Nëse do ta shikonim Tiranën si turistë, apo thjesht duke e vëzhguar nga lart, me gjasë se do ta perceptonim edhe ne si ai qyteti tipik në zhvillim.
Vija e drejtë e bulevardit qendror, që lartësohet nga kulla dhe plot projekte që premtojnë modernitet. Një panoramë zhvillimi që duket se të bind se ky qytet është tejet i jetueshëm.
Por qyteti nuk kuptohet nga qielli. Nuk kuptohet si vizitor. Ai lexohet nĂ« tokĂ«, nga ata qĂ« e jetojnĂ« çdo ditĂ«, nĂ« rrugĂ«t qĂ« janĂ« ngushtuar, hapĂ«sirat qĂ« janĂ« zhdukur, ndĂ«rtesat e vjetra qĂ« nuk janĂ« mĂ« dhe nĂ« historitĂ« qĂ« janĂ« fshirĂ« pĂ«r tâi hapur vend njĂ« tjetĂ«r vizioni.
Dokumentari âTirana vertikale: Arkitektura e pushtetitâ, nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« rrĂ«fim pĂ«r kullat. ĂshtĂ« njĂ« dĂ«shmi vizuale mbi mĂ«nyrĂ«n se si pushteti e ndryshoi kryeqytetin, dhe pĂ«rmes tij, realitetin.
Ndryshimi u shfaq fillimisht si njĂ« vizion pĂ«rmes Planit tĂ« PĂ«rgjithshĂ«m Vendor âTirana 2030,â i cili premtoi njĂ« qytet tĂ« balancuar: me hapĂ«sira publike, unaza tĂ« gjelbra, transport tĂ« organizuar dhe zhvillim tĂ« kontrolluar. NjĂ« shkĂ«putje nga kaosi i sĂ« shkuarĂ«s nĂ«n tranzicionin pa rregulla.
Por zhvillimi real ndoqi njĂ« tjetĂ«r trajektore. NĂ« vend tĂ« njĂ« qyteti tĂ« planifikuar, u materializua njĂ« qytet âi negociuar.â NjĂ« hapĂ«sirĂ« ku plani u shkel vazhdimisht, rregullat u anashkaluan dhe zhvillimi u kanalizua drejt njĂ« modeli tĂ« vetĂ«m: vertikalitetit.
Në një dekadë, mbi 140 projekte kullash u shqyrtuan ose miratuan. Miliona metra katrorë ndërtim kanë ndryshuar përfundimisht profilin e kryeqytetit duke bërë që të mbizotërojë një konfuzion i thellë: për kë u ndërtua ky qytet?
Doriana Musai, arkitekte dhe planifikuese urbane, na përcjell në disa pika kyçe të Tiranës, aty ku historia urbane është thyer ose transformuar.
Stadiumi Kombëtar, i kthyer në një model partneriteti publik-privat, ku funksioni publik duket gjithnjë e më periferik.
Piramida, një simbol i diktaturës që nuk u përball me të shkuarën, por u ripaketua në një formë të re, pa e zgjidhur konfliktin e saj historik.
Teatri Kombëtar, i shembur në mënyrë brutale, në një moment që ndryshoi raportin mes qytetarëve dhe pushtetit. Të tria, ndonëse të ndryshme, tregojnë të njëjtën logjikë: transformim, privatizim ose zhdukje në funksion të një zhvillimi që e shpërfilli publikun.
Ervin Goci, pedagog i komunikimit, prej vitesh aktivist i çështjeve publike, ndalet te sheshi âSkĂ«nderbejâ pĂ«r ta treguar atĂ« jo si njĂ« histori suksesi urban, por si njĂ« mekanizĂ«m, sipas sĂ« cilit u ushqyen mĂ« tej projektet e kullave.
Një hapësirë që krijon iluzionin e frymëmarrjes, ndërkohë që përreth saj u ndërtua dhe po vijohet të ndërtohet në densitet ekstrem. Sheshi u kthye në një skenë ku ekspozohen kullat, ndërsa qytetarët u detyruan të zhvendosen në periferi të vetë përvojës urbane.
Një ndryshim i heshtur, por thelbësor ku qyteti nuk u organizua më për njerëzit, por për të mbështetur një model zhvillimi që justifikoi edhe flukse buxhetesh që në rrethana dhe kontekste të tjera nuk do të mund të ishin justifikuar.
Historia e një qyteti nuk zhduket vetëm duke shembur godinat historike të saj, por edhe duke i transformuar ato. Ndërtesat humbasin identitetin, funksionet ndryshojnë, dhe me kalimin e kohës qyteti fillon të harrojë vetveten.
Në këtë proces, arkitektura nuk është më thjesht procesi i ndërtimit, por kthehet në instrumentin e pushtetit, komunikimit dhe kontrollit.
Prof. Dr. Nebi Bardhoshi sjell njĂ« rrugĂ«tim antropologjik tĂ« projektit nĂ« tentativĂ« tĂ« âBulevardit tĂ« Riâ, ku analizon sesi shoqĂ«ria dhe kontekstet sociale tĂ« zonave tĂ« ndryshme tĂ« TiranĂ«s u shpĂ«rfillĂ«n dhe anashkaluan nga interesat e ndĂ«rtimit.
Mungesa e lidhjeve të forta komunitare bëri që rastet e xhentrifikimit si te 5 Maji; Unaza e Madhe; Kombinati; Shkoza etj. të kaloheshin pa një analizë dhe kuptim të thellë shoqëror.
Dokumentari nuk jep njĂ« pĂ«rgjigje tĂ« thjeshtĂ«, por lĂ« njĂ« pyetje tĂ« hapur: ĂfarĂ« Ă«shtĂ« Tirana sot? NjĂ« qytet i qytetarĂ«ve? I turistĂ«ve? Apo i atyre qĂ« e ndĂ«rtojnĂ« dhe e tregtojnĂ« atĂ«?
Mes kullave, hapësirave të mbetura dhe kujtesës që zbehet, mbetet një realitet më kompleks se çdo render apo projekt. Një qytet që duhet kuptuar përpara se të jetë shumë vonë për ta ndryshuar dhe korrigjuar atë.
Kliko këtu për të lexuar versionin e transkriptuar të dokumentarit.
Lumi Drin i BardhĂ« po shndĂ«rrohet nĂ« njĂ« âvendgrumbullim tĂ« lĂ«vizshĂ«mâ mbeturinash, pasi ndotja nga mbetjet urbane dhe ujĂ«rat e zeza transportohet pĂ«rgjatĂ« rrjedhĂ«s sĂ« tij.
Sipas raportimit, mbeturinat hidhen në pika të ndryshme, por për shkak të rrjedhës së lumit ato grumbullohen dhe zhvendosen vazhdimisht, duke krijuar zona të ndotura përgjatë gjithë shtratit. Banorët dhe aktivistët lokalë theksojnë se kjo situatë vazhdon prej vitesh dhe lidhet me mungesën e menaxhimit të mbetjeve dhe shkarkimet e pakontrolluara.
Ndotja ka pasoja të drejtpërdrejta për mjedisin dhe shëndetin, duke dëmtuar ekosistemin e lumit dhe duke rrezikuar përdorimin e ujit për bujqësi apo aktivitete të tjera. Megjithëse ka shqetësime dhe reagime nga komuniteti, ndërhyrjet institucionale konsiderohen të pamjaftueshme për të ndalur degradimin e vazhdueshëm të lumit.
Autor: Prof. Aleko Miho | Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Universiteti i Tiranës
KĂ«to ditĂ« bĂ«ri bujĂ« nĂ« rrjete dhe media ndĂ«rhyrja e policisĂ« pĂ«r ndalimin e lundrimit nĂ« VjosĂ«, tentuar jashtĂ« afatit tĂ« paravendosur nga ekspertĂ«t nĂ« Planin e Menaxhimit (PM) tĂ« Parkut (1 maj-15 tetor). Edhe mua nuk mĂ« pĂ«lqeu njĂ« gjĂ« e tillĂ«.Â
Reagimit të operatorëve të rafting, Ministria e Mjedisit, në një takim urgjent me palët, vendosi ta shtrijë këtë aktivitet për një periudhë më të gjerë vjetore, 1 prill deri 30 nëntor.
Pak javë më parë, si ekspertë vendas dhe të huaj, u ftuam të njiheshim me kërkesat e federatës dhe subjekteve të këtij aktiviteti ujor dhe të jepnim mendime për mundësinë e rishikimit të kufizimeve në Planin e Menaxhimit, nën ftesën e IUCN dhe të Administratës së Parkut.
Uroj që këshillimet tona të jenë pasur parasysh në vendimmarrjen nga ana e Ministrisë së Mjedisit, edhe pse nuk vura re të ishte i pranishëm ndonjë nga ekspertët e hidromorfologjisë dhe ekologjisë lumore.
Le të theksoj që në fillim se ekspertët dhe përvoja në mbarë botën nuk janë kundër aktiviteteve ujore, por sa më të kufizuara dhe të kontrolluara të jenë ato, aq më mirë është për ekologjinë lumore; aq më tepër kur bëhet fjalë për një Park Kombëtar tepër të veçantë për vlerat hidromorfologjike dhe të biodiversitetit, por tepër të brishtë, për ruajtjen e tyre në vazhdimësi, pra për qëndrueshmërinë e tyre.
Të gjitha ndërhyrjet nga aktivitetet ujore së bashku ndikojnë në habitatet lumore, në biodiversitet, por ato ndikojnë edhe në cilësinë e jetës dhe mirëqenien e banorëve të zonës. Për rrjedhojë, zhvillimi pa kufizim i aktiviteteve çlodhëse ujore nuk përbën asnjëherë një risi pozitive dhe histori suksesi për zhvillimin e turizmit dhe prosperitetin e zonës.
Megjithatë, duke shpresuar të vij në ndihmë të palëve dhe të gjej mirëkuptimin e tyre, por jo vetëm, po sjell më poshtë përmbledhtas cili është mendimi dhe përvoja mbarëbotërore mbi qasjen mjedisore ndaj aktiviteteve ujore, veçanërisht në një park lumor, dhe pse ekspertët e Planit të Menaxhimit (Kovarovics & Michael, 2024), e kanë trajtuar këtë me shumë kujdes nga fillimi në fund.
Kërkesat e subjekteve dhe qëndrueshmëria mjedisore
Në shkresën e tyre nga Federata e Rafting dhe subjektet e interesuara nga zona drejtuar Administratës së Parkut kërkoheshin 4 lëshime të qenësishme:
Heqja e orareve fikse të hyrjes për aktivitetet ujore;
Heqja e lundrimit stinor dhe lejimi gjatĂ« gjithĂ« vitit.Â
E gjitha nĂ«n argumentimin pĂ«r tĂ« rritur âpotencialin ekonomik pĂ«r komunitetet lokale dhe bizneset turistike tĂ« zonĂ«sâ. Po qasja mjedisore?Â
Kjo do tĂ« thotĂ« qĂ« kĂ«rkohet tĂ« lejohet tĂ« lundrohet kudo pĂ«rgjatĂ« lumit; pa kufizime nĂ« kohĂ« vjetore, stinore, ditore; pa kufizime nĂ« sasi dhe shpeshtĂ«si varkash, tĂ« cilat lĂ«vizin nĂ« ujĂ« pikĂ«risht nĂ« ZonĂ«n Qendrore tĂ« Parkut.Â
Si i tillĂ«, edhe kĂ«tu si dhe gjetkĂ« nĂ« ShqipĂ«ri qasja Ă«shtĂ« thjesht si biznes i pastĂ«r, nĂ« emĂ«r tĂ« zhvillimit tĂ« zonĂ«s! Kurse qasja mjedisore dhe etiketimi âecoraftingâ Ă«shtĂ« zero!
NĂ« gjithĂ« kĂ«ta vite tĂ« zhvillimit tĂ« vendit ne nĂ« ShqipĂ«r âqĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« mjedisore,â term qĂ« buron qĂ« nga Kushtetuta (Neni 59, pika 1/dh) e kemi shkelur me tĂ« dy kĂ«mbĂ«t. Kemi harruar mençurinĂ« e popullit qĂ« thotĂ« âgjella me kripĂ« dhe kripa me kararâ!Â
Nuk mund ta ngarkosh një avion apo një anije me më shumë ngarkesë se kapaciteti mbajtës!
Kjo Ă«shtĂ« arsyeja qĂ« vendi vuan shumĂ« prerjen masive tĂ« pyjeve, erozionin dhe pĂ«rmbytjet; betonimin e skajshĂ«m urban dhe atĂ« tĂ« bregdetit mbarĂ«, nga veriu nĂ« jug; deri dhe nĂ« ndĂ«rhyrjet nĂ« zonat e mbrojtura, madje deri dhe me ndryshim ligji.Â
TĂ« gjitha kĂ«to jo pa pasoja nĂ« cilĂ«sinĂ« e mjedisit, por edhe tĂ« vetĂ« jetĂ«s sonĂ«. Por jo dhe pa pasoja nĂ« statusin ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« zonave tĂ« mbrojtura; sot diskutohet pĂ«r praninĂ« nĂ« UNESCO tĂ« PK tĂ« Butrintit dhe Liqenit tĂ« Ohrit, pĂ«r shkak tĂ« ndĂ«rtimeve tĂ« paligjshme, ndotjes urbane/minerare dhe menaxhimit tĂ« dobĂ«t.Â
Por edhe PK i VjosĂ«s nuk duket se Ă«shtĂ« larg shqetĂ«simeve nga kjo qasje natyrore e verbuar nga zhvillimi i çastit.Â
Kjo bie dukshëm në sy gjatë vizitave dhe nga gjetjet tona shkencore në vite, por dhe nga vlerësimi i bërë nga ekspertët (p.sh: Rama A., 2025, mbi hartëzimin e presioneve në PK të Lumit Vjosë).
Rrjeti lumor i Vjosës, i veçantë nga ana hidromorfologjike dhe biodiversiteti
Parku KombĂ«tar i Lumit tĂ« EgĂ«r tĂ« VjosĂ«s, si i tillĂ«, Ă«shtĂ« njĂ« zonĂ« me hidromorfologji dhe biodiversitet tĂ« rrallĂ«; njĂ« nga lumenjtĂ« e fundit me rrjedhje tĂ« lirĂ« nĂ« EvropĂ« (Acta ZooBot Austria, 155/1, 2018; Sovinc, 2023; Kovarovics & Michael, 2024; etj.), bashkĂ« me shumĂ« nga degĂ«t e tij.Â
Brenda shtratit lumor gjenden shumë habitate të Natura 2000 dhe EUNIS, të shtrira gjerësisht dhe të mirëruajtura.
Në pjesën e mesme, brenda shtratit lumor, gjenden 16 habitate ujore dhe tokësore në përparësi që përfshijnë mjedise të ndryshme; secili luan rol vendimtar në dinamikën dhe biodiversitetin e ekosistemit lumor (A1-A7; B0-B2; C0-C2; BC3 dhe BC4; D).
PĂ«rgjatĂ« brigjeve janĂ« habitate tĂ« tjera qĂ« dominohen kryesisht nga bimĂ«sia mesdhetare bregore (ripariane), me rrap (Platanus orientalis) dhe komunitete tĂ« pasura me specie si Populus alba, Salix spp., Alnus glutinosa, Fraxinus angustifolia, Quercus robur, Ulmus minor, Tamarix parviflora, Vitex agnus-castus, Imperata cylindrica, Phragmites, Typha, etj. (Annex I, 72A0; 92C0; 92A0; 92D0; 6310; 6420; 91E0; 3280; sipas kategorive tĂ« Natura 2000).Â
Habitatet me bimë të zhytura dhe makrofite ujore (3110, 3130, 3140 dhe 3150) janë përbërës të tjerë jetikë të ekosistemit lumor si prodhues parësorë, por edhe si fitopastrues të lëndëve ushqyese ose ndotëse të tepërta, të cilat nuk mungojnë në ujërat e lumit: azot dhe fosfor; metale të rënda; lëndë ndotëse organike; nanoplastika; etj.
Përgjatë brigjeve, sidomos në pjesën e sipërme të Vjosës (zona e zgjedhur për aktivitetet ujore në fjalë), krahas habitateve të përmendura më sipër gjenden të ruajtura mirë habitatet e shpateve shkëmbore gëlqerore me bimësi kazmofitike (8210), katër prej tyre në përparësi dhe me interes të madh ruajtjeje.
Këto habitate përfshijnë komunitete bimore termo- dhe meso-mesdhetare me Campanula versicolor, Silene spp., Saxifraga spp., Ramonda serbica, Pinguicula hirtiflora, etj.; kullota gjysmë-natyrore të thata dhe shkurre mbi substrate gëlqerore (6210* të rëndësishme për bimë salepore).
Në pjesën e poshtme të rrjedhës lumore, në të dy anët e grykëderdhjes, gjenden mbi 35 habitate të listuara në Natura 2000 dhe EUNIS, duke përfshirë 8 habitate në përparësi, të gjitha të rrezikuara dhe me vlera të larta floristike.
Përmendim habitatet me duna lëvizëse me Ammophila arenaria (duna të bardha) (2120); duna bregdetare me Juniperus spp. (2250), habitat me interes komunitar; duna të pyllëzuara me Pinus pinea dhe/ose P. pinaster (2270); livadhe të kripura mesdhetare (1410); stepat mesdhetare të kripura (1510*); etj.
Duhet theksuar se habitatet lumore/breglumore dhe ato tĂ« deltĂ«s janĂ« thelbĂ«sore pĂ«r funksionimin ekologjik tĂ« gjithĂ« ekosistemit lumor dhe tĂ« gjitha gjallesave qĂ« aty strehohen prej miliona vjetĂ«sh, shumĂ« prej tyre tĂ« rralla dhe tĂ« kĂ«rcĂ«nuara.Â
TĂ« gjitha kĂ«to habitate lumore/breglumore strehojnĂ« sĂ« bashku rreth 1,890 specie tĂ« njohura deri sot, mbi 820 lloje bimĂ«sh dhe rreth 1,070 lloje kafshĂ«sh (Tab. 1). Prej tyre, rreth 40 specie janĂ« tĂ« rrezikuara sipas IUCN, dhe rreth 120 janĂ« nĂ« ListĂ«n e Kuqe tĂ« ShqipĂ«risĂ« (2013).Â
PĂ«rveç kĂ«saj, rreth 150 specie gjenden nĂ« Shtojcat 1-3 tĂ« KonventĂ«s sĂ« BernĂ«s pĂ«r llojet migratore, mbi 40 specie nĂ« DirektivĂ«n e ShpendĂ«ve, mbi 80 specie nĂ« ShtojcĂ«n I tĂ« DirektivĂ«s sĂ« ShpendĂ«ve (Bino et al., 2023), dhe rreth 80 specie nĂ« DirektivĂ«n e Habitateve. Vjosa dhe degĂ«t e saj tĂ« paprekura janĂ« streha e fundit e specieve pothuajse tĂ« zhdukura, tĂ« rralla ose tĂ« reja.Â
Së fundi, 12 lloje janë gjetur të reja për shkencën (Tab. 2): 8 lloje dhe një gjini e re invertebrorësh, dhe 4 lloje cianobakteresh; përshkrime të tjera të reja janë në proces.
Vjosa, delta pĂ«rkatĂ«se, pĂ«rfshirĂ« kĂ«tu lagunĂ«n e NartĂ«s, bĂ«jnĂ« qĂ« e gjithĂ« kjo zonĂ« tĂ« jetĂ« e veçantĂ« pĂ«r larminĂ« e peshqve dhe mbijetesĂ«n e tyre, si dhe pĂ«r peshkimin dhe akuakulturĂ«n.Â
Habitatet lumore tĂ« VjosĂ«s dhe degĂ«ve strehojnĂ« 32 lloje reptilĂ«sh nga 37 lloje qĂ« njihen gjithsej nĂ« ShqipĂ«ri.Â
Disa nga amfibët dhe reptilët bëjnë pjesë në Shtojcën II të Direktivës së Habitateve, si lloje të faunës të mbrojtura rreptësisht: Bufotes viridis, Bombina variegata, Testudo hermanni, Emys orbicularis, Mauremys rivulata, Pseudopus apodus, Podarcis taurilinea, Natrix tessellata; ose në Shtojcën II: Bufo bufo, Rana graeca, Pelophylax kurtmuelleri, Pelophylax shqipericus, Natrix natrix të Konventës së Bernës (Kovarovics & Michael, 2024).
Nga 295 lloje shpendësh që vizitojnë gjithë pellgun, mbi 88 lloje folezojnë dhe riprodhohen në zonë, disa prej tyre të lidhura ngushtë me brigjet lumore si: Riparia riparia, Burhinus oedicnemus, Charadrius dubius, Merops apiaster, kryesisht në lumin Shushicë, Alcedo atthis, Actitis hypoleucos, Ciconia nigra, Neophron percnopterus, Coracias garrulus, etj. (Bino et al., 2023); si dhe lundërza (Lutra lutra), gjitar ujor globalisht i kërcënuar, nga rreth 70 lloje gjitarësh që banojnë brenda pellgut.
PĂ«rveç kĂ«saj, brenda pellgut ujĂ«mbledhĂ«s janĂ« regjistruar rreth 380 lloje bimĂ«sh aromatike dhe mjekĂ«sore (BAM), ku 330 janĂ« lloje tĂ« egra, njĂ« sektor ekonomik shumĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r zonĂ«n; por jo i pashqetĂ«suar, pasi rreth 46 lloje janĂ« tĂ« rrezikuara, tĂ« kĂ«rcĂ«nuara ose nĂ«n mbrojtje.Â
Rreth 70 lloje BAM rriten pranë habitateve ripariane breglumore; disa prej tyre janë në Listën e Kuqe Shqiptare, si: Adiantum capillus-veneris, Dryopteris filix-mas, Alnus glutinosa, Capparis spinosa, Galanthus reginae-olgae, Populus alba, Quercus robur, Salix fragilis, Sambucus nigra, Symphytum officinale, Ulmus minor, Anacamptis morio, A. pyramidalis, Colchicum autumnale, etj. (Kovarovics & Michael, 2024).
Për më tepër, Parku Kombëtar i Lumit të Egër të Vjosës është vazhdimësi ekologjike, një unitet hidrodinamik dhe ekologjik me kompleksin ligatinor të deltës, Peizazhin e Mbrojtur Pishë Poro-Nartë (Fig. 1), dhe më tej në lidhje të ngushtë ekologjike me Parkun Kombëtar Detar Karaburun-Sazan, përballë grykëderdhjes në det të hapur.
Në pjesën e sipërme, Parku është në vazhdimësi ekologjike me Parkun Kombëtar të Bredhit të Hotovës-Dangëllisë në pjesën shqiptare; si dhe me Parkun Kombëtar Vikos-Aoos dhe Parkun Kombëtar Pindos në Greqi. Parku formon lidhje të ngushta ekologjike me hidromonumente elitare, si Uji i Ftohtë (Tepelenë), Viroi (Gjirokastër), Buronjat (Kuç), Benjë (Përmet), Vromonero (Leskovik) (VKM 303/2019).
Kjo afërsi hapësinore rrit lidhjen ekologjike midis ekosistemeve detare, bregdetare, të deltës dhe të gjithë rrjedhave ujore brenda këtij pellgu të gjerë, duke përforcuar më shumë vlerat në përgjithësi dhe rëndësinë e ruajtjes së zonës dhe zhvillimit të qëndrueshëm.
Janë pikërisht këto vlera dhe të tjera që lidhen me hidromorfologjinë lumore dhe rrjedhjen e lirë nga burimi në grykëderdhje në Detin Adriatik të lumit Vjosë dhe degëve të tij, që ndihmuan që zëri të shkonte në veshin dhe ndërgjegjen e institucioneve ndërkombëtare më në zë (BE, WWF, IUCN, Konventa e Bernës, Patagonia etj.) dhe të detyronte vendimmarrjen në Shqipëri për të shpallur Vjosën dhe degët e saj zonë të mbrojtur, Park Kombëtar (mars 2023).
Po këto vlera ndihmuan që i gjithë pellgu i Vjosës të shpallej vitin e kaluar nga UNESCO si Rezervë Biosfere (shtator 2025). Po kjo qasje rriti shumë në këta vite edhe njohjen e Vjosës dhe vetë Shqipërisë nga subjektet turistike ndërkombëtare, që i dhanë kësaj zone frymëmarrje të madhe ekonomike dhe zhvillim të turizmit.
Harta e Parkut Kombëtar të Lumit të Egër të Vjosës dhe zonave të tjera rrethuese (nga Kovarovics & Michael, 2024).
Kuptohet se tĂ« gjitha kĂ«to arritje, dhe veçanĂ«risht duke qenĂ« pjesĂ« e programit âNjeriu dhe Biosferaâ (MAB) nĂ« UNESCO, e bĂ«jnĂ« zhvillimin e qĂ«ndrueshĂ«m nĂ« zonĂ« njĂ« pĂ«rparĂ«si dhe njĂ« sfidĂ« pĂ«r gjithĂ« sektorĂ«t ekonomikĂ«, veçanĂ«risht pĂ«r aktivitetet ujore qĂ« zhvillohen brenda zonĂ«s qendrore tĂ« Parkut.
Ndikimi mjedisor nga aktivitete ujore të pa rregulluara
Përvoja botërore tregon se lundrimi i çfardo lloji (gomone, kajak, kanoe etj.) është me pasoja mjedisore, ekologjike për habitatet lumore dhe breglumore.
Si theksuam këto habitate janë shumë të rëndësishme për biodiversitetin, por janë dhe shumë të ndjeshme ndaj çdo ndërhyrje nga jashtë; sidomos kur ajo është e tepruar, pa rregulla, dhe pa masa të rrepta kontrolli. Edhe kufizimet e vendosura në Planin e Menaxhimit (Kovarovics & Michael, 2024) kanë patur këtë parasysh, dhe theksoj fort se kjo qasje duhet të vazhdojë të ruhet.
Pavarësisht se ndikimet mjedisore të aktiviteteve ujore ende nuk njihen për Lumin e Vjosës, përvoja të tjera në rajon dhe më gjerë flasin për këtë: Schafft et al., 2024; Wegner et al., 2023; Hering et al., 2022; Mahapatra et al., 2012; Leung & Marion, 1998; Liddle, 1991; Taylor & Knight, 2003; Pala et al., 2011; etj. Këto shqetësime mund të grupohen:
1) Shqetësimi i Faunës Ujore dhe Ripariane (Tab. 3); 2) Degradimi i Brigjeve Lumore dhe Bimësisë Ripariane; 3) Ndotja dhe Hedhja e Mbeturinave; 4) Ndikimet Fizike në Habitatet e Shtratit Lumor; 5) Shqetësimi i jetës së egër në zonat e ndjeshme; 6) Presioni Ekologjik Kumulativ; 7) Futja e Llojeve Pushtuese (Invazive ose Aliene).
Për të minimizuar këto ndikime, autoritetet e menaxhimit lumor shpesh zbatojnë masa të tilla si:
a)Kufizimi i numrit tĂ« lejeve pĂ«r rafting nĂ« ditĂ«; b) PĂ«rcaktimi i pikave tĂ« caktuara tĂ« hyrjes dhe daljes; c) Vendosja e kufizimeve stinore gjatĂ« periudhave tĂ« lĂ«shimit tĂ« vezĂ«ve nga peshqit ose gjatĂ« shumimit tĂ« shpendĂ«ve (Tab. 3); d) KĂ«rkimi i praktikave tĂ« menaxhimit tĂ« mbeturinave âpa lĂ«nĂ« gjurmĂ«â; e) Monitorimi i kushteve ekologjike pĂ«rgjatĂ« lumit.
Në tabelën 3 jepen të dhëna mbi periudhën më të brishtë të llojeve apo grupllojeve, ku aktivetete ujore mund të kenë ndikimin më të madh përgjatë Vjosës dhe degëve, në habitatet e shumimit apo të migrimit.
Ky qarkullim është shpesh i padukshëm për ne njerëzit, por kjo nuk do të thotë se është i pandjeshëm, madje shumë i ndjeshëm në periudhat jetike të riprodhimit që kanë secila nga speciet (Tab. 3).
Lumi është një korridor ujor që ndihmon lëvizjet e gjallesave (migrimin) nga grykderdhja (deti) në rrjedhat e thella malore dhe anasjelltas, ndihmon në lëvizjet anash nga një breg në tjetrin dhe nga lart poshtë në thellësi të shresave të zhavorrit nënujor dhe anasjelltas.
Për këtë, një aktivitet ujor i rënduar në sasi, i shtrirë në kohë gjatë gjithë vitit dhe i zgjatur gjatë ditës ndikon në biodiversitet, në riprodhimin e specieve të peshqve, amfibëve dhe reptilëve, shpendëve që folezojnë në brigje, pa folur për shumë lloje mikrorganizmash si alga, invertebrorë ujorë dhe breglumorë, që përmendëm më sipër.
Duhet theksuar se Parku nuk u ka shpëtuar shqetësimeve nga aktivitete turistike jo miqësore me mjedisin, të cilat shkaktohen edhe nga shtimi i pakontrolluar i vizitorëve.
Gjendja ekologjike e ujĂ«rave tĂ« pellgut tĂ« madh tĂ« BĂ«njĂ«s ka pĂ«suar rĂ«nie tĂ« dukshme nĂ« kĂ«ta vite mbĂ«shtetur nĂ« strukturĂ«n e makrofiteve ujore qĂ« veshin buzĂ«t e pellgut, sot tĂ« mbuluara me cianobaktere (disa dhe helmuese), dhe cilĂ«si ekologjike e âVarfĂ«râ. Po kjo mund tĂ« thuhet pĂ«r varfĂ«rimin e pĂ«rbĂ«rjes sĂ« llojeve tĂ« peshqve nĂ« LangaricĂ« dhe nĂ« pjesĂ«n e sipĂ«rme tĂ« VjosĂ«s.
Autoritetet pohojnĂ« se para shpalljes zonĂ« e mbrojtur nĂ« VjosĂ« kanĂ« vozitur rreth â1,500-2,000 varka nĂ« vit, kryesisht nga qershori deri nĂ« gusht (pra rreth 17-22 varka nĂ« ditĂ«)â (Kovarovics & Michael, 2024). Kjo sasi Ă«shtĂ« shumĂ« e lartĂ« dhe aspak miqĂ«sore me habitatet dhe vlerat e rralla tĂ« Parkut. Ndjesia Ă«shtĂ« se nĂ« vitet e fundit kjo duhet tĂ« jetĂ« rritur edhe mĂ« shumĂ«, e cila dĂ«shmohet dhe nga kĂ«mbĂ«ngulja e subjekteve pĂ«r zbutje pa kufi tĂ« rregullave.
Kurse shtrirja e vozitjes në gjithë gjatësinë e lumit më duket shumë e tepruar për rrjedhën lumore.Duhet thënë sevlerat hidromorfologjike dhe ato të biodiversitetit përballen përditë me ndërhyrje nga njeriu dhe ndryshimet e klimës, ndonjëherë edhe shumë të rënda.
Kjo vjen nga qendrat e banuara dhe ndërtimet e tjera buzë brigjeve, nga bujqësia intensive dhe blegtoria (vaditje, kullotje, zjarre dhe ndotje), nga trafiku, nga aktiviteti minerar (gurore, naftë, bitum), nga luhatjet e mëdha të rrjedhës, etj. (Rama, 2025).
Sfida e zhvillimit të qëndrueshëm të pellgut, sfida e bashkive dhe subjekteve që veprojnë brenda pellgut duhet të jetë në gjetjen e rrugëve për zbutjen e këtyre ndërhyrjeve, në zbatimin e tyre me këmbëngulje dhe monitorimin në vazhdimësi.
Këshillime të fundit
Ashtu si me shumĂ« tĂ« drejtĂ« pohohet edhe nga ekspertĂ«t nĂ« PM (Kovarovics & Michael, 2024, f. 88-103), lundrimi mund tĂ« lejohet nĂ« zonĂ«n e paracaktuar nĂ« PM (nĂ« pjesĂ«n e sipĂ«rme), zgjatur sĂ« fundi nga Ministria e Mjedisit pĂ«r periudhĂ«n 1 Prill â 30 NĂ«ntor 2026 (nga 5.5 muaj nĂ« 8 muaj).
Por kjo duhet me rregulla tĂ« rrepta, duke mos patur vetĂ«m si qĂ«llim âpotencialin ekonomik pĂ«r komunitetet lokale dhe bizneset turistike tĂ« zonĂ«sâ, por dhe qasjen mjedisore. PavarĂ«sisht zgjerimit tĂ« lundrimit stinor nga Ministria, ekspertĂ«t theksojnĂ« fort se duhet tĂ« ruhet sasia e varkave qĂ« vozitin nĂ« lumĂ« nĂ« ditĂ«, si rekomandohet nĂ« Planin e Menaxhimit: jo mĂ« shumĂ« se 10 varka nĂ« ditĂ« (gomone me 6 persona dhe 1 drejtues). PĂ«r lundruesit privatĂ« jo-motorikĂ« (kajakĂ« me 2 persona maksimumi), jo mĂ« shumĂ« se 20 bileta nĂ« ditĂ«, ose 10 kajakĂ«.
Mendoj se e gjithë kjo duhet të mbikëqyret me kujdes, rigorozitet dhe vazhdimisht nga ZAPK dhe autoritetet vendore nëpërmjet një sistemi informatik ashtu si bëhet për rezervimet e fluturimeve ajrore, të hoteleve, të vendeve të sportit etj.
Për gjithë aktivitetet ujore mësipër ka shumë rëndësi caktimi i vendeve të hyrje/daljes, vendpushimeve, të cilët nuk duhet të bien ndesh me ndjeshmërinë e habitateve ujore ose breglumore pranë. Edhe këto vende duhet të jenë sa më të kufizuara, të përcaktuara në vend nga ekspertë të ekologjisë lumore (peshq, shpendë, gjitarë, etj.).
Duhet tĂ« jenĂ« tĂ« etiketuara mirĂ«, tĂ« mirĂ«njohura dhe rreptĂ«sisht tĂ« kontrolluara nga autoritetet e Parkut dhe ato vendore. Por shumĂ« kujdes duhet edhe edhe pĂ«r aktivitetet e tjera turistike nĂ« Park, si larja nĂ« ujĂ«rat termale, shĂ«titjet masive pĂ«rgjatĂ« rrjedhĂ«s, kampingu vend e pa vend nĂ« natyrĂ«; por dhe pĂ«r peshkimin nĂ« segmentin fundor, UrĂ« e Mifolit â GrykĂ«derdhje, ose akuakulturĂ«n etj.
E gjithë zona ka potencial të jashtëzakonshëm turistik dhe ofron shumë mundësi të tjera krahas veprimtarive sportive ujore: p.sh. vëzhgim shpendësh, shëtitje në natyrë me këmbë, me biçikletë, me kafshë, etj.
Madje dhe vetĂ« subjektet e kĂ«tyre sporteve duhet tĂ« mĂ«sohen tĂ« diversifikojnĂ« aktivitet nĂ« zonĂ« pĂ«r: âtĂ« shpĂ«rndarĂ« mĂ« mirĂ« fluksin e vizitorĂ«ve gjatĂ« vitit; rritur qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« ekonomike tĂ« bizneseve lokale; krijuar mĂ« shumĂ« vende pune jo stinore, por vjetoreâ, pa pretenduar qĂ« gjithçka tĂ« mbĂ«shtet vetĂ«m nĂ«pĂ«rmjet vozitjes, kjo jo vetĂ«m nĂ« lumin e VjosĂ«s, por dhe gjetkĂ« nĂ« lumenjtĂ« e tjerĂ«.
Ngjitur në zonë është PK i Bredhit të Hotovë-Dangëllisë, me shumë natyrë malore, shumë lugina të rralla, me mbi 130 monumente natyrore për një destinacion të shquar e të larimshëm turistik. Pa folur për shumë mundësi të tjera të gjithë pellgut të Vjosës, që lidhen me trashëgiminë kuturore, vendet shumta historike, arkeologjike, për traditën e pasur në art dhe floklor, në mikpritje dhe gatim etj. etj.
TĂ« gjitha mund tĂ« gĂ«rshetohen me vlerat natyrore, por jo vetĂ«m. Por duhet e gjitha menaxhuar me shumĂ« kujdes, dhe gjithĂ« palĂ«t duhet tĂ« jenĂ« bashkĂ«punuese, tĂ« njihen mirĂ« me qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ«, pĂ«r tĂ« balancuar sa mĂ« mirĂ« interesat ekonomike me ato ekologjike, pĂ«r tĂ« mos ndĂ«rhyrĂ« rĂ«ndĂ« nĂ« kĂ«to vlera, pĂ«r tâi ruajtuar ato pĂ«r sot dhe pĂ«r tĂ« ardhmen.
Autorë: Besnik Boletini dhe Erisa Kryeziu | Kosovë, Shqipëri
NĂ« fshatin Nashec tĂ« Prizrenit, lumit Drini i BardhĂ« i bashkohet njĂ« rrjedhĂ« tjetĂ«r uji. Nga lart, nganjĂ«herĂ« duket si njĂ« degĂ« e zakonshme lumi. Por mjafton tâi afrohesh pĂ«r tĂ« kuptuar se diçka nuk shkon. Uji Ă«shtĂ« mĂ« i errĂ«t, kundĂ«rmon dhe pĂ«rhapet nĂ« lumin kryesor si njollĂ« ndotjeje.
Ky nuk Ă«shtĂ« njĂ« lumĂ«. ĂshtĂ« kanal i madh, qĂ« shkarkohet direkt nĂ« Drinin e BardhĂ«.
Gjatë verës, kur e vizituam këtë zonë, sasia e ujit ishte më e pakët. Banorët thonë se në këtë sezon ndotja duket më e kufizuar për shkak se ka më pak ujë. Në periudha të tjera, rrjedha është shumë më e madhe.
Megjithatë, edhe në këtë kohë, ndikimi në ndotjen e lumit ishte i dukshëm. Pamjet me dron tregojnë qartë dallimin mes ujit të Drinit dhe derdhjes së kanalizimit, si dy rrjedhje të ndryshme.
Kjo vendndodhje u identifikua përmes analizës së imazheve satelitore, ku derdhja e kanalizimit është e dukshme edhe në Google Maps.
âLumi i ziâ i Prizrenit qĂ« derdhet nĂ« Drinin e BardhĂ« nĂ« fshatin Nashec/Besnik Boletini.
Sipas banorëve të Nashecit, kjo gjendje vazhdon prej vitit 2005 dhe ka dëmtuar mjedisin përreth.
Shukri Quni, kryetar i fshatit, thotë se mbi 50% e ujërave të zeza të Prizrenit dhe disa fshatrave përreth përfundojnë në këtë pikë të Drinit të Bardhë.
âKa qenĂ« vend rekreativ pĂ«r banorĂ«t, tani kundĂ«rmon kanalizimâ, thotĂ« Quni.Â
Ai tregon se më parë ishte planifikuar ndërtimi i një impianti trajtimi, por projekti nuk u realizua. Sipas tij, banorët ndihen të mashtruar, pasi nuk do të kishin pranuar vendosjen e tubacioneve nëse do të dinin se ato do të shkarkonin në lumë.
Nga Komuna e Prizrenit pranojnë se janë bërë studime fizibiliteti, por projekti mbetet i pazbatuar për shkak të kostos së lartë dhe mungesës së mbështetjes nga niveli qendror.
âKomuna nuk ka aktualisht ndonjĂ« plan pĂ«r kĂ«tĂ« drejtimâ, tha nĂ« pĂ«rgjigje me shkrim komuna.
Përveç ndotjes nga ujërat e zeza, Drini i Bardhë mbushet me mbeturina të ndryshme urbane dhe përballet me ndërhyrje të paligjshme në shtratin e tij për nxjerrje të rërës dhe zhavorrit, që ka deformuar shtratin aq sa në disa vende të mos kuptohet qartë shtrati i vërtetë i lumit.
Këto ndërhyrje kanë rritur rrezikun e përmbytjeve në fshatrat dhe qytetet ku kalon Drini i Bardhë. Në janar të këtij viti, mbeturinat e grumbulluara bllokuan rrjedhën në disa ura, duke shkaktuar përmbytje në disa zona të banuara.
Ngjashëm përmbytje ndodhën edhe në vendet ku ka pasur gërmime në shtratin e lumit duke shkaktuar dëme në vlerë miliona euro.
Drini i Bardhë, me gjatësi rreth 122 kilometra, përshkon Kosovën nga burimi në Radac të Pejës deri në Kukës, ku bashkohet fillimisht me lumin Luma e më tej me Drinin e Zi në liqenin e Fierzës.
Për këtë, ndotja nuk mbetet brenda kufijve të Kosovës. Ajo përcillet drejt Shqipërisë, sidomos gjatë janarit dhe periudhave ku ka reshje. Shtrati i lumit fryhet dhe merr me vete mbeturinat që grumbullohen anëve duke i sjellë në Kukës.
Ndotja nĂ« fakt fillon qĂ« nĂ« burim. Kanalizimet e restoranteve dhe shtĂ«pive pĂ«rreth derdhen direkt nĂ« lumĂ«. Rreth 200-300 metra tutje gjendet njĂ« tub i madh kanalizimi dhe mbeturina â kryesisht plastike.
Problemi vijon nĂ« fshatrat e tjera tĂ« PejĂ«s dhe Istogut. NjĂ« banor i fshatit DubovĂ« e VogĂ«l (Istog), tha se shumica e shtĂ«pive janĂ« me gropa septike ose me kanale qĂ« shkarkojnĂ« direkt nĂ« lumĂ«. Ai cilĂ«soi detergjentet si ndotĂ«sit mĂ« tĂ« rrezikshĂ«m, pasi sipas tij japin efekt direkt negativ âte peshqit dhe gjallesat e tjera.â
Në fshatin pranë, Baicë, 15 vite më parë qe ndërtuar një impiant i trajtimit të ujërave të zeza. Por, i mbuluar nga bari dhe shkurret, ai duket se nuk funksionon.
Gjendja e Drinit të Bardhë në fshatin Rakovinë të Gjakovës/Besnik Boletini
I gjendur rreth 20 metra afër lumit, ujërat e zeza që vijnë aty, vijojnë dhe derdhen direkt në lumë duke treguar qartë se impiantet e tilla nuk mirëmbahen.
Fatlije Buza, udhëheqës i Divizionit për Menaxhimin e Pellgjeve Lumore në Ministrinë e Mjedisit, e konfirmon një problematikë të tillë.
âAskush nuk e merr nĂ« pĂ«rgjegjĂ«si [mirĂ«mbajtjen], duhet ta marrĂ« pĂ«r shembull ose ndonjĂ« kompani rajonale, ose ministria e Zhvillimit Ekonomi,â thotĂ« ajo.
Monitorimi ynĂ« vijoi pĂ«rgjatĂ« lumit nĂ« RakovinĂ« (GjakovĂ«), Ăifllak (Rahovec) dhe Kramovik (Rahovec), ku krahas mbeturinave tĂ« ndryshme, ndotja shoqĂ«rohej edhe me shkarkime tĂ« paligjshme dhe degradim tĂ« thellĂ« tĂ« shtratit tĂ« lumit nga aktivitetet nxjerrĂ«se.
Ismet Kelmendi, kryetar i fshatit Rakovinë, tha se Drini i Bardhë është tejet i ndotur në këtë zonë. Sipas tij shkarkimet janë bërë nga banorët për të shmangur daljen e lumit nga shtrati.
âJanĂ« bĂ«rĂ« vetĂ«m pĂ«r tĂ« mbrojtur tokĂ«n bujqĂ«sore, sepse nuk vjen askush tĂ« ndĂ«rhyjĂ«,â tregoi ai me vetĂ«dijen se duke u munduar tĂ« mbronin tokat, banorĂ«t kanĂ« ndotur lumin.
âĂifllaku kampionâ
Fshati Ăifllak i Rahovecit ishte zona ku konstatuam nivelin mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« mbeturinave, por edhe degradim nga gĂ«rmimet.
Pamjet me dron treguan për dëmtime të rënda të shtratit të lumit nga marrja e paligjshme e rërës dhe zhavorrit. Si pasojë e gërmimeve, rrjedha e lumit është devijuar në disa anë.
Përveç kësaj, zona është kthyer në pikë grumbullimi mbeturinash të llojeve të ndryshme: plastikë, qelq, kanaçe, mbetje druri, shtylla betoni dhe inerte. Në këtë vend ishin hedhur edhe qindra goma, disa në breg dhe disa brenda në lumë. Mes tyre, qëndronte edhe një divan i hedhur mbi mbeturina.
Hedhja e gomave në lumë përbën rrezik serioz mjedisor. Me kalimin e kohës, ato çlirojnë substanca toksike dhe mikroplastikë, duke ndotur ujin dhe dëmtuar organizmat ujorë.
Gjithashtu, bllokojnë rrjedhën natyrore, ndryshojnë shtratin dhe krijojnë zona uji të ndenjur, duke rritur rrezikun për përhapjen e insekteve dhe sëmundjeve.
Edhe nĂ« Kramovik, fshatin fqinj tĂ« Ăifllakut, degradimi i shtratit tĂ« Drinit tĂ« BardhĂ« ishte i dukshĂ«m. Kjo ishte njĂ« nga zonat ku Ă«shtĂ« nxjerrĂ« mĂ« sĂ« shumti rĂ«rĂ« dhe zhavorr, duke shkaktuar dĂ«mtime masive.
Pamjet me dron treguan se në një hapësirë të kufizuar, pranë lumit, punonin të paktën tre impiante ndarëse (lavatriçe) për përpunimin e rërës dhe zhavorrit.
Sipas një raporti të Ministrisë së Mjedisit, publikuar në vitin 2022 dhe i bazuar në të dhëna deri në vitin 2018, përgjatë Drinit të Bardhë janë evidentuar 1,393 hektarë të degraduar. Në vitin 2008 kjo sipërfaqe ishte 861 hektarë, çka dëshmon për rritje të vazhdueshme të dëmtimeve.
Në fshatin Krushë e Madhe të Rahovecit, dëmet përreth lumit ishin gjithashtu të dukshme. Në këtë zonë operojnë katër impiante për nxjerrjen dhe përpunimin e rërës dhe zhavorrit.
Kramovik, Drini i Bardhë degraduar nga eksploatuesit e rërës dhe zhavorrit/Besnik Boletini.
Përveç kësaj, banorët e fshatit, në mungesë të një zgjidhjeje tjetër, kishin vendosur tubacionin e kanalizimit drejtpërdrejt në Drinin e Bardhë, rreth një kilometër larg shtëpive.
Edhe pse vendi u vizitua në fund të gushtit 2025, në kushte thatësire, tubacioni vazhdonte të shkarkonte një sasi të konsiderueshme ujërash të ndotura në lumë.
Selami Hoti, kryetar i fshatit, tha se kjo situatë daton prej rreth 20 vitesh.
âE keqja Ă«shtĂ« se jemi ndĂ«r fshatrat e vetme nĂ« KosovĂ«, qĂ« kemi paguar nga 60 euro pĂ«r banor pĂ«r ta çuar kanalizimin deri te lumiâ, thotĂ« ai.
Sipas tij, kërkesat për zgjidhje alternative nuk janë marrë parasysh nga institucionet. Ai thekson se lumi sot nuk mund të përdoret më si dikur, kur shërbente për rekreacion dhe vaditje.
âSot ky ujĂ« Ă«shtĂ« i ndotur dhe askush nuk mund ta pĂ«rdorĂ« pĂ«r asgjĂ«,â thotĂ« Hoti.
Përparim Krasniqi, drejtor i Shërbimeve Publike në Komunën e Rahovecit, pranoi se ata janë në dijeni të situatës, por theksoi mungesën e kapaciteteve financiare për ndërtimin e impianteve të trajtimit të ujërave të zeza duke shtuar se çdo vit kanë kërkuar mbështetje nga qeveria dhe donatorët.
Tubi i shkarkimit të ujërave të zeza në Krushë të Madhe, Rahovec, kontribut i fshatit/Besnik Boletini.
Bazuar në projektet ekzistuese në Kosovë, ndërtimi i një impianti për qytetet kushton nga 20 deri në 40 milionë euro, në varësi të kapacitetit dhe teknologjisë.
Një tjetër burim ndotjeje
Duke ndjekur rrjedhën e Drinit të Bardhë, ndalesa tjetër ishte fshati Gjonaj i Prizrenit. Në këtë zonë, një tub i madh kanalizimi shkarkonte ujëra të zeza drejtpërdrejt në lumë.
Banorët na paralajmëruan për kundërmim të fortë për shkak të përmbajtjeve fekale. Uji i ndotur dallohej menjëherë nga ngjyra, sapo dilte nga tubi dhe bashkohej me rrjedhën e lumit.
Herolind Osmanollaj, kryetar i këshillit lokal, tha se bëhej fjalë për kanalizimin e rreth 5,000 banorëve. Sipas tij në kohë me shi kanali duket si ujëvarë.
Ai tha se lumi dikur ishte i pastër dhe përdorej për rekreacion dhe vaditje, por sot, situata është përkeqësuar ndjeshëm.
Rreth 20 metra nga lumi ndodhej një shtëpi me një pishinë të vogël plastike, një kontrast simbolik me gjendjen e lumit.
âKĂ«rkojmĂ« ndĂ«rtimin e njĂ« impianti pĂ«r tâu zgjidhur ky problemâ, theksoi Osmanollaj.
Degradimi i shtratit të lumit Drini i Bardhë në Krushë të Madhe të Rahovecit/Besnik Boletini.
Peshkatari Granit Berisha shtoi se mbeturinat hidhen në pika të ndryshme përgjatë lumit dhe degëve të tij dhe kur niveli i ujit rritet, i merr të gjitha dhe i çon deri në Shqipëri.
Në zonën mes fshatrave Lukinë dhe Romajë, një përrua ishte bllokuar nga mbeturinat, përfshirë edhe ato inerte para se të mbërrinte në Drin të Bardhë. Në këtë pikë, mbetjet digjeshin herë pas here. Pranë tij ndodhej edhe një tjetër tub kanalizimi, që përhapte erë të rëndë dhe shqetësonte banorët.
Në hyrje të Lukinës, buzë lumit, ndodheshin pirgje të paligjshme me mbetje inerte. Sezair Shehu, kryetar i fshatit, fajësoi individë të papërgjegjshëm dhe bëri apel për ndërhyrje urgjente.
âDikur kĂ«tu laheshim dhe pushonim gjatĂ« verĂ«s. Sot askush nuk hyn nĂ« lumĂ« pĂ«r shkak tĂ« ndotjesâ, tha ai.
Si në shumë zona të këtij rajoni, edhe këtu ndërhyrjet me makineri të rënda si kamionë apo ekskavatorë kishin ndryshuar rrjedhën e lumit, duke krijuar gropa dhe rrugë në vend të shtratit natyror.
Peshkatari Hasan Qollaku tha se ndotja ka ndikuar drejtpërdrejt në zhdukjen e disa llojeve të peshqve dhe uljen e cilësisë së tyre.
Tub shkarkimi në Drinin e Bardhë në fshatin Gjonaj të Prizrenit/Besnik Boletini.
Vërmica është pika e fundit në Kosovë, ku ndotja kalon në Shqipëri drejt Kukësit. Në periudha të caktuara, mbeturinat bëhen më të dukshme, sidomos gjatë pranverës.
Bujar Pulaj, kryetar i bashkĂ«sisĂ« lokale VermicĂ« tha se ndotja e liqenit nuk fillon e as nuk mbaron aty, por vjen qĂ« nga burimi i Drinit tĂ« BardhĂ«.Â
âZakonisht mbeturinat shihen mĂ« shumĂ« nĂ« pranverĂ« pĂ«r shkak tĂ« reshurave qĂ« fillojnĂ« nĂ« atĂ« kohĂ«. NĂ« periudhĂ«n e dimrit Drini Ă«shtĂ« mĂ« i pastĂ«râ, tha Pulaj.Â
Pulaj tha se e gjithĂ« kjo ndotje po ndikon te zhvillimi i turizmit nĂ« VermicĂ«. Sipas tij, disa herĂ« Ă«shtĂ« tentuar tĂ« pastrohet liqeni, por ato kanĂ« qenĂ« pastrime simbolike dhe aksionet ditore bĂ«hen vetĂ«m nĂ« njĂ« pjesĂ«.Â
Nga Vermica vijuam pĂ«r nĂ« Morin. Edhe aty pamĂ« ujĂ« tĂ« ndotur e mbeturina qĂ« ânotoninâ sipĂ«r tij. Â
Në Morinë, ku edhe liqeni i Fierzës merr trajtë, ulja e nivelit të ujit gjatë verës të lejon ta përshkosh me makinë, gjë e cila gjatë muajve të dimrit dhe vjeshtës është e pamundur, pasi liqeni mbush shpatet e kodrave përreth.
Ajo çfarĂ« mpakja e ujit gjatĂ« verĂ«s lĂ« pas Ă«shtĂ« njĂ« mori mbetjesh, shumica prej tyre plastike tĂ« varura nĂ« shpatet e anĂ«soreve tĂ« liqenit, tanimĂ« tĂ« tkurrura nga rrezet e diellit.Â
Lukinë e Prizrenit, Drini i Bardhë degraduar nga eksploatuesit ilegalë/Besnik Boletini.
Alban Xhaferri, guidë turistike në Kukës, tregoi se gjatë dimrit, Drini i Bardhë merr me vete mbetjet nga Kosova dhe i shpie në liqenin e Fierzës në Kukës.
Ky liqen u formua nĂ« vitin 1978, pasi u ndĂ«rtua diga e hidrocentralit tĂ« FierzĂ«s, nga prurjet e lumenjve si Drini i BardhĂ« nga Kosova dhe Drini i Zi nga Maqedonia e Veriut.Â
Por, pĂ«rtej shkĂ«mbimeve ujore, prurjet e mbeturinave dhe derdhjet e ujĂ«rave tĂ« zeza kanĂ« krijuar ndotje konstante, pa gjetur zgjidhje prej vitesh.Â
âThuajse kudo, çdo vend i liqenit Ă«shtĂ« i ndotur. Ndotjet vijnĂ« nga Drini i BardhĂ« dhe Drini i Zi, por edhe nga banorĂ«t thuajse nuk ka ndonjĂ« ndĂ«rgjegjĂ«sim qĂ« tĂ« mbajnĂ« pastĂ«r liqeninâ, u shpreh mĂ« tej Xhaferri, sipas sĂ« cilit kjo ndotje po bĂ«het problem serioz.
Situata ka ndikuar edhe nismat turistike të Xhaferrit për të promovuar Kukësin dhe zonën përreth për sporte ujore apo guida turistike.
âTuristĂ«t nuk e shikojnĂ« dot nĂ« kĂ«tĂ« gjendje qĂ« Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« nĂ« KukĂ«sâ, vijoi Xhaferri ndĂ«rsa shtoi se edhe pse u shpall fitues i njĂ« projekti âstart-upâ pĂ«r blerjen e kajakĂ«ve pĂ«r sporte ujore, pĂ«r shkak tĂ« ndotjes masive qĂ« ka pasur liqeni, ka qenĂ« e pamundur ushtrimi i kĂ«tij aktiviteti.
Mbetje të transportuara nga rrjedha e Drinit të Bardhë drejt Shqipërisë/Erisa Kryeziu
Edhe pse nuk ka asnjĂ« banesĂ« pranĂ« liqenit nĂ« kufirin e Morinit, panorama qĂ« na u shfaq ishte me mbetje plastike nga pĂ«rdorimi i pĂ«rditshĂ«m, qofshin ato mbĂ«shtjellĂ«se tĂ« ushqimeve, detergjenteve pĂ«r pastrim apo orendi shtĂ«piake.Â
Mbetje kĂ«to, qĂ« kur u larguam nga Morini pamĂ« se e shoqĂ«ronin liqenin nĂ« tĂ« gjitha anĂ«t e tij, me pirgje qĂ« qĂ«ndrojnĂ« nĂ« rrĂ«pira apo tĂ« grumbulluara nĂ« bimĂ«sinĂ« qĂ« ka lĂ«nĂ« pas tkurrja e liqenit.Â
PeshkatarĂ«t, tĂ« parĂ«t qĂ« ndjejnĂ« pasojat e ndotjesÂ
GĂ«zim Doci gjuan peshk nĂ« liqenin e FierzĂ«s prej 25 vitesh. Sipas tij, ndotja e liqenit ka bĂ«rĂ« qĂ« aktivitete tradicionale sikurse peshkimi nĂ« kĂ«to kushte tĂ« jenĂ« jo vetĂ«m tĂ« vĂ«shtira, por edhe tĂ« papĂ«rshtatshme nĂ« aspektin e shĂ«ndetit publik.Â
âJemi peshkatarĂ« dhe gjysma e rrethit tĂ« KukĂ«sit merren me kĂ«tĂ« punĂ«, pĂ«r bukĂ«n e gojĂ«s. Ndotje janĂ« shishet plastike, bagĂ«titĂ« e ngordhura dhe liqenit i vjen shumĂ« erĂ« e keqeâ, tregoi Doci.Â
PĂ«r shkak tĂ« ndotjes, por edhe gjuetisĂ« sĂ« paligjshme po dĂ«mtohen flora dhe fauna nĂ« liqen, ndĂ«rsa pasojat janĂ« tĂ« drejtpĂ«rdrejta pĂ«r ekonomitĂ« familjare tĂ« zonĂ«s.Â
âNdotja e dĂ«mton shumĂ« peshkunâ, pĂ«rfundon GĂ«zimi.Â
PĂ«r Bukurosh Onuzin, aktivist mjedisor dhe drejtues i organizatĂ«s âEkologĂ«t pĂ«r Rajoninâ, me veprimtari nĂ« KukĂ«s dhe zonĂ«n pĂ«rreth, liqeni Ă«shtĂ« pasuri e madhe, veçanĂ«risht pĂ«r sportet ujore dhe turizmin. MirĂ«po, ndotja e ka frenuar kĂ«tĂ« zhvillim.
âNjĂ« sasi e madhe mbetjesh na vjen nga Kosova,â tregon ai duke veçuar zonĂ«n qĂ« lidhet me PejĂ«n, GjakovĂ«n dhe Prizrenin.
Sipas Onuzit, kjo gjendje ka ndikuar nĂ« krijimin e njĂ« âhot-spotâ-i shqetĂ«sues.
âKrijon njĂ« grumbull mbetjesh qĂ« ndikon jo mirĂ« nĂ« zhvillimin e turizmit dhe nĂ« performancĂ«n qĂ« ka bashkia dhe rajoni i KukĂ«sit [pĂ«r tâi pastruar]â, argumentoi Onuzi, sipas sĂ« cilit ndikimi direkt po haset te gjallesat ujore ku peshqit janĂ« ralluar ndjeshĂ«m.
âNdikimi Ă«shtĂ« i dukshĂ«m. Nuk kemi shtim tĂ« popullatave tĂ« peshqveâ.Â
Varkat e peshkatarëve në breg të liqenit të Kukësit/Erisa Kryeziu
Një rreth vicioz ndotjeje
Shirat e dhjetorit rritën nivelin e lumenjve dhe liqeneve. Bashkë me ujërat, u shtuan edhe mbetjet që ato sollën.
Në brigjet e liqenit të Fierzës, përkrah varkave të peshkatarëve, qëndronte një mjet i pazakontë: një varkë me kabinë xhami dhe mekanizëm grumbullues. Gjatë verës, tërheqja e ujit e nxori në breg. Në dimër, prej tre vitesh, ajo mbledh mbetjet që sjellin lumenjtë në liqen.
âVitin e parĂ« nxorĂ«m rreth 20 tonĂ« mbetje. Vitin e dytĂ«, rreth 18 tonĂ«, pĂ«r shkak tĂ« rĂ«nies sĂ« shpejtĂ« tĂ« nivelit tĂ« ujit. KĂ«tĂ« vit, me rritjen mĂ« tĂ« shpejtĂ« tĂ« nivelit, po shfrytĂ«zojmĂ« çdo mundĂ«si pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« sa mĂ« shumĂ« mbetje,â tregoi Lulzim Baumann, aktivist mjedisor dhe ekspert i ekonomisĂ« qarkulluese.
Varka, e sjellĂ« nga Gjermania pĂ«rmes start-up-it âEverwaveâ dhe e menaxhuar nga âRecycAl â Recycling Albaniaâ, i Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« dispozicion BashkisĂ« KukĂ«s si njĂ« mjet ndĂ«rhyrjeje.
Ndërsa varka punonte në ujë, liqeni mbulohej nga mjegulla e dendur e dimrit. Mbi sipërfaqe pluskonin mbetje plastike, që herë shtyheshin nga era e herë grumbulloheshin në brigje.
Varka që mbledh mbetjet e liqenit të Kukësit/Erisa Kryeziu.
âPlastikĂ«n e mbledh kompania âEverwaveâ me stafin e saj. Ne e nxjerrim nĂ« breg. Bashkia merret me transportin dhe depozitimin pĂ«r ndarje. Pjesa e riciklueshme merret nga kompania, ndĂ«rsa mbetjet e pamenaxhueshme pĂ«rfundojnĂ« nĂ« vend-depozitimâ, shpjegoi Valdet Cenaj, pĂ«rgjegjĂ«s nga sektori i pastrimit nĂ« BashkinĂ« KukĂ«s.
Bujar Pulaj nga Vërmica tregoi se kishte kërkuar që kjo varkë të përdorej edhe në Kosovë, përmes një marrëveshjeje sezonale me Bashkinë Kukës. Kjo pasi, sipas tij, nëse mbetjet ndalohen në burim, ose përpara se të kalojnë kufirin, rezultati i pastrimit në liqen do të ishte më i lartë.
Në anën tjetër Baumann thekson se është e vështirë të thuhet për një zgjidhje konkrete e aq më tepër të përcaktohet sasia totale e mbetjeve, pasi ato vijnë nga tre shtete të ndryshme.
âKontributi kryesor negativ vjen nga Kosova. NjĂ« pjesĂ« nga Maqedonia e Veriut pĂ«rmes Drinit tĂ« Zi, ndĂ«rsa njĂ« pjesĂ«, edhe pse mĂ« e vogĂ«l, gjenerohet nga vetĂ« KukĂ«siâ, tregoi ai.
Problemi me ndotjen në Drin, sipas Baumannit, është i vazhdueshëm, por që ai pajtohet se qasja fillestare për të frenuar prirjen është ajo e ndalimit në burim.
Sipas tij, problemi mbetet se çdo ditĂ« ka prurje tĂ« reja mbetjesh.Â
âDuhet tĂ« pranojmĂ« qĂ« kjo situatĂ« mund tĂ« vazhdojĂ« edhe pĂ«r 20-30 vite nĂ« momentin qĂ« nuk ndalohen mbeturinat nĂ« burim dhe ky Ă«shtĂ« qĂ«llim ynĂ« kryesorâ, tha Baumann.Â
Pjesa dërrmuese e mbetjeve është plastikë. Rreth 80-90% e volumit janë nga ky material flluskues që noton mbi sipërfaqen e liqenit. Kryesisht janë shishe uji, teksa Baumann tregon se plastikat më të rënda fundosen.
Për këtë ai thotë se ka pritshmëri të larta se fundi i liqenit të ketë sasi të shumta plastikash të rënda.
Sipas Baumannit, ndikimi është i drejtpërdrejtë dhe afatgjatë.
âPlastika degradohet nga dielli dhe pĂ«rplasjet me njĂ«ratjetrĂ«n, duke kaluar nĂ« mikroplastikĂ«, kĂ«shtu ajo hyn nĂ« zinxhirin ushqimor, te peshqit dhe mĂ« pas te njeriu. Impakti nĂ« shĂ«ndet Ă«shtĂ« i pashmangshĂ«mâ, shpjegoi ai duke theksuar se pse plastika nuk e ka vendin nĂ« liqen.
Baumann paralajmëroi edhe për ndotjen biologjike dhe kimike që kanë këto mbeturina. Sipas tij, shumë nga mbetjet në lumin e Drinit dhe liqen janë të kontaminuara me detergjentë dhe metale të rënda. Ai theksoi se pavarësisht se ato shpëlahen, ndotësit e tyre mbeten në ujë duke mbetur faktorë rreziku.
Cenaj tregoi se Bashkia Kukës disponon dy vend-depozitime mbeturinash: një për mbetjet urbane dhe një tjetër që synohet të përdoret për mbetjet e gjelbra dhe kompostim.
Kullota mbushur me mbetje pas tërheqjes së liqenit në verë/Erisa Kryeziu.
Megjithatë, vendgrumbullimi ekzistues, i vendosur në pjesën kodrinore mbi liqen, krijon një tjetër burim ndotjeje. Nga larg, ai dukej si një vijë që derdhej në ujë, për shkak të rrjedhjeve nga mbetjet.
Vendgrumbullimi i mbetjeve të bashkisë Kukës/ Erisa Kryeziu
Liqeni i KukĂ«sit, depozitĂ« e ndotjesÂ
Në luginën e Drinit, pranë fshatit Bushat (Bicaj), dy djem të vegjël ndiqnin bagëtitë në kullotë.
Por në vend të barit, toka ishte mbuluar nga një shtresë e dendur mbetjesh plastike. Lopët lëviznin mbi plastikë, në përpjekje për të gjetur bar. Për djemtë dukej se kjo pamje ishte e zakonshme. Edhe për bagëtinë.
Pak më tej, lumi i Shejës, i dobësuar gjatë verës, përballej me një pritë mbetjesh tashmë jashtë funksioni. Struktura, e ndërtuar për të ndaluar ndotjen, ishte zhvendosur dhe nuk kryente më rolin e saj.
Në anën tjetër të luginës, pranë urës së vjetër të Kolcit, ku kalon lumi i Lishnicës, shikoheshin pirgje inertesh nga kromi.
Inertet e ish-uzinës së shkrirjes së bakrit gërryhen çdo vit nga ujërat e liqenit/Erisa Kryeziu.
Situata përkeqësohet më tej në pjesë të tjera të luginës së Drinit. Inertet e ish-uzinës së shkrirjes së bakrit gërryhen çdo vit nga ujërat që rriten në dimër.
Këto materiale përziheshin me mbetje plastike, mbetje ndërtimi dhe grumbuj gomash makinash.
Në afërsi, disa shtëpi qëndronin pranë zonës së ndotur, ndërsa bagëti të tjera kullosnin pa u shqetësuar nga ndotja.
Studimi: Ndotës kimikë dhe medikamente në ujë
Një raport i viteve 2023-2024, i realizuar nga studiues suedezë të Bordit Administrativ të Qarkut Dalarna, ka nxjerrë në pah ndotje të shumta në Drinin e Bardhë dhe pellgun e tij.
Mbetje të dëmshme dhe inerte të ish-uzines se bakrit/Erisa Kryeziu.
Studimi konsiderohet ndër më të plotët për këtë zonë. Mostrat e ujit u analizuan në laboratorë në Suedi, përfshirë analiza kimike dhe metoda të bazuara në efekte biologjik.
Nga 26 grupe kimike të analizuara, 9 u identifikuan në ujërat sipërfaqësore.
âNĂ« shumicĂ«n e mostrave u gjetĂ«n ndotĂ«s qĂ« dĂ«mtojnĂ« qelizat dhe mund tĂ« ndikojnĂ« nĂ« sistemin hormonalâ, thuhet nĂ« raport.
Analizat zbuluan prani tĂ« metaleve tĂ« rĂ«nda, pesticideve, substancave nga plastika (ftalate), produkteve farmaceutike dhe komponimeve PFAS, tĂ« njohura si âkimikate tĂ« pĂ«rjetshmeâ. KĂ«to kimikate nuk shpĂ«rbĂ«hen lehtĂ« nĂ« natyrĂ«.
âProblemi masiv me mbeturinat nĂ« lumenj dhe pĂ«rrenj duket se rezulton nĂ« ndotĂ«s nĂ« ujĂ«rat sipĂ«rfaqĂ«sore, pĂ«r shembull organofosfatet, tĂ« lidhura posaçërisht me produktet plastike (shishet), u matĂ«n nĂ« tĂ« gjithĂ« trupat ujorĂ«â, thuhet nĂ« raport.
NjĂ« ndĂ«r segmentet e veçanta tĂ« kĂ«tij monitorimi ka qenĂ« edhe analizimi i lĂ«ndĂ«ve farmaceutike nĂ« pellgun e Drinit tĂ« BardhĂ«.Â
Ndotja e Drinit të Bardhë në fshatin Nashec të Prizrenit/Besnik Boletini.
Nga 109 substanca të testuara, u identifikuan 34. Mes tyre dominonin antibiotikët, psikofarmaceutikët, ilaçet antiepileptike dhe antiinflamatore.
Përqendrimi më i lartë u regjistrua në Skenderaj në vitin 2024, për ilaçin e diabetit Metformin.
Ndërkohë, edhe Agjencia Kombëtare e Mjedisit (AKM) në Shqipëri ka evidentuar prani të kadmiumit dhe plumbit (metale të rënda helmuese) në disa zona të monitoruara.
Sipas raportit, ujërat klasifikohen në kategorinë e parë sipas standardeve shqiptare, por paraqesin cilësi më të dobët sipas Direktivës Kuadër të Ujit të BE-së.
Aktiviteti minerar dyshohet si një nga burimet kryesore të metaleve të rënda, të cilat kanë ndikim të drejtpërdrejtë në shëndetin e njeriut.
Bashkëpunimi ndërkufitar i domosdoshëm
Ligji për Ujërat në Kosovë parashikon detyrime të qarta në rast ndotjeje ndërkufitare. Institucionet duhet të identifikojnë shkaqet, të ndërmarrin masa dhe të koordinojnë veprime me shtetet fqinje.
Në praktikë, këto mekanizma funksionojnë dobët teksa ekspertët dhe aktivistët kritikojnë mungesën e zbatimit të marrëveshjeve me Shqipërinë.
Një nga idetë më konkrete që është propozuar për parandalimin e ndotjes ka qenë vendosja e barrierave në Drinin e Bardhë për të ndaluar mbetjet përpara kufirit.
âIniciativa u prit mirĂ« fillimisht nga tĂ« dy qeveritĂ«â, tregoi Baumann. Por ajo nuk u realizua.
Sipas tij, Shqipëria nuk e pa të arsyeshme të menaxhonte mbetjet që vijnë nga Kosova.
âDo tĂ« ishte njĂ« zgjidhje funksionale nĂ«se do tĂ« zbatohej siç duhet. Por afatgjatĂ«, çdo shtet duhet tĂ« mbajĂ« pĂ«rgjegjĂ«si pĂ«r mbetjet e vetaâ, shtoi ai.
Edhe eksperti Bukurosh Onuzi mbështet idenë e barrierave si zgjidhje praktike dhe në përputhje me konventat ndërkombëtare. Megjithatë, zgjidhja thelbësore mbetet ndalimi i mbetjeve në burim.
âDo tĂ« ishte njĂ« zgjidhje e mirĂ«, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« jo vetĂ«m tĂ« respektoheshin konventat ndĂ«rkombĂ«tare pĂ«r ujĂ«rat ndĂ«rkombĂ«tare, por edhe tĂ« respektoheshin marrĂ«veshjet dypalĂ«she mes dy shteteveâ, u shpreh Onuzi.Â
Ndërsa Baumann shtoi se hap më konkret ishte ndalimi i mbeturinave në burim, por që për këtë kërkohej bashkëpunim i fortë mes dy qeverive, dhe bashkive të dy vendeve.
Mbeturina në sipërfaqen e liqenit të Fierzës në Kukës/Erisa Kryeziu.
Në mungesë të një strategjie të qëndrueshme, pastrimi duket se do të mbetet sporadik.
Organizata si âLetâs do it Kosovaâ kanĂ« zhvilluar aksione nĂ« zonat pĂ«rgjatĂ« Drinit tĂ« BardhĂ«, nĂ« bashkĂ«punim me komunitetet lokale.
âMĂ« sĂ« shumti gjejmĂ« plastikĂ«, mbetje shtĂ«piake, goma dhe inerte ndĂ«rtimiâ, thotĂ« Luan Hasanaj nga âLetâs do it Kosovaâ.
Në çdo aksion Hasanaj thotë se largohen disa tonë mbetje, por problemi mbetet i përsëritur.
Nga Ministria e Mjedisit në Kosovë pranohet se bashkëpunimi me Shqipërinë ekziston, por mbetet në nivel komunikimi dhe projektesh të pjesshme.
âPo pĂ«rpiqemi tĂ« mos dĂ«mtojmĂ« njĂ«ri-tjetrin, sidomos pĂ«r mbetjet plastikeâ, tha Fatlije Buza nga Ministria kosovare e Mjedisit teksa shtoi se janĂ« ndĂ«rmarrĂ« projekte pĂ«r pastrimin e lumenjve dhe se ato do tĂ« vijojnĂ«.
âNĂ«se grumbullohen sĂ«rish mbeturina [nĂ« liqen], qĂ« shpresojmĂ« qĂ« mos tĂ« ndodhĂ« masivisht, do ta kemi parasysh dhe me marrĂ«veshje do tâi largojmĂ«,â vijoi Buza duke shprehur gatishmĂ«rinĂ« e autoriteteve kosovare pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« mĂ« shumĂ« nĂ« parandalimin e depĂ«rtimit tĂ« mbeturinave nĂ« sasi tĂ« mĂ«dha nga Drini i BardhĂ« nĂ« ShqipĂ«ri.
Buza tregoi se në prioritetin kryesor të autoriteteve në Kosovë ka qenë ndalimi i marrjes së paligjshme të rërës dhe zhavorrit në lumenj si pjesë më e rrezikshme për degradim.
Megjithatë, kapacitetet duket se janë të kufizuara. Aktualisht, vetëm dy inspektorë mbulojnë sektorin e ujërave në Kosovë. Kjo reflekton një mungesë serioze të pranisë shtetërore në terren.
Nga pala shqiptare, përpos kërkesave të vijueshme për intervistë me përfaqësues të Ministrisë së Mjedisit, nuk pati vullnet për të folur për këtë çështje.
Si zakonisht aspektet ligjore janĂ« tĂ« rregulluara mirĂ«, por sfidĂ« mbetet zbatimi siç duhet i ligjeve.Â
Në Kosovë, ndotja e mjedisit dënohet me gjobë ose burgim deri në tetë vjet. Ligji për Ujërat parashikon gjoba deri në 100 mijë euro.
Megjithatë, të dhënat e siguruara nga Komisioni për Miniera dhe Minerale të Kosovës (KPMM) tregojnë një tjetër realitet. Nga viti 2019 deri në 2025, janë evidentuar 38 kompani dhe dy persona fizik që oeronin ilegalisht në shtratin e Drinit të Bardhë.
Sipas të dhënave të KGjK-së, nga gjykatat e lartcekura, nga viti 2002 deri në qershor 2025 janë dhënë vetëm dy dënime me burgim, 112 dënime me gjobë, 32 me kusht dhe tri vërejtje gjyqësore. Kjo tregon për dënime të buta për degraduesit e mjedisit.
Ndërkohë, Prokuroria e Prizrenit pranoi se politika ndëshkuese është e butë dhe nuk ka efekt parandalues.
âKjo qasje [âŠ] ka ndikuar nĂ« pĂ«rsĂ«ritjen e veprave penaleâ, thuhet nĂ« pĂ«rgjigje.
Nga ana tjetër, ekspertët theksojnë se dëmi mjedisor nuk vlerësohet siç duhet.
Egzona Shala-Kadiu thotĂ« se gjykatat duhet tĂ« kenĂ« mĂ« shumĂ« vetĂ«dije qĂ« nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m vlera ekonomike ajo qĂ« duhet tĂ« konsiderohet nĂ« njĂ« aktgjykim, por janĂ« edhe faktorĂ« tĂ« tjerĂ«, sepse nuk merret kurrĂ« parasysh se kush ka jetuar aty, cilat bimĂ«si apo gjallesa tjera.Â
Gjithashtu, bazuar nĂ« hulumtimet qĂ« janĂ« bĂ«rĂ« ndĂ«r vite nga Preportr, ka rezultuar se lĂ«ndĂ«t e mjedisit janĂ« ndĂ«r mĂ« tĂ« parashkruarat nga sistemi i drejtĂ«sisĂ« nĂ« KosovĂ«. Kjo do tĂ« thotĂ« se ata qĂ« kanĂ« ndotur dhe degraduar mjedisin, shpĂ«tojnĂ« pa dhĂ«nĂ« asnjĂ« pĂ«rgjegjĂ«si para ligjit.Â
*Në pjesën e hulumtimit në terren kontribuuan: Donjeta Murselaj dhe Bashkim Shala.
**Ky artikull është realizuar me mbështetjen e Journalismfund Europe.
Sistemi i burgjeve përballet me mbi 300 vende vakante për policë dhe oficerë teksa mosha mesatare e punonjësve aktual është 48 vjeç. Të rinjtë e refuzojnë këtë punë për shkak të pagave të ulëta dhe kushteve të vështira. Ndërkohë, ashpërsimi i Kodit Penal ka rritur mundësinë e ndëshkimeve me burg edhe për shkelje me rrezikshmëri të ulët duke shtuar numrin e të dënuarve.
Vakumi në punonjës
Ădo ditĂ«, nĂ« orĂ«n 05:00 tĂ« mĂ«ngjesit, dhjetĂ«ra policĂ« nga Elbasani nisen me furgonĂ« drejt burgut tĂ« sigurisĂ« sĂ« lartĂ« nĂ« Peqin pĂ«r tĂ« marrĂ« turnin e parĂ«. TĂ« ulur nĂ« sediljet e tyre, ata hezitojnĂ« tĂ« flasin pĂ«r situatĂ«n nĂ« prani tĂ« kolegĂ«ve, por nĂ« anonimitet pranojnĂ« se problematikat janĂ« tĂ« shumta.
Ylberi* prej më shumë se dy dekadash punon si polic në këtë institucion të shlyerjes së dënimit dhe e përshkruan përditshmërinë me probleme kryesisht prej mbipopullimit dhe mungesës personelit.
âNĂ« sektorĂ«t e sigurisĂ« sĂ« lartĂ« ndodhen deri dy persona nĂ« dhomĂ«, ose dhe katĂ«r kur dhoma Ă«shtĂ« mĂ« e madhe. Por 30-40 tĂ« dĂ«nuar nĂ« njĂ« sektor vĂ«zhgohen vetĂ«m nga njĂ« polic,â thotĂ« ai, duke shtuar se gardianĂ«t punojnĂ« mbi 22 ditĂ« nĂ« muaj pĂ«r tĂ« mbuluar shĂ«rbimin.
âProblematike Ă«shtĂ« gjendja nĂ« paraburgim. JanĂ« tĂ« tejmbushura. NĂ« njĂ« dhomĂ« me kapacitet pĂ«r katĂ«r persona qĂ«ndrojnĂ« tetĂ«,â pĂ«rfundon ai.
Të dhënat zyrtare konfirmojnë mungesën e personelit në të gjithë sistemin e shlyerjes së dënimeve. Drejtoria e Përgjithshme e Burgjeve tha për Citizens.al, nevojiten 307 punonjës: 236 policë të rolit bazë dhe 71 oficerë.
Aktualisht në burgje punojnë 288 oficerë dhe 3,146 policë, ndërsa numri i të paraburgosurve dhe të dënuarve arrin në 4,560 që e bën raportin mesatar në rreth një polic për dy të burgosur.
Sipas Valentin Macajt, kryetar i Sindikatës së Shërbimeve Policore, problemi kryesor nuk është vetëm mbipopullimi, por demotivimi i punonjësve dhe mungesa e investimeve për kushte më të mira pune.
âPolici shĂ«rben 8-12 orĂ«, Ă«shtĂ« 24 orĂ« nĂ« gatishmĂ«ri dhe asnjĂ« vakt ushqimi nuk mbulohet nga shteti,â thotĂ« si shembull ai pĂ«r tĂ« treguar edhe neglizhencĂ«n nga ana e qeverisĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« sektor.
Punë e papreferuar nga të rinjtë
Sipas DrejtorisĂ« sĂ« Burgjeve, mosha mesatare e policĂ«ve Ă«shtĂ« 48 vjeç. NdĂ«rkohĂ«, Macaj thotĂ« se tĂ« rinjtĂ« refuzojnĂ« tâi bashkohen sistemit si policĂ« burgjesh pĂ«r shkak tĂ« presionit dhe kushteve tĂ« rĂ«nda.
âAspirantĂ«t e rinj paguhen sa 80% e gradĂ«s sĂ« inspektorit, rreth 46 mijĂ« lekĂ« nĂ« muaj, pra mĂ« pak se paga minimale,â shpjegon ai.
Kreu i sindikatës shton se mungesa e të drejtave në punë dhe të ardhurat e ulëta e bëjnë këtë profesion të mos jetë tërheqës dhe i sigurt për të rinjtë.
Ndërkohë, punonjësit aktual janë të ekspozuar përballë presioneve që vijnë nga të dënuarit, por edhe ndikimet apo stereotipet që përhapen ndaj uniformës për shkak të rasteve me të implikuar në korrupsion.
âJanĂ« tĂ« frustruar nĂ«n presionin e eksponentĂ«ve tĂ« fuqishĂ«m tĂ« krimit qĂ« gjenden pas hekurave, dhe nuk kanĂ« as besim te kolegĂ«t, qĂ« fatkeqĂ«sisht disa kanĂ« rezultuar tĂ« implikuar dhe nĂ« korrupsion,â shprehet Macaj.
Sipas tij, edhe ligji i vitit 2023 për Policinë e Burgjeve nuk e përmirësoi situatën sepse u miratua pa konsultim me grupet e interesit.
âAsnjĂ« ligj nuk ka pĂ«rcaktuar qartĂ« procedurĂ«n e rekrutimit: si trajtohet kandidati nĂ« trajnim dhe sa paguhet gjatĂ« kursit tre-mujor?â shton ai.
Kola*, një tjetër polic, thotë se deri në vitin 2024 paguanin vetë transportin dhe uniformat.
âUniformĂ«n, stemat, gjithçka e blinim me paratĂ« tona. Ndryshe nga Policia e Shtetit, ne ende nuk pĂ«rfitojmĂ« trajtim ushqimor,â theksoi ai.
Kodi Penal dhe rritja e të burgosurve
Më 28 janar Parlamenti miratoi me 85 vota ndryshime në Kodin Penal. Paketa përfshinte ashpërsimin e dënimeve për ndërtimet pa leje, zjarrvëniet dhe edhe parkimin e dysh, i cili tashmë mund të dënohet me gjobë ose deri në 1 vit burg.
Qeveria e paraqiti si përafrim me legjislacionin e BE-së. Por juristi Jordan Daci nuk pajtohet me këtë qëndrim. Ai thotë se ndryshimet ashpërsojnë ligje në një qasje që nuk përshtaten me standardet e Evropës dhe rrjedhimisht rrisin numrin e të burgosurve.
âJanĂ« ligje âtĂ« egraâ. Kodi i ri ka trefish mĂ« shumĂ« vepra penale. NĂ«se dje rrezikoje burg pĂ«r 3 shkelje, sot rrezikon pĂ«r 9,â thotĂ« ai.
Sipas tij, shumë kundërvajtje administrative janë kriminalizuar dhe ndërhyrja prek edhe sferën e të drejtës private.
âShkelje civile pa rrezikshmĂ«ri po trajtohen si vepra penale,â ngre me shqetĂ«sim Daci, i cili paralajmĂ«ron se disa vepra mund tĂ« dĂ«nohen mĂ« rĂ«ndĂ« se vrasja me dashje, e cila mbetet 5-10 vjet burg.
Sipas tij, kjo qasje do të rrisë ndjeshëm numrin e të burgosurve dhe do të krijojë probleme organizative për sistemin penitenciar, i cili tashmë operon në kufijtë e kapaciteteve.
NĂ« javĂ«t e para tĂ« kĂ«tij viti, tĂ« cilat ishin me reshje tĂ« vazhdueshme, nĂ« RrapishtĂ«, pjesĂ« e lagjes â5 Majiâ tĂ« qytetit tĂ« Elbasanit, rrugĂ«t u mbushĂ«n me gropa uji dhe baltĂ«.
Banorët u përpoqën të kalojnë pellgjet me çizme, me fëmijët në krahë ose me biçikleta që mezi lëviznin, të zhgënjyer edhe këtë vit nga premtimet e pambajtura ata theksojnë se kjo situatë përsëritet shpesh.
âKĂ«shtu Ă«shtĂ« prej viteshâ, thotĂ« Paqizja, njĂ« banore e vjetĂ«r e lagjes, duke treguar me dorĂ« rrugĂ«n e pashtruar.
âKemi kĂ«rkuar shumĂ« herĂ«, kam folur kudo. Na thonĂ« do ta bĂ«jmĂ«, do ta bĂ«jmë⊠dhe pastaj heshtje. VetĂ«m zona jonĂ« Ă«shtĂ« kĂ«shtu. Pse? Se jemi romĂ«.â
NĂ« kĂ«tĂ« zonĂ« tĂ« âRajonit 6,â qĂ« prej vitit 2005 banorĂ«t dĂ«gjojnĂ« se ârruga do tĂ« bĂ«hetâ. KanĂ« bĂ«rĂ« kĂ«rkesa me shkrim, janĂ« mbledhur gjatĂ« procesit tĂ« Buxhetimit me PjesĂ«marrje (njĂ« proces qĂ« pĂ«rfshin qytetarĂ«t nĂ« pĂ«rcaktimin e buxhetit) dhe kanĂ« marrĂ« pjesĂ« nĂ« takime publike.
âE kemi bĂ«rĂ« me qindra herĂ« kĂ«rkesĂ«n. Duam qĂ« kĂ«tĂ« rrugĂ«n tonĂ« ta bĂ«jnĂ«. Lagjja jonĂ« Ă«shtĂ« katastrofĂ«â, thotĂ« njĂ« tjetĂ«r banore.
âKemi 20 vjet qĂ« presim tĂ« na rregullohen rrugĂ«t, tĂ« pastrohet Manasderja dhe tĂ« kemi mĂ« shumĂ« kosha. QĂ« nga 2005 kjo situatĂ« Ă«shtĂ« kĂ«tu dhe rrugĂ«t shtrohen kudo, vetĂ«m te ne joâ, thotĂ« Kimete Ademi, e cila ka qenĂ« e pranishme nĂ« shumĂ« takime me bashkinĂ« pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar ndĂ«rhyrje nĂ« sistemimin e rrugĂ«ve dhe pastrimit tĂ« lagjes.
NĂ« tetor 2025, nĂ« shkollĂ«n âQemal Haxhihasaniâ u zhvillua takimi pĂ«r buxhetimin me pjesĂ«marrje pĂ«r âRajonin 6.â
Sipas procesverbalit zyrtar, ndĂ«r prioritetet e votuara nga banorĂ«t e lagjes â5 Maji, RrapishtĂ«â ishin asfaltimi i rrugĂ«ve âHysen Alikopiliâ dhe âKamber Xherijaâ. Emrat e rrugĂ«ve u hodhĂ«n nĂ« letĂ«r dhe kĂ«rkesat u renditĂ«n si prioritare.
Ndërkohë, Doris Madhi, këshilltare e opozitës në Këshillin Bashkiak, prezantoi peticionin e banorëve me firmat e tyre, i cili iu dërgua me e-mail të gjithë këshilltarëve, por kjo nuk mjaftoi për të siguruar financimin e rrugëve të kërkuara nga komuniteti rom.
Lagjja Rrapishtë Elbasan/Citizens.al
Kryetari i BashkisĂ«, Gledian Llatja, gjatĂ« mbledhjes pĂ«r miratimin e buxhetit prezantoi listĂ«n e investimeve nĂ« rrugĂ« dhe infrastrukturĂ«. Ai pĂ«rmendi edhe rrugĂ«t âXhaferr Belguâ dhe âHysen Alikopiliâ si investime tĂ« ardhshme.
Megjithatë, sipas një përgjigjeje zyrtare që banorët kanë marrë nga bashkia, disa prej këtyre rrugëve nuk rezultojnë në planin aktual të investimeve.
âProcesi i konsultimit, nĂ«se nuk merren parasysh prioritetet e banorĂ«ve, nuk ka vlerĂ«â, thotĂ« Ervis Ăota, drejtues i LĂ«vizjes Rinore Egjiptiane Rome, i cili ka ndjekur tĂ« gjitha hapat institucionalĂ« me banorĂ«t pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« realitet kĂ«to investime.
âKĂ«rkesat tona pasqyrohen nĂ« listĂ«, por kur vjen puna te fondet, na thuhet se nuk ka plan pĂ«r investime ose se do tĂ« ketĂ« financime nga fonde tĂ« tjera dhe jo nga buxheti i bashkisĂ«.â
Ai ka shoqëruar banorët në disa procese vendimmarrjeje, por tashmë bashkë me ta shprehet i zhgënjyer për mungesën e finalizimit të investimit.
Në Rrapishtë, infrastruktura nuk është luks, por nevojë bazike: rrugë të shtruara që të mos përmbyten sa herë bie shi.
âEdhe ne njerĂ«z jemiâ, thotĂ« Nazmi Kallku, njĂ« burrĂ« i moshuar, duke parĂ« fĂ«mijĂ«t qĂ« luajnĂ« pranĂ« njĂ« pellgu balte. âNuk duhet tĂ« vuajmĂ« kĂ«shtu.â
Ndërsa kërkojnë rrugë të shtruara dhe kanalizime funksionale, banorët e komunitetit rom në lagjen Rrapishtë ngrenë shqetësime edhe për shkollën e zonës.
Godina arsimore ndodhet në gjendje të degraduar, me infrastrukturë të amortizuar dhe kushte që, sipas tyre, nuk garantojnë një mjedis dinjitoz për fëmijët. Deri më tani nuk ka pasur investim konkret për rikonstruksionin.
Nga ana tjetër, bashkia deklaron se investimet për lagjen Rrapishtë pritet të mbulohen nga Fondi Shqiptar i Zhvillimit dhe se së shpejti do të ketë një përgjigje konkrete për ndërhyrjet e planifikuara. Banorët mbeten në pritje, me shpresën se premtimet do të përkthehen në investime reale që do të përmirësojnë jetesën dhe kushtet e arsimimit.
Dhe sa herë bie shi, Rrapishta rikujton se premtimet, pa asfalt dhe pa kanalizime, nuk thahen kurrë.
Prej më shumë se një dekade në Tiranë ndërtohet me ritëm shumë të lartë. Qyteti është kthyer në një kantier të përhershëm me miliona metra katrorë të rinj çdo vit.
Kullat shumëkatëshe dhe komplekset rezidenciale kanë ndryshuar fizionominë e kryeqytetit, ndërsa ndërtimi është bërë një nga motorët kryesorë të ekonomisë lokale.
Por përtej këtij zhvillimi, të dhënat e censit 2023 tregojnë një realitet më kompleks. Popullsia brenda bashkisë Tiranë ka rënë me rreth 30 mijë persona, duke ngritur pyetjen: për kë dhe për çfarë ndërtohet në këtë zonë?
Vetëm 8% e qarkut jeton në banesa të reja
Sipas Censit 2023, qarku Tiranë, ku përfshihen bashkia Tiranë, Kamëz, Vorë, Kavajë dhe Rrogozhinë, ka 321,821 njësi banimi, nga të cilat 85,475 janë bosh.
Pjesën më të madhe të banesave bosh e ka Tirana me 52,871 të tilla, më pas Kavaja me 21,765, Kamza me 4,151, Rrogozhina me 4,872 dhe Vora me 1,798 banesa bosh.
Nga totali prej 236,364 njësish të banuara në rang qarku, pjesa më e madhe e apartamenteve dhe shtëpive ku jetohet janë ndërtuar në periudhën 1981-2010. Në njësitë e ndërtuara pas vitit 2016 jetojnë vetëm 18,474 banorë, ose rreth 7.8% e totalit.
Për ekspertin e ekonomisë Pano Soko kjo shpjegohet me çmimet e larta të ndërtimit të ri, që e mbajnë të papërballueshëm për pjesën më të madhe të popullsisë.
âĂmimet e larta kanĂ« shĂ«rbyer si njĂ« seleksionues natyror, ku shumica kanĂ« mbetur jashtĂ«â, thotĂ« Soko.
Censi i vitit 2023 përveç numrit të banesave të banuara dhe bosh jep edhe vjetërsinë e ndërtesave, por Instituti i Statistikave e ka publikuar këtë informacion vetëm në nivel qarku.
Citizens.al i kërkoi INSTAT-it të dhëna në nivel bashkie dhe njësie administrative, por pas komunikimeve me institutin dhe Komisionerin për të Drejtën e Informimit, na u tha se të dhënat janë ende në përpunim dhe se do të na vihen në dispozicion vetëm pasi ky proces do të ketë përfunduar.
Kërkuam gjithashtu informacion mbi vendndodhjen dhe periudhën e ndërtimit të banesave bosh, por edhe ky informacion nuk u vu në dispozicion me të njëjtin argument.
Censi rrëzoi propagandën
Në dekadën e fundit në Tiranë janë miratuar rreth 10 milionë metra katrorë ndërtim, duke e kthyer kryeqytetin në një kantier të madh dhe ekonominë e saj të varur nga industria e ndërtimit.
Në vitin 2015, pak para se të zgjidhej kryetar bashkie, Erion Veliaj deklaronte si ambicie personale:
âNuk kam ndĂ«rmend tĂ« hyj nĂ« histori si njĂ« njeri qĂ« dha pallate; dua tĂ« mbahem mend si njĂ« njeri qĂ« punoi pĂ«r ta kthyer qytetin nĂ« normalitet dhe si njeri qĂ« ndĂ«rtoi mĂ« shumĂ« parqe sesa pallate.â
Por sot, shifrat janë kokëforte, kantiere ndërtimi hapen thuajse çdo ditë në çdo njësi administrative të Tiranës, duke ngritur pikëpyetje mbi nevojën reale të këtij ritmi ndërtimi.
Argumenti i kryetarit tĂ« BashkisĂ« â i cili prej shkurtit 2025 ndodhet nĂ« paraburgim si i pandehur pĂ«r korrupsion dhe pastrim parash â ka qenĂ« se Tirana shtohej me 20-25 mijĂ« banorĂ« çdo vit dhe se ndĂ«rtimi ishte i domosdoshĂ«m pĂ«r tĂ« frenuar rritjen e çmimeve.
Në kulmin e këtij debati, në vitin 2023, Veliaj do të shprehej se lejet jepeshin bazuar mbi kërkesat e tregut.
âNumri i metrave katrorĂ« tĂ« ndĂ«rtuara nĂ« TiranĂ«, pĂ«rputhet proporcionalisht me numrin e rritjes sĂ« banorĂ«ve tĂ« TiranĂ«s,â theksonte Veliaj, âKa kĂ«rkesĂ«, por ka edhe ofertĂ«, tĂ« dyja duhet tĂ« ecin paralelisht.â
âTiranĂ«s nuk i vĂ«mĂ« dot traun pĂ«r kĂ«ta 20-25 mijĂ« qytetarĂ« qĂ« na bashkohen çdo vit, as sâe ndajmĂ« dot nĂ« vendas dhe tĂ« ardhur, sepse ajo Ă«shtĂ« gjuhĂ« raciste e viteve â90 qĂ« nuk duhet tĂ« ekzsitojĂ« mĂ«,â shprehej Veliaj pĂ«r idenĂ« e ânjĂ« qyteti tĂ« mirĂ« pĂ«r tĂ« gjithĂ«.â
Por paradoksalisht çmimet e banesave janë rritur pavarësisht rritjes së sipërfaqes së dhënë për ndërtim.
Sipas Pano Sokos, prirja nuk lidhet më me nevojat e tregut, por me ekonominë informale:
âPastrimi i parave e la kĂ«rkesĂ«n natyrore pĂ«r apartamente tĂ« qytetarĂ«ve tĂ« paplotĂ«suar, jo pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« ofertĂ«s, por pĂ«r shkak tĂ« çmimeve tĂ« larta,â thotĂ« ai.
Sa banorë shtohen dhe sa apartamente ndërtohen
Deklaratat e kryebashkiakut Veliaj për flukset e zhvendosjeve rezidenciale në Tiranë me nga 20-25 mijë qytetarë, ndodhnin në një kohë kur nuk kishte të dhëna të pavarura.
INSTAT-i botoi të dhënat e censit vetëm në vitin 2023. Këto të dhëna krahasuar me vitin 2011 tregojnë se popullsia e bashkisë Tiranë është rritur me rreth 40 mijë banorë.
Kjo do tĂ« thotĂ« njĂ« mesatare prej rreth 3,500 banorĂ« nĂ« vit. Me njĂ« mesatare familjare, rreth 1,500 apartamente nĂ« vit do tĂ« mjaftonin pĂ«r akomodimin e tyre â totali nĂ« 10 vite, rreth 15,000 apartamente.
Por për këtë periudhë nga censi rezulton se janë shtuar rreth 51,854 njësi banimi të reja. Prej tyre 38 mijë janë të banuara dhe rreth 13,800 bosh.
Kështu, në praktikë, për çdo banor të ri që i është shtuar Tiranës është ndërtuar diçka më shumë se një apartament.
Ilustrim grafik të kullave rreth qendrës dhe lartësitë e tyre.
Bie popullsia në qendër, rritet në periferi
Presioni më i madh i ndërtimit në kryeqytet është përqendruar në katër zona: Tirana brenda Unazës së Madhe, Kashari, Dajti dhe Farka.
Që nga viti 2011, Dajti është rritur me rreth 15 mijë banorë, Kashari me rreth 46 mijë dhe Farka me rreth 14 mijë banorë.
Kashari dhe Dajti konsiderohen si zonat periferike me çmime më të arsyeshme, ku zhvendosen familjet me të ardhura të mesme dhe të ulëta. Ndërsa Farka, përkundrazi, është kthyer në zonë elitare rezidenciale me vila dhe rezidenca luksoze.
Sipas Pano Sokos, qytetarët po shkojnë drejt periferisë për shkak të çmimeve dhe përpjekjes për të gjetur një jetë më të qetë në kryeqytet.
Por, ndĂ«rkohĂ«, popullsia e TiranĂ«s brenda zonĂ«s qendrore tĂ« saj â ish-bashkia e vjetĂ«r deri nĂ« reformĂ«n e vitit 2014, e njohur rĂ«ndomtĂ« si vija e verdhĂ«, â ka rĂ«nĂ« me 29,172 banorĂ«.
Pra, pikërisht në zonën ku po ndërtohen më shumë kulla, numri i banorëve po zvogëlohet.
Kjo ngre pyetjen thelbësore: kush po blen dhe për kë po ndërtohet në qendër kur zona është zbrazur me rreth 30 mijë qytetarë në 12 vitet e fundit?
âNdĂ«rtimi nĂ« qendĂ«r duket se Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« funksion tĂ« pastrimit tĂ« parasĂ« gri. Nuk ka mĂ« kĂ«rkesĂ« natyrore pĂ«r strehim; ka kĂ«rkesĂ« pĂ«r kthimin e parave âcashâ nĂ« beton sepse besojnĂ« se janĂ« mĂ« tĂ« sigurta ashtu,â thotĂ« Soko.
AutorĂ«: Ola Mitre; Aida Ciro; Kristi Bashmili dhe Nemanja ĆœivaljeviÄ.
NĂ« korrik tĂ« vitit 2025, fadromat hynĂ« nĂ« Theth dhe brenda pak ditĂ«sh, disa ndĂ«rtime u shembĂ«n nĂ« zemĂ«r tĂ« Alpeve Shqiptare, nĂ« njĂ« aksion qĂ« autoritetet e cilĂ«suan si ârikthim i ligjshmĂ«risĂ«â.
VetĂ«m njĂ« vit mĂ« parĂ«, gjatĂ« fushatĂ«s pĂ«r zgjedhjet parlamentare tĂ« 30 qershorit, kryeministri Edi Rama nxiti banorĂ«t tĂ« ktheheshin nĂ« fshatin e tyre turistik, tĂ« investonin dhe tâi kthenin tokat e tyre nĂ« mundĂ«si zhvillimi. Premtimi ishte se pronat e brezave do tĂ« pajiseshin me dokumente pronĂ«sie dhe se âPaketa e Maleveâ do ishte mjeti i rikthimit dhe i mirĂ«qenies sĂ« zonave alpine.
âGjobat pĂ«r ndĂ«rtim pa leje, nĂ« kĂ«tĂ« zonĂ« do tâi fshijmĂ« tĂ« gjitha. Ju keni ndĂ«rtuar pa leje sepse nuk keni pasur mundĂ«si tĂ« merrni certifikatĂ«n e tokĂ«s qĂ« u takon,â iu pĂ«rgjigj Rama shqetĂ«simit tĂ« banorĂ«ve tĂ« Thethit, duke njoftuar dhe planet pĂ«r miratimin e ligjit.
âNa thanĂ« tĂ« investonim. Kthehuni, ndĂ«rtoni! Dhe ne ndĂ«rtuam mĂ« lehtĂ« se çdo vit tjetĂ«r se ishin votimet,â thotĂ« Kristian Gurra, 27 vjeç.
Kristiani ka mbi dhjetë vite që zhvillon një biznes familjar në Theth. Filloi me një lokal të vogël, ndërsa tani ka një restorant dhe 16 dhoma për turistë, që mbajnë familjen e tij dhe disa punëtorë sezonalë. Investimi i fundit, i menduar për turizëm dimëror, u financua me kredi bankare rreth 100 mijë euro, por u shemb gjatë aksionit të korrikut.
âSot paguaj kredinĂ« çdo muaj dhe kam edhe gjobĂ«. ShtĂ«pinĂ« nĂ« ShkodĂ«r e kam lĂ«nĂ« kolateral, sepse kĂ«tu nuk kam tapiâ, thotĂ« ai.
Rasti i tij Ă«shtĂ« tipik pĂ«r zonat veriore nĂ« ShqipĂ«ri, ku tokat trashĂ«gohen brez pas brezi pa dokumente pronĂ«sie, njĂ« problem historik qĂ« institucionet nuk e kanĂ« zgjidhur kurrĂ«. âPaketa e Maleveâ, e miratuar nĂ« mars 2025, synon tĂ« anashkalojĂ« kĂ«tĂ« ngĂ«rç, duke u dhĂ«nĂ« banorĂ«ve mundĂ«sinĂ« tĂ« ndĂ«rtojnĂ« dhe tĂ« zhvillojnĂ« pronĂ«n edhe nĂ« mungesĂ« tĂ« titullit tĂ« qartĂ« pronĂ«sor.
Por aksioni i prishjeve, i ndĂ«rmarrĂ« menjĂ«herĂ« pas miratimit tĂ« ligjit, goditi pikĂ«risht atĂ« qĂ« kjo âpaketĂ«â pretendon tĂ« mbĂ«shtesĂ«: investimet e banorĂ«ve nĂ« pronat e tyre tĂ« trashĂ«guara.
NdĂ«rkohĂ«, tĂ« dhĂ«nat tregojnĂ« se arkitektura ligjore favorizon investime tĂ« mĂ«dha turistike dhe energjetike, shumĂ« larg modelit familjar tĂ« premtuar, duke mos pĂ«rjashtuar as Parkun âAlpet e ShqipĂ«risĂ«â, njĂ« territor kyç pĂ«r iniciativat ndĂ«rkufitare tĂ« mbrojtjes sĂ« natyrĂ«s, pjesĂ« e Alpeve Dinarike dhe e Brezit tĂ« GjelbĂ«r Evropian.
Alpet Shqiptare përbëjnë një ekosistem të pandashëm me parkun Prokletije në Malin e Zi, por standardet e mbrojtjes janë ndjeshëm të ndryshme sa i përket aktiviteteve të lejuara brenda tyre. Për më tepër, ligji hap rrugë edhe tjetërsimit të pyjeve, kullotave dhe livadheve, duke lejuar ndryshimin e përdorimit të tokës nga natyrore, në urbane apo industriale, çka jo vetëm dobëson mbrojtjen e burimeve natyrore, por cenon vetë funksionin ekologjik të territorit.
Ekspertët paralajmërojnë se qasja e ligjit shqiptar rrezikon pasoja të pakthyeshme për ekosistemin alpin dhe bie ndesh me parimet e zhvillimit të qëndrueshëm, ndërsa centralizimi i vendimmarrjes në nivel qendror hap shteg që përfitimet të shkojnë te subjekte jorezidente dhe jo te komunitetet vendase.
Paketa e Maleve
NĂ« prezantimin publik, âPaketa e Maleveâ u shfaq si njĂ« instrument pĂ«r tâu ardhur nĂ« ndihmĂ« banorĂ«ve tĂ« zonave malore, qĂ« prej dekadash jetojnĂ« dhe investojnĂ« nĂ« toka pa tituj pronĂ«sie. Zgjidhja e kĂ«tij problemi u lidh me zhvillimin e strukturave agroturistike, qĂ« janĂ« miqĂ«sore me mjedisin, si dhe mbajtjen e komuniteteve nĂ« territor, nĂ« njĂ« kohĂ« qĂ« shumĂ« zona malore nĂ« ShqipĂ«ri janĂ« zbrazur si pasojĂ« e emigrimit.
Ligji i miratuar parashikon njĂ« seri mekanizmash qĂ«, nĂ« dukje, synojnĂ« tâu japin banorĂ«ve tĂ« zonave malore siguri juridike dhe mundĂ«si zhvillimi. Ai u lejon individĂ«ve tĂ« njohur si posedues jopronar qĂ«, me pĂ«rmbushjen e disa kritereve, tĂ« blejnĂ« tokĂ«n shtetĂ«rore me çmimin simbolik prej 1 euro, tĂ« pĂ«rfitojnĂ« pĂ«rjashtime nga disa taksa pĂ«r njĂ« periudhĂ« 10-vjeçare, si dhe tĂ« kenĂ« akses tĂ« thjeshtuar nĂ« lejet e ndĂ«rtimit.
Por ndërkohë ligji ka përfshirë qartazi edhe investitorët, si persona fizikë apo juridikë të regjistruar, të cilëve iu jepet e drejta të realizojnë projekte investimi, në marrëveshje me poseduesin jopronar.
Përveç kësaj, ligji i miratuar ka krijuar çdo hapësirë ligjore për investime të mëdha turistike dhe energjetike, pasi përcakton se autoriteti kompetent për miratimin e lejes së zhvillimit dhe ndërtimit do të jetë vetëm Këshilli Kombëtar i Territorit dhe Ujit (KKTU).
Sipas ligjit âPĂ«r planifikimin dhe zhvillimin e territoritâ, KKTU-ja, njĂ« institucion qĂ« drejtohet nga kryeministri, Ă«shtĂ« autoritet pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r vendimmarrjen vetĂ«m pĂ«r zhvillime komplekse. Ky dikaster, miraton leje zhvillimi pĂ«r projektet strategjike nĂ« territor, nga resorte tĂ« mĂ«dha turistike deri te struktura energjetike dhe infrastrukturore. Po ashtu, legjislacioni specifikon se KKTU-ja mund tĂ« miratojĂ« leje ndĂ«rtimi vetĂ«m pĂ«r objekte tĂ« larta mbi 6 kate.
KĂ«to kompetenca sâkanĂ« asnjĂ« lidhje me natyrĂ«n e agroturizmit apo tĂ« bujtinave familjare.
âAgroturizmi, sipas pĂ«rkufizimit, presupozon iniciativa tĂ« vogla, qĂ« zhvillohen nga familje dhe janĂ« drejtpĂ«rdrejt tĂ« lidhura me ekonominĂ« rurale. ĂshtĂ« njĂ« model turizmi rural i lidhur ngushtĂ« me bujqĂ«sinĂ« dhe jetĂ«n nĂ« fshat, ku shĂ«rbimet turistike mbĂ«shtesin dhe plotĂ«sojnĂ« aktivitetin bujqĂ«sor ekzistues, pa e zĂ«vendĂ«suar ose deformuar funksionin tradicional tĂ« territoritâ, thotĂ« Doriana Musai, pedagoge e arkitekturĂ«s dhe planifikimit urban.
âNdĂ«rkohĂ«, kĂ«to investime qĂ« cilĂ«sohen strategjike, vijnĂ« me investitorĂ« dhe kompani qĂ« favorizojnĂ« investime me kosto tĂ« lartĂ«. Me pak fjalĂ« agroturizmi pĂ«rdoret si narrativĂ« legjitimuese e politikĂ«s qendrore, ndĂ«rsa rezultati real Ă«shtĂ« turizĂ«m intensiv, i shkĂ«putur nga struktura sociale dhe ekonomike e zonĂ«sâ, shton ajo.
Edhe pĂ«r ekspertĂ«t e turizmit âmodeli i resorteve tĂ« mĂ«dha nuk Ă«shtĂ« nĂ« pĂ«rputhje me parimet e zhvillimit lokal dhe pĂ«rfshirjes sĂ« komuniteteveâ.
âAi mund tĂ« sjellĂ« investime dhe vende pune, por rrezikon qĂ« pĂ«rfitimet tĂ« pĂ«rqendrohen te investitorĂ«t dhe jo te banorĂ«t vendasâ, thotĂ« Ardiola Alikaj, eksperte e lartĂ« e turizmit nĂ« ShqipĂ«ri.
Paralelisht, ekspertët kritikojnë anashkalimin e bashkive në vendimmarrjen për zhvillimet në territorin e tyre, kompetenca që i gëzojnë në ligjin aktual për struktura nën 6 kate, përfshirë agroturizmet.
âCenohet autonomia e autoriteteve vendore dhe planet e tyre tĂ« territoritâ, thotĂ« Erjon Muharremaj, profesor dhe ekspert i tĂ« DrejtĂ«s NdĂ«rkombĂ«tare Publike, tĂ« DrejtĂ«s Mjedisore dhe Proceset e Integrimit nĂ« BE.
NdĂ«rsa sipas Musait, âkur miratimi i projekteve bĂ«het nga lart-poshtĂ«, pra nga niveli qendror, nĂ« formĂ« ekzekutive drejt atij vendor cenohet parimi i zhvillimit lokal dhe i subsidiaritetitâ.
âKĂ«shilli KombĂ«tar i Territorit dhe Ujit, si organ qeveritar, duhet tĂ« garantojĂ« koherencĂ« kombĂ«tare tĂ« planifikimit, dhe jo tĂ« zĂ«vendĂ«sojĂ« autoritetet vendore nĂ« vendime qĂ« ndikojnĂ« drejtpĂ«rdrejt komunitetet dhe peizazhin lokalâ, argumenton ajo.
Alpet, zonë zhvillimi
 âPaketa e Maleveâ nuk zbatohet nĂ« gjithĂ« territorin malor, por vetĂ«m nĂ« ato zona qĂ« shpallen âzona prioritare tĂ« zhvillimitâ, tĂ« cilat pĂ«rzgjidhen pĂ«rmes njĂ« procedure tĂ« veçantĂ« qĂ« nis nĂ« nivel vendor dhe finalizohet nĂ« nivel qendror. Bashkia mbledh aplikimet e banorĂ«ve ose identifikon territoret me âpotencial ekonomikâ dhe i propozon ato si zona qĂ« duhen zhvilluar.
MĂ« pas, relacioni i bashkisĂ« i dĂ«rgohet ministrit pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r pushtetin vendor, i cili vendos nĂ«se propozimi plotĂ«son kriteret pĂ«r tâu çuar mĂ« tej. Vendimi final merret nga KĂ«shilli i Ministrave, i cili shpall zonĂ«n zyrtarisht, duke i hapur rrugĂ« mĂ« pas miratimit tĂ« projekteve.
I gjithĂ« procesi tashmĂ« Ă«shtĂ« finalizuar pĂ«r BashkinĂ« ShkodĂ«r, nĂ« territorin e sĂ« cilĂ«s janĂ« miratuar 5 zona prioritare tĂ« zhvillimit, pĂ«rfshirĂ« edhe fshatin Theth e NdĂ«rlysaj, qĂ« ndodhen brenda parkut kombĂ«tar âAlpet e ShqipĂ«risĂ«â, nĂ« kufi me Malin e Zi.
Interesi pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar nĂ« zonat prioritare ka qenĂ« tejet i lartĂ«, sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« DrejtorisĂ« sĂ« Planifikimit dhe Zhvillimit Territorial tĂ« BashkisĂ« ShkodĂ«r. Pas njĂ« kĂ«rkese pĂ«r informacion, kjo drejtori bĂ«ri me dije se deri mĂ« 9 dhjetor 2025 ishin paraqitur 642 aplikime pĂ«r 5 tipologjitĂ« qĂ« lejonte sistemi i ngritur pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim: AgroturizĂ«m, energji e gjelbĂ«r, blegtori, projekte sociale dhe tipologjia âtjetĂ«râ, qĂ« le tĂ« hapur çdo lloj kĂ«rkese pĂ«r investime. Pjesa mĂ« e madhe lidhej me agroturizimin (434), kategoria âtĂ« tjeraâ kishte 136 aplikime, projektet sociale 35, blegtoria 29 dhe energjia e gjelbĂ«r, pra ndĂ«rtimi i parqeve diellore dhe eolike, 14 aplikime.
Faximile e përgjigjes së Bashkisë ShkodërFaximile e përgjigjes së Bashkisë Shkodër
Megjithatë, edhe pse interesi fillestar vjen kryesisht nga banorët e zonës për projekte agroturizmi, vetë arkitektura ligjore e orienton procesin drejt zhvillimeve shumë më të mëdha, që kërkojnë kapital dhe miratim qendror. Ky kontrast bëhet edhe më i mprehtë kur këto zhvillime synohen në zona të mbrojtura, brenda një prej ekosistemeve më të ndjeshme të Ballkanit.
Alpet e Shqipërisë dhe Prokletije në Malin e Zi përbëjnë një prej ekosistemeve më të rëndësishme të rajonit, të njohura për larminë e jashtëzakonshme biologjike dhe habitatet e tyre të brishta. Përveç statusit kombëtar të mbrojtjes, territore të veçanta gëzojnë njohje ndërkombëtare. Alpet janë pjesë e rrjetit EMERALD (Zonat me Interes të Veçantë për Mbrojtje për Europën), Thethi njihet si Zonë e Rëndësishme për Shpendët dhe Biodiversitetin (IBA) dhe Zonë Kryesore për Biodiversitetin (KBA), ndërsa Lumi i Gashit, rezervë strikte natyrore deri në vitin 2022 e sot pjesë e Parkut të Alpeve, është pjesë e Trashëgimisë Botërore të Natyrës të UNESCO-s.
TĂ« dhĂ«nat e AgjencisĂ« KombĂ«tare tĂ« Zonave tĂ« Mbrojtura tregojnĂ« njĂ« numĂ«r tĂ« lartĂ« habitatesh sipas listĂ«s sĂ« Natura 2000, me rĂ«ndĂ«si pĂ«r ruajtje. VetĂ«m nĂ« Theth dhe zonat pĂ«rreth janĂ« evidentuar rreth 20 tipe habitatesh, prej tĂ« cilave 4 prioritare. Po ashtu, nĂ« luginĂ«n e Vermoshit dhe LĂ«pushĂ« â Budaçit janĂ« identifikuar rreth 25 tipe habitatesh, prej tĂ« cilave 4 janĂ« prioritare, nĂ« LuginĂ«n e ValbonĂ«s rreth 26 tipe, prej tĂ« cilave 4 prioritare, ndĂ«rsa nĂ« luginĂ«n e Lumit tĂ« Gashit â DobĂ«rdoll, rreth 14 tipe habitatesh, nga tĂ« cilat 2 janĂ« prioritare dhe kĂ«rkojnĂ« masa specifike pĂ«r ruajtje. Parku pĂ«rfshin edhe njĂ« florĂ« tĂ« pasur me rreth 1,500 lloje bimĂ«sh, 40% e tĂ« cilave janĂ« endemike tĂ« ShqipĂ«risĂ«, duke i bĂ«rĂ« ato veçanĂ«risht tĂ« ndjeshme ndaj ndryshimeve dhe zhvillimeve tĂ« mundshme. Ahu, rrobulli, bredhi i bardhĂ« dhe arneni janĂ« disa prej llojeve tĂ« florĂ«s qĂ« takohen nĂ« zonĂ«.
Po aq e pasur është fauna. Trupat ujorë dhe zonat përreth strehojnë lloje të rralla e të rrezikuara të peshqve, amfibëve dhe zvarranikëve; rreth 155 lloje shpendësh dhe mbi 60 gjitarë, përfshirë rrëqebullin e Ballkanit, ariun, ujkun, kaprollin, vidrën, shkabën, shqiponjën e maleve dhe gjelin e egër. Një pjesë e madhe e tyre figuron në Shtojcat e Direktivës së Habitateve, Direktivës së Shpendëve, në listat e kuqe të IUCN dhe Shqipërisë, duke e bërë këtë zonë kritike për ruajtjen e biodiversitetit. Edhe në anën malazeze të Prokletijes janë evidentuar mbi 2,000 lloje bimësh, 60 prej të cilave të mbrojtura dhe 161 lloje shpendësh. Ndërkohë që kamerat kurth, vitin e kaluar kanë dokumentuar praninë e rrëqebullit, një prej specieve më të rrezikuara në Ballkan.
Ky masiv malor funksionon si një nyje e vetme ekologjike brenda Alpeve Dinarike dhe Brezit të Gjelbër Evropian, çka e bën mbrojtjen e tij një prioritet rajonal dhe evropian.
âĂdo ndĂ«rhyrje nĂ« ShqipĂ«ri ka ndikim edhe nĂ« Mal tĂ« Zi dhe anasjelltasâ, thotĂ« biologu dhe aktivisti qytetar Vuk IkoviÄ, duke kujtuar se zona pĂ«rfshin edhe shtegun e njohur ndĂ«rkufitar âMajat e Ballkanitâ.
Por, megjithĂ«se rĂ«ndĂ«sia ekologjike e Alpeve tĂ« Ballkanit Ă«shtĂ« e dokumentuar gjerĂ«sisht nĂ« nivel kombĂ«tar dhe ndĂ«rkombĂ«tar, kjo nuk e pengoi BashkinĂ« ShkodĂ«r dhe qeverinĂ« shqiptare tâi pĂ«rfshinin nĂ« zonat prioritare tĂ« zhvillimit.
NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, ndryshimet nĂ« udhĂ«zimin qĂ« pĂ«rcakton procedurĂ«n e shpalljes sĂ« kĂ«tyre zonave tregojnĂ« njĂ« largim tĂ« qartĂ« nga standardet e mbrojtjes sĂ« mjedisit. UdhĂ«zimi i parĂ«, i qershorit 2025, kĂ«rkonte mbledhjen dhe analizimin e tĂ« dhĂ«nave socio-ekonomike, mjedisore dhe gjeografike. Por vetĂ«m katĂ«r muaj mĂ« vonĂ«, njĂ« udhĂ«zim i ri i shfuqizoi tĂ« gjitha kĂ«to kritere, duke e reduktuar procesin nĂ« njĂ« procedurĂ« qĂ« bazohet vetĂ«m nĂ« âpotencialin ekonomik, industrial apo turistik tĂ« zonĂ«sâ.
Sipas profesor Erjon Muharremajt, ky ndryshim kaq i shpejtë dhe kalimi nga një dokument 70-paragrafësh në një udhëzim me vetëm 30 paragrafë, ngre pikëpyetje serioze.
âPĂ«r tĂ« shfuqizuar njĂ« akt kaq tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m pas vetĂ«m katĂ«r muajsh do duhej tĂ« kishte pasur ndryshime rrĂ«njĂ«sore tĂ« rrethanave. Por, edhe nĂ«se do tĂ« kishte arsye, duhej bĂ«rĂ« amendimi i udhĂ«zimit, jo shfuqizimi i tij i plotĂ«â, thotĂ« ai.
âLegjislacioni pasues zakonisht bĂ«het mĂ« i hollĂ«sishĂ«m. NĂ« fakt, ka ndodhur e kundĂ«rta, çka pĂ«rgjithĂ«sisht, nuk Ă«shtĂ« tregues i vullnetit pĂ«r pĂ«rmirĂ«simin e legjislacionit, por ka arsye tĂ« tjeraâ, shton mĂ« tej eksperti.
NjĂ« tjetĂ«r element shqetĂ«sues i ligjit lidhet me ndryshimin e statusit tĂ« pasurive natyrore. PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, âPaketa e Maleveâ i hap rrugĂ« tjetĂ«rsimit tĂ« kategorive qĂ« deri mĂ« sot kanĂ« qenĂ« tĂ« paprekshme: pyjeve, kullotave dhe livadheve.
Neni 8 i ligjit pĂ«rcakton se kĂ«to pasuri nuk konsiderohen mĂ« pronĂ« publike e patjetĂ«rsueshme, duke u lejuar tâu nĂ«nshtrohen procedurave tĂ« kalimit tĂ« pronĂ«sisĂ« dhe zhvillimit. Kjo do tĂ« thotĂ« se sipĂ«rfaqet pyjore, kullosore apo livadhe mund tĂ« humbin statusin natyror dhe tĂ« shndĂ«rrohen me lehtĂ«si nĂ« zona urbane, turistike ose industriale, duke shmangur dhe çdo dokument planifikimi territoral, qĂ« ka kaluar edhe nĂ« filtra mjedisore.
âKur zona apo projekte shpallen si âstrategjikeâ ato shpesh anashkalojnĂ« Planet e PĂ«rgjithshme Vendore dhe Planet e Menaxhimit tĂ« Zonave tĂ« Mbrojtura, pasi qĂ«llimi Ă«shtĂ« tĂ« pĂ«rshpejtojnĂ« zhvillimin ekonomik, duke thjeshtuar procedurat administrative dhe pĂ«rqendruar vendimmarrjenâ, thotĂ« Musai.
âKjo krijon njĂ« sistem paralel vendimmarrjeje, ku planifikimi afatgjatĂ« humbet peshĂ«n e tij dhe reduktohet nĂ« formalitet, ku nuk Ă«shtĂ« mĂ« plani qĂ« drejton zhvillimin, por e kundĂ«rtaâ, shpjegon mĂ« tej ajo.
Sipas Muharremajt, kĂ«to zhvillime nuk mund tĂ« kuptohen pa parĂ« edhe ndryshimet e vitit 2024 nĂ« ligjin âPĂ«r zonat e mbrojturaâ, tĂ« cilat dobĂ«sojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ndjeshme mbrojtjen e kategorive mĂ« tĂ« larta natyrore. Ndryshimet lejojnĂ« zhvillime urbane dhe struktura turistike me pesĂ« yje brenda parqeve kombĂ«tare, madje edhe nĂ« nĂ«nzonĂ«n qendrore, qĂ« teorikisht duhet tĂ« jetĂ« zonĂ« me mbrojtje strikte.
Ai kritikon edhe vendimin e Gjykatës Kushtetuese të vitit 2025, e cila rrëzoi kërkesën e organizatave mjedisore për shfuqizim të ndryshimeve.
âKy vendim regresiv i lejon ekzekutivit dorĂ« tĂ« lirĂ« pĂ«r tĂ« miratuar leje zhvillimi apo ndĂ«rtimi nĂ« zonat e mbrojturaâ, shprehet profesori.
Pasoja serioze
Kombinimi i zonave prioritare të zhvillimit me dobësimin e kuadrit të mbrojtjes së mjedisit e vendos në pikëpyetje të ardhmen ekologjike të Alpeve. Zhvillimet e lejuara brenda parkut, pa konsultime publike, pa Vlerësime Strategjike Mjedisore dhe pa verifikim të përputhshmërisë me dokumentet e planifikimit dhe menaxhimit, krijojnë një rrezik real për fragmentimin e habitateve, ndryshimin e përdorimit të tokës dhe humbjen e vlerave natyrore që e bëjnë këtë territor unik në Ballkan.
Situata bĂ«het edhe mĂ« shqetĂ«suese kur merret parasysh se rreth 72 % e sipĂ«rfaqes sĂ« zonĂ«s sĂ« shpallur pĂ«r zhvillim mbivendoset me nĂ«nzonĂ«n Qendrore B tĂ« Parkut KombĂ«tar âAlpet e ShqipĂ«risĂ«â, duke rrezikuar drejtpĂ«rdrejt tĂ«rĂ«sinĂ« ekologjike tĂ« parkut dhe ruajtjen e specieve tĂ« florĂ«s dhe faunĂ«s.
Ndikimet e mundshme negative nuk kufizohen vetëm brenda kufijve administrativë të parkut, por prekin biodiversitetin, lloje dhe habitate me interes për BE-në, ekosistemet ujore dhe korridoret ekologjike ndërkufitare, si edhe objektivat e iniciativave ndërkombëtare si Alpet Dinarike dhe Brezi i Gjelbër Evropian.
NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, çdo zhvillim i pakontrolluar brenda Parkut KombĂ«tar âAlpet e ShqipĂ«risĂ«â mund tĂ« komprometojĂ« funksionin e tij ekologjik dhe rolin e tij si nyje kyçe e ruajtjes sĂ« biodiversitetit nĂ« rajon.
Në anën malazeze, Parku Kombëtar Prokletije administrohet me kritere të rrepta: ndërtimet janë të kufizuara dhe çdo projekt i nënshtrohet filtrave të fortë mjedisorë dhe ndërkufitarë. Por në Shqipëri, ligji i ri hap rrugë zhvillimeve të mëdha turistike e energjetike, pa asnjë proces të dukshëm koordinimi me autoritetet e Malit të Zi, pavarësisht se bëhet fjalë për të njëjtin ekosistem.
âNuk kemi absolutisht asnjĂ« informacionâ, thotĂ« kryetari i KomunĂ«s sĂ« GucisĂ«, Sanel BaliÄ.
âGjithçka qĂ« ndodh pĂ«rgjatĂ« kufirit duhet ta dijĂ« qeveria malazeze dhe komunat qĂ« kufizohen me kĂ«tĂ« zonĂ«. ĂfarĂ«do qĂ« ndĂ«rtohet atje mund tĂ« ndikojĂ« edhe tek neâ, theksoi ai.
Edhe Marinela ÄuretiÄ, drejtoresha e NdĂ«rmarrjes Publike tĂ« Parqeve KombĂ«tare tĂ« Malit tĂ« Zi, nuk ishte nĂ« dijeni se Prokletije nĂ« anĂ«n shqiptare mund tĂ« jetĂ« nĂ«n presion tĂ« investitorĂ«ve. Ajo beson se kjo Ă«shtĂ« njĂ« çështje komplekse qĂ« kĂ«rkon pĂ«rfshirje nĂ« nivel shtetĂ«ror.
Ministria e Ekologjisë, Zhvillimit të Qëndrueshëm dhe Zhvillimit të Veriut nuk u përgjigj nëse është në dijeni të planeve të Shqipërisë apo nëse planifikon të kontaktojë homologët në Tiranë.
Ndryshe nga autoritetet malazeze, Marija LekiÄ nga Qendra pĂ«r Mbrojtjen dhe Studimin e Zogjve (CZIP) Ă«shtĂ« e informuar pĂ«r zhvillimet e reja ligjore nĂ« vendin fqinj. Edhe pse nuk dihet shkalla e projekteve, LekiÄ thekson se mund tĂ« ketĂ« prerje tĂ« pyjeve, ndĂ«rtim rrugĂ«sh dhe vendosje linjash tĂ« transmetimit, aktivitete qĂ« bien nĂ«n veprimin e KonventĂ«s sĂ« Espoos.
Ajo thekson se Shqipëria, si palë që nga viti 1991 është e detyruar të njoftojë në kohë shtetet fqinje për projekte që mund të kenë ndikime përtej kufirit.
Në Shqipëri, Ministria e Mjedisit dhe Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura nuk kthyen përgjigje ndaj një kërkese për koment, duke lënë pa sqarim se si do të mbrohen parqet kombëtare dhe korridoret ekologjike nga zhvillime intensive.
Ndërsa Agjencia Kombëtare e Mjedisit konfirmoi se nuk është pjesë e procesit të përcaktimit të zonave prioritare të zhvillimit. Në një përgjigje me shkrim AKM tha se roli i saj nis vetëm më pas, në fazën e Vlerësimit të Ndikimit në Mjedis për projektet individuale.
Integrimi dhe projektet ndërkufitare, në pikëpyetje
Standardi i dyfishtë i mbrojtjes për Alpet Dinarike rrezikon jo vetëm natyrën, por edhe bashkëpunimin ndërkufitar dhe aksesin në fondet evropiane për projekte të përbashkëta. Drejtoresha e Parqeve të Malit të Zi thekson se BE-ja nuk mbështet politika që lejojnë ndërtim në zona të mbrojtura.
Edhe Progres-Raporti i Komisionit Europian pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« ngriti shqetĂ«sime, duke vlerĂ«suar se ligji âPaketa e Maleveâ âmund tĂ« ketĂ« ndikime tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« pĂ«rdorimin e tokĂ«s nĂ« nivel lokal dhe nĂ« menaxhimin mjedisorâ.
Nisur nga pĂ«rvoja personale dhe nga ky vlerĂ«sim i Komisionit Evropian, sipas profesor Muharremaj, âmungesa e vullnetit pĂ«r zbatimin e standardeve mjedisore do tĂ« jetĂ« pengesĂ« serioze nĂ« rrugĂ«n e anĂ«tarĂ«simit nĂ« Bashkimin Europianâ.
Banorët e Thethit, si Kristian Gurra, e shohin këtë realitet me pasiguri.
âĂshtĂ« gjithmonĂ« pĂ«r tâu pasur frikë⊠nuk po kuptojmĂ« mĂ« se çfarĂ« po ndodh. BanorĂ«t janĂ« stepur. NevojĂ« ka pĂ«r investime, por jo nĂ« njĂ« klimĂ« ku çdo gjĂ« Ă«shtĂ« e paparashikueshmeâ, thotĂ« ai.
Kjo ndjesi pasigurie në terren përkon me paralajmërimet e ekspertëve në të dy anët e kufirit, të cilët frikësohen për ndikime të mundshme negative në mjedisin e Alpeve të Ballkanit dhe kërkojnë reagim të menjëhershëm.
âPodgorica zyrtare duhet tĂ« reagojĂ«â, thotĂ« biologu dhe aktivisti qytetar Vuk IkoviÄ.
PĂ«r eksperten e lartĂ« tĂ« turizmit Ardiola Alikaj, âpĂ«r tĂ« shmangur skenarin e pasojave tĂ« pakthyeshme nevojitet njĂ« qasje e kujdesshme, qĂ« vendos nĂ« qendĂ«r kapacitetin mbajtĂ«s tĂ« zonĂ«s sĂ« Alpeve, pĂ«rfshirjen reale tĂ« komuniteteve lokale dhe modele turistike mĂ« tĂ« shpĂ«rndara e tĂ« qĂ«ndrueshmeâ.
âMe resortet standarde, traditat dhe kulturat vendase shtypen, zhduken ose deformohen, duke u shndĂ«rruar nĂ« mjete tĂ« turizmit dhe jo nĂ« gjenerues tĂ« njĂ« modeli tĂ« qĂ«ndrueshĂ«mâ, pĂ«rfundon Musai.
*Ky investigim u realizua me mbështetjen e Journalismfund Europe.
âHistori Emigrimiâ (En. Migrant Stories), Ă«shtĂ« njĂ« nismĂ« e Citizens.al qĂ« synon tĂ« transformojĂ« narrativĂ«n mbi migracionin duke vendosur nĂ« qendĂ«r njerĂ«zit.
Përmes gazetarisë, punës kërkimore dhe rrëfimit multimedial, nisma dokumenton se si migracioni formëson jetën e përditshme në Shqipëri: të rinj që përballen me zgjedhje të vështira për të ardhmen, gra që mbajnë barrën e ndarjes familjare, të moshuar të lënë pas në komunitete që po tkurren, si dhe punëtorë të huaj që kërkojnë një fillim të ri në Shqipëri.
GjatĂ« zbatimit, janĂ« prodhuar: Â
25 artikuj të thelluar dhe investigime të thelluara;
8 episode tĂ« podcastit âPezullâ;
4 dokumentarë të shkurtër;
Studimi: âShoqĂ«ri nĂ« Ikje: NjĂ« antropologji e Migrimitâ
Mbi 80 publikime, pjesĂ« e fushatĂ«s âMigrant Storiesâ  informuese online;
Podcast: âPezullâ
Kliko mbi foto për të dëgjuar podcastet
Podcasti âPezullâ trajton pĂ«rvojat e migrimit pĂ«rmes bisedave tĂ« thelluara me studiues, ekspertĂ« dhe persona tĂ« prekur drejtpĂ«rdrejt, duke eksploruar dimensione tĂ« ndryshme si pasiguritĂ«, pĂ«rvojat pozitive, rikthimet dhe zgjedhjet sfiduese qĂ« shoqĂ«rojnĂ« kĂ«to procese.
DokumentarĂ« â Histori Emigrimi
Seria dokumentare âMigrant Storiesâ sjell nĂ« qendĂ«r njerĂ«zit mĂ« tĂ« prekur nga migrimi, duke treguar pĂ«rvojat e grave dhe tĂ« moshuarve nĂ« komunitete tĂ« shpopulluara. Ajo nxjerr nĂ« pah koston sociale tĂ« depopullimit, duke theksuar dinjitetin, qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« dhe tĂ« drejtat e shpesh anashkaluara nĂ« debatet publike mbi migracionin.
Studim: âShoqĂ«ri nĂ« ikjeâ
Studimi âShoqĂ«ri nĂ« Ikjeâ, i udhĂ«hequr nga Prof. Dr. Nebi Bardhoshi me metodologji etnografike dhe analiza tĂ« Censit 2023, shqyrton se si migrimi po transformon strukturat sociale, ekonomike dhe familjare nĂ« ShqipĂ«ri, duke dokumentuar shpopullimin rural, plakjen demografike dhe zhdukjen graduale tĂ« shĂ«rbimeve bazĂ«.
https://online.pubhtml5.com/kkuuz/zlul
âMigrant Storiesâ mbĂ«shtetur nga Ambasada e MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« kuadĂ«r tĂ« programit MATRA. Opinionet, gjetjet dhe rekomandimet e shprehura nĂ« kĂ«tĂ« publikim i pĂ«rket autorit dhe nuk pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« detyrimisht qĂ«ndrimet e AmbasadĂ«s sĂ« MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« TiranĂ«
Ky studim eksploron mënyrën se si migrimi riformëson jetën sociale, ekonomike dhe kulturore në Shqipëri. I udhëhequr nga Prof. Dr. Nebi Bardhoshi, asistuar nga Oksana Vata dhe Lorna Capo, studimi është realizuar me metodologji etnografike, një kërkimi kombinon intervista të thelluara, ekspedita në terren në Mat dhe Përmet, si dhe analizë të të dhënave demografike, përfshirë Censin 2023.
Studimi pĂ«rfshin pĂ«rvoja tĂ« grave migrante, tĂ« rikthyerve, azilkĂ«rkuesve dhe komuniteteve tĂ« prekura nga shpopullimi.  âShoqĂ«ri nĂ« Ikjeâ dokumenton rĂ«nien drastike tĂ« popullsisĂ« nĂ« zonat rurale, plakjen e popullsisĂ«, transformimin e strukturave familjare dhe zhdukjen graduale tĂ« shĂ«rbimeve thelbĂ«sore si shkollat, veçanĂ«risht nĂ« periferi.
âShoqĂ«ri nĂ« Ikjeâ ofron njĂ« analizĂ« tĂ« thelluar mbi ndikimin afatgjatĂ« tĂ« migrimit, duke lidhur tĂ« dhĂ«nat demografike me pĂ«rvojat konkrete tĂ« njerĂ«zve dhe duke ofruar njĂ« kuptim tĂ« plotĂ« antropologjik tĂ« ndryshimeve qĂ« po kalon shoqĂ«ria shqiptare.
* Ky publikim Ă«shtĂ« prodhuar nga Citizens Channel si pjesĂ« e Projektit âMigrant Storiesâ mbĂ«shtetur nga Ambasada e MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« kuadĂ«r tĂ« programit MATRA. Opinionet, gjetjet dhe rekomandimet e shprehura nĂ« kĂ«tĂ« publikim i pĂ«rket autorit dhe nuk pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« detyrimisht qĂ«ndrimet e AmbasadĂ«s sĂ« MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« TiranĂ«
Kryeqyteti shqiptar po përjeton (dhe po vuan) një transformim urban jashtëzakonisht të shpejtë, që përfshin aktorë të mëdhenj të arkitekturës bashkëkohore. Kundër çdo logjike, çmimet kanë shpërthyer, ndërsa shumica e ndërtesave mbeten të zbrazëta.
Nga Francesca Barca, Federico Caruso
Qendra e Tiranës është e ngjeshur përplot me njerëz, makina, biçikleta, skuterë, dhe një gamë të gjerë formash arkitekturore.
GjatĂ« orĂ«ve tĂ« pikut, zona Ă«shtĂ« aq e mbushur me lĂ«vizje sa Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« matet gjerĂ«sia e bulevardeve. Stilet arkitekturore nga periudha tĂ« ndryshme historike bashkohen, por janĂ« qiellgĂ«rvishtĂ«sit e shumtĂ« qĂ« spikasin â tĂ« gjithĂ« tĂ« rinj, tĂ« gjithĂ« imponues, tĂ« gjithĂ« mĂ« shumĂ« a mĂ« pak tĂ«rheqĂ«s.
Këta emra po përdoren nga Kryeministri Edi Rama për të shtuar një ndjesi legjitimiteti në valën më të fundit të zhvillimeve, thotë Erblin Vukaj, gazetar për median e pavarur Citizens.al, ndërsa qëndrojmë në një kryqëzim që është emblemë e kësaj perspektive.
Jemi në distriktin qendror të Bllokut, ku shëtitja jonë fillon në shoqërinë e Vukajt dhe koleges së tij, gazetares Elira Kadriu, midis Rrugës Brigada e VIII dhe Rrugës Vaso Pasha.
E njĂ«jta zonĂ« pĂ«rfshin vila tĂ« vogla qĂ« ndoshta i pĂ«rkisnin liderĂ«ve tĂ« partisĂ« gjatĂ« regjimit socialist (1944â1991), ndĂ«rtesa tĂ« ndĂ«rtuara pas rĂ«nies sĂ« regjimit, dhe struktura mĂ« imponuese si âCube of Bllokuâ i Stefano Boerit, selia e Banka Credins e dizajnuar nga studioja shqiptare Atelier 4, dhe dy qiellgĂ«rvishtĂ«s tĂ« tjerĂ« nĂ« ndĂ«rtim, tĂ« dizajnuar nga studioja e Marco Casamonti.
NjĂ« banderolĂ« e madhe qĂ« sulmon politikat e qeverisĂ« pĂ«r ndĂ«rtimet varet nga njĂ«ra prej ndĂ«rtesave mĂ« tĂ« vjetra. Pak mĂ« tej, Vukaj tregon njĂ« ndĂ«rtesĂ« qĂ« do tĂ« shembet pĂ«r tâi hapur rrugĂ« njĂ« kulle tjetĂ«r. Nuk ka asnjĂ« shenjĂ« tĂ« parqeve apo pistave pĂ«r biçikleta nĂ« zonĂ«n pĂ«rreth.
Prapa kësaj fasade arkitekturore imponuese, megjithatë, ka një boshllëk. Sipas të dhënave të Institutit Shqiptar të Statistikave (INSTAT), në vitin 2023 një në tre apartamente në Shqipëri ishte i pashfrytëzuar.
NĂ« vitin 2024, gazetarja Ola Xama raportoi se nĂ« provincĂ«n e TiranĂ«s kishte mbi 85,000 shtĂ«pi tĂ« zbrazĂ«ta, 52,000 prej tĂ« cilave nĂ« kryeqytet. Me ritmin aktual tĂ« rritjes sĂ« popullsisĂ«, âdo tĂ« duheshin 45 vjetâ pĂ«r tĂ« mbushur kĂ«to apartamente, shpjegon Xama.
Kjo shifër është shumë më e lartë se në regjistrimin e mëparshëm (2011), kur një në pesë (21,6%) apartamente ishte i pashfrytëzuar.
Pas këtyre shifrave fshihet një vend që po zbrazet: midis viteve 2011 dhe 2023, Shqipëria humbi gati 500,000 njerëz.
Megjithatë, ndërtimi vazhdon pa pushim. Në vitin 2015, u dhanë leje për ndërtimin e ndërtesave të reja banimi që mbulonin një sipërfaqe prej 50,000 m2; në vitin 2022 ky numër u rrit, më shumë se 40 herë, në 2.071 million m2, dhe kjo tendencë ka vazhduar vetëm në vitet që pasuan.*
Rritja e ofertës, e shoqëruar me një ulje të kërkesës, do të pritej të shkaktonte një ulje të çmimeve. Përkundrazi, çmimet e shtëpive kanë vazhduar të rriten, ndërsa e njëjta gjë nuk mund të thuhet për pagat.
Në Tiranë, sipas të dhënave të Bankës së Shqipërisë, çmimet e shtëpive u rritën me 5,1% në gjashtë muajt e parë të vitit 2025, dhe me 32,6 % në bazë vjetore.
NĂ« vitin 2011, njĂ« apartament nĂ« zonat mĂ« qendrore tĂ« qytetit mund tĂ« kushtonte midis 700 dhe 2,500 euro pĂ«r metĂ«r katror; sot, diapazoni ka ndryshuar nĂ« 2,500â4,500 euro pĂ«r metĂ«r katror.
Të ardhurat mesatare mujore bruto në Shqipëri janë rreth 82,000 lekë (850 euro). Në janar 2026, paga minimale mujore u rrit nga 40,000 në 50,000 lekë (518 euro), duke e bërë vendin me pagën minimale më të ulët në Evropë pas Moldavisë dhe Ukrainës.
NĂ« TiranĂ«, tani Ă«shtĂ« shumĂ« e vĂ«shtirĂ«, nĂ«se jo e pamundur, tĂ« gjesh njĂ« apartament me dy dhoma pĂ«r tâu marrĂ« me qira pĂ«r mĂ« pak se 600 euro.
Euforia e ndĂ«rtimit u shkaktua nga njĂ« politikĂ« e nisur gjatĂ« mandatit tĂ« kryetarit tĂ« BashkisĂ« Edi Rama nĂ« periudhĂ«n 2000â2011 â i cili u bĂ« kryeministĂ«r nĂ« 2013 â nga Partia Socialiste, dhe mĂ« pas vazhdoi nga pasardhĂ«si dhe kolegu i tij i partisĂ«, Erion Veliaj (tani nĂ« burg me akuza pĂ«r korrupsion dhe pastrim parash).
NĂ« vitin 2017, u miratua plani urban Tirana 2030 â 2030 Ă«shtĂ« viti nĂ« tĂ« cilin ShqipĂ«ria synon tĂ« bĂ«het shtet anĂ«tar i BE-sĂ«. I dizajnuar nga Stefano Boeri Architetti, plani prezanton idenĂ« e zhvillimit vertikal pĂ«r tĂ« liruar hapĂ«sirĂ« pĂ«r sheshe dhe zona tĂ« gjelbra, dhe pĂ«r tĂ« lehtĂ«suar trafikun pĂ«rmes zhvillimit tĂ« transportit publik dhe pistave pĂ«r biçikleta.
Fatkeqësisht, realiteti është shumë ndryshe nga vizualizimet arkitekturore.
Planet urbane italiane për Tiranën
âPlani Tirana 2030 ka hapur qytetin ndaj ndĂ«rtimit dhe dendĂ«simit,â shpjegon arkitektja dhe studiuesja Dorina Pllumbi, e cila ka reflektuar gjatĂ« mbi kĂ«tĂ« çështje. âMĂ« parĂ«, ndĂ«rtesat mund tĂ« shkonin deri nĂ« shtatĂ« kate, nĂ«ntĂ« maksimumi.â Sot, ndĂ«rtesa mĂ« e lartĂ« e pĂ«rfunduar Ă«shtĂ« Downtown One me 40 kate, por kjo pritet tĂ« zbehet nga projektet e miratuara qĂ« kalojnĂ« 70 kate.
âNuk kishte kujdes pĂ«r ndĂ«rtesat historike,â vazhdon Pllumbi, âkishte vila tĂ« bukura qĂ« u shembĂ«n pa asnjĂ« skrupull. Qyteti, duke u ndryshuar me njĂ« ritĂ«m shumĂ« tĂ« shpejtĂ« dhe njerĂ«zit kanĂ« probleme tĂ« njohin lagjen e tyre dhe fqinjĂ«t.â
NdĂ«rsa xhentrifikimi Ă«shtĂ« njĂ« fenomen tashmĂ« i njohur nĂ« shumĂ« qytete evropiane, nĂ« TiranĂ« ka njĂ« nuancĂ« tjetĂ«r. Jemi mĂ«suar tĂ« shohim qytetet tĂ« humbasin pjesĂ« tĂ« popullsisĂ« pĂ«r tâi hapur rrugĂ« njĂ« klase tjetĂ«r shoqĂ«rore ose ndoshta edhe turistĂ«ve â por rasti i TiranĂ«s Ă«shtĂ« ndryshe. PĂ«r kĂ« po ndĂ«rtohet qyteti?
âImpresioni im Ă«shtĂ« se Rama dĂ«shiron tĂ« ndryshojĂ« fytyrĂ«n e kĂ«tij qyteti, tĂ« âlĂ«rĂ« gjurmĂ«n e tij,â na tha Vukaj ndĂ«rsa na tregonte qendrĂ«n e qytetit. âĂshtĂ« njĂ« problem egoje â asnjĂ« plan urban i vĂ«rtetĂ«, asnjĂ« kujdes pĂ«r balancĂ«n estetike, duke shkatĂ«rruar kujtesĂ«n tonĂ« kolektive. TĂ« gjitha kĂ«to ndĂ«rkohĂ« qĂ« lehtĂ«sohet pastrimi i parave.â
Akuzat për pastrim parash dolën në të gjitha bisedat që zhvilluam në Tiranë, por askush nuk dha prova konkrete.
NĂ« shtatorin e kaluar, u publikua njĂ« raport nga Friedrich Ebert Foundation me titullin emblematik âPastrimi i parave nĂ« sektorin e pasurive tĂ« paluajtshme: ndikimi i tij nĂ« jetĂ«n socio-ekonomike nĂ« ShqipĂ«ri.â
Raporti, bazuar nĂ« tĂ« dhĂ«na qĂ« nuk mund tĂ« verifikohen gjithmonĂ«, vlerĂ«son se korrupsioni dhe shmangia fiskale nĂ« ShqipĂ«ri kanĂ« gjeneruar âtĂ« paktĂ«n 8.168 miliardĂ« euro tĂ« ardhura pĂ«r periudhĂ«n 2015â2024â, kryesisht nĂ« sektorin e ndĂ«rtimit.
âNĂ« vitet e fundit, tregu i pasurive tĂ« paluajtshme nĂ« ShqipĂ«ri ka prodhuar njĂ« situatĂ« qĂ« nuk mund tĂ« shpjegohet nga mekanizmat normalĂ« tĂ« njĂ« tregu tĂ« lirĂ« dhe konkurrues,â thuhet nĂ« raport.
âĂmimet e pasurive tĂ« paluajtshme janĂ« rritur me njĂ« ritĂ«m mĂ« tĂ« shpejtĂ« gjatĂ« 10 viteve tĂ« fundit, veçanĂ«risht midis 2021 dhe 2024. Teoretikisht dhe logjikisht, njĂ« rritje e tillĂ« çmimesh, ndĂ«rkohĂ« qĂ« oferta nĂ« treg rritet, ndodh kur tregu Ă«shtĂ« i ndikuar nga faktorĂ« kaq tĂ« fuqishĂ«m sa deformojnĂ« marrĂ«dhĂ«niet tipike midis kĂ«rkesĂ«s, ofertĂ«s dhe çmimit.â
Gati një shekull më parë, në vitin 1925, u lançua një plan zhvillimi për qendrën e qytetit të Tiranës, duke përfshirë arkitektë dhe urbanistë italianë të dërguar nga regjimi fashist.
Emrat e Armando Brasini dhe Gherardo Bosio janë të njohur mirë në këtë qytet. Duke ecur në rrugë, nuk është aspak sfidë të njihet stili arkitekturor i asaj periudhe, në zyrën e Kryeministrit, Sheshin Nënë Tereza (më parë Sheshi Vittorio Emanuele III) ose Universitetin Politeknik (më parë Casa del Fascio). Të gjitha janë dizajnuar nga Bosio, dhe ndodhen vetëm disa hapa larg njëra-tjetrës.
Sot, historia po pĂ«rsĂ«ritet, dhe jo pa njĂ« ironi tĂ« caktuar, siç vĂ« nĂ« dukje Vukaj. PĂ«r Dorina Pllumbin, kjo Ă«shtĂ« njĂ« formĂ« âe njĂ« lloj kolonializmi, [âŠ] jo nĂ« kuptimin klasik, natyrisht, por njĂ« âkolonialitet i pushtetitâ mĂ« i butĂ«, qĂ« vepron sot midis vendeve.â
GjatĂ« bisedĂ«s sonĂ«, Pllumbi i referohet njĂ« âinferioriteti tĂ« internalizuarâ qĂ« ShqipĂ«ria ka zhvilluar ndaj tĂ« huajve, veçanĂ«risht âPerĂ«ndimorĂ«ve.â
Një shembull i këtij fenomeni është pavijoni në Bienalen e Venecias 2025. I dedikuar arkitekturës shqiptare, ai u kurua nga studiuesja zvicerane Anneke Abhelakh dhe përfshinte gjithçka përveç kontributeve nga arkitektët shqiptarë.
Pavijoni kishte titullin âBuilding Architecture Cultureâ, âSi tĂ« mos ekzistonte arkitekturĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, si tĂ« mos kishte asgjĂ« atje, si tĂ« ishte gjithçka tabula rasa.â
Në fund të ecjes sonë, Vukaj na tregon disa vizualizime nga festivali i arkitekturës Bukë dhe Zemër (Bread and Heart) për të na dhënë një ide se sa jo-realiste janë këto projekte të pasurive të paluajtshme.
PĂ«rvoja e krijon pĂ«rshtypjen se qyteti, si dhe vendi vetĂ«, janĂ« bĂ«rĂ« njĂ« âlojĂ«â pĂ«r kreativitetin (dhe portofolĂ«t) e arkitektĂ«ve dhe ndĂ«rtuesve.
Kryeministri Edi Rama ka deklaruar se vala e fundit e zhvillimit arkitekturor, me hapjen e tregut dhe hyrjen e investitorĂ«ve dhe dizajnerĂ«ve tĂ« huaj, ka tĂ« bĂ«jĂ« me ârikthimin e individualizmitâ pĂ«r shqiptarĂ«t. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« retorikĂ« qĂ« Dorina Pllumbi e hedh poshtĂ« fuqishĂ«m:
âNĂ« ShqipĂ«ri, ka njĂ« rezistencĂ« pĂ«r tĂ« folur pĂ«r kolektivitetin dhe kolektivizmin sepse Ă«shtĂ« si, âoh, ne e provuam atĂ«. Ishte njĂ« katastrofĂ«. DĂ«shtuamâ. Dhe tani nuk ka tjetĂ«r rrugĂ« veçse tĂ« shkojmĂ« drejt individualizmit. ĂfarĂ« pĂ«rpiqem tĂ« bĂ«j me punĂ«n time dhe studiues tĂ« tjerĂ« dhe aktivistĂ«, pĂ«rfshirĂ« grupin ATA, pĂ«r shembull Ă«shtĂ« tĂ« sfidojmĂ« kĂ«tĂ« narrativĂ« dominante. Ajo qĂ« pĂ«rjetuan prindĂ«rit tanĂ« ishte nĂ« fakt kolektivizmi shtetĂ«ror. Shteti pĂ«rdori ideologjinĂ« e kolektivizmit pĂ«r tĂ« imponuar fuqinĂ« e tij mbi popullsinĂ«, mbi vendin dhe mbi çdo aspekt tĂ« jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme. Por mĂ«nyrat komunitare dhe mĂ« tĂ« vĂ«rteta tĂ« organizimit kolektiv tĂ« vetvetes gjithashtu pĂ«suan, pasi u pĂ«rthithĂ«n dhe u kapĂ«n brenda kĂ«saj ombrelle ideologjike tĂ« madhe tĂ« kolektivizmit shtetĂ«ror. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, duhet tĂ« praktikojmĂ« kĂ«to mĂ«nyra mĂ« tĂ« vĂ«rteta pĂ«r tĂ« pretenduar qytetin, jo si njĂ« forcĂ« totalizuese qĂ« vjen nga lart, por si akte kolektive tĂ« pĂ«rditshme.â
Qasja âmuskulareâ ndaj zhvillimit urban e imponuar nga Partia Socialiste po ndryshon fytyrĂ«n e qytetit, por nuk po zgjidh problemet e tij tĂ« rrĂ«njosura thellĂ«.
Pllumbi jep shembullin e depozitave tĂ« ujit qĂ« duken nĂ« fasadat e tĂ« gjitha shtĂ«pive, qĂ« tregojnĂ« mungesat e shpeshta tĂ« ujit nĂ« qytet. PĂ«r Pllumbin, kjo Ă«shtĂ« njĂ« âprotestĂ« e pĂ«rhershme.â
âNĂ«se njĂ« planifikues do tĂ« donte vĂ«rtet tĂ« shihte problemet nĂ« qytet, Ă«shtĂ« kaq e dukshme. NĂ«se nuk adreson trafikun, nĂ«se nuk adreson shĂ«rbimet dhe çdo gjĂ« qĂ« njerĂ«zit kanĂ« nevojĂ« pĂ«r tĂ« jetuar nĂ« njĂ« qytet normal, atĂ«herĂ« nuk ke bĂ«rĂ« shumĂ«.â
Burimet pĂ«r ti rezistuar kĂ«tij procesi mungojnĂ«: âProtestat kanĂ« qenĂ« shumĂ« tĂ« rralla kĂ«tu. Sepse kĂ«shtu na mĂ«sojnĂ«: mos shko nĂ« protesta. Prandaj ne merreni me tĂ« shkuarĂ«n.â
Arnen Sula Ă«shtĂ« aktivist me organizatĂ«n âTek Bunkeriâ, i cila menaxhon njĂ« hapĂ«sirĂ« nĂ« qendĂ«r tĂ« TiranĂ«s ku zhvillohen shfaqje filmash, debate, koncerte dhe punĂ«tori teatrore, tĂ« gjitha tĂ« fokusuara nĂ« pĂ«rpunimin e tĂ« kaluarĂ«s sĂ« pĂ«rbashkĂ«t tĂ« vendit dhe reflektimin mbi historinĂ« e diktaturĂ«s.
Duhet gjithashtu tĂ« theksohet se lĂ«vizje protestash ndodhĂ«n nĂ« universitetet shqiptare nĂ« vitet 2018â19, dhe u realizua njĂ« mobilizim i rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« shpĂ«tuar Teatrin KombĂ«tar nĂ« TiranĂ«, i cili u shemb nĂ« vitin 2020.
Shoqata aktualisht ka njĂ« kontratĂ« qiraje pĂ«r njĂ« vilĂ« tĂ« rrethuar nga ndĂ«rtesa mĂ« tĂ« larta. AktivistĂ«t nuk e dinĂ« sa gjatĂ« do tĂ« mund tĂ« qĂ«ndrojnĂ«. âKontrata jonĂ« skadon pas dy vitesh,â thotĂ« Sula, âdhe nuk e dimĂ« nĂ«se do tĂ« rinovohet, sepse pronari dĂ«shiron tĂ« ndĂ«rtojĂ« diçka mĂ« tĂ« lartĂ«. Ne investuam shumĂ« nĂ« kĂ«tĂ« vend, ishte gjithĂ« baltĂ« kur erdhĂ«m.â
Shpresa e vetme, na tregon ai me ironi tĂ« hidhur, Ă«shtĂ« âqĂ« kryeministri tĂ« shkojĂ« nĂ« burg pĂ«r tĂ« paktĂ«n pesĂ« vjet, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« ndĂ«rtimi tĂ« ndalet dhe ne tĂ« mund tĂ« mbijetojmĂ« kĂ«tu.â
Evropa në 2030
NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, pĂ«r shumĂ« shqiptarĂ«, anĂ«tarĂ«simi nĂ« Bashkimin Evropian Ă«shtĂ« ârruga e vetmeâ, sipas antropologut Nebi Bardhoshi, tĂ« cilin e takuam nĂ« KamzĂ«, njĂ« qytet shtatĂ« kilometra larg kryeqytetit.
Sigurisht, shqiptarĂ«t nuk kanĂ« iluzionin se anĂ«tarĂ«simi nĂ« BE zgjidh çdo problem. âNe njohim dobĂ«sitĂ« e Bashkimit Evropian, nuk jemi naivĂ«,â vazhdon Bardhoshi.
âNjerĂ«zit nĂ« margjina nuk janĂ« kurrĂ«: ata kanĂ« njĂ« perspektivĂ« qĂ« u lejon tĂ« shohin shoqĂ«rinĂ« ndryshe. NĂ« njĂ« shikim tĂ« parĂ«, konsiderohen inferiorĂ«, por perspektiva e tyre Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« reale.â
âNe duam tĂ« bĂ«hemi pjesĂ« e Bashkimit Evropian,â pĂ«rsĂ«rit Sula. âNa Ă«shtĂ« premtuar se do ta bĂ«jmĂ« kĂ«tĂ« nĂ« 2030. Por nuk mendoj se Ă«shtĂ« e mundur pĂ«r ne si shoqĂ«ri â nuk jemi tĂ« pĂ«rgatitur. Edhe nĂ« nivel institucionalâ.
Sula sheh dy pengesa kryesore: çështjen e pazgjidhur tĂ« drejtĂ«sisĂ« tranzicionale, qĂ« lidhet me mĂ«nyrĂ«n se si kujtohet dhe trajtohet regjimi socialist dhe korrupsionin, i cili Ă«shtĂ« âshumĂ« masiv.â
Dorina Pllumbi ndan këtë qëndrim:
âBE mund tĂ« jetĂ« njĂ« tjetĂ«r imponim i pushtetit, por mund tĂ« jetĂ« edhe e kundĂ«rta. Mund tĂ« jetĂ« njĂ« mundĂ«si pĂ«r, le tĂ« themi, njĂ« nivel tjetĂ«r tĂ« angazhimit politik. MegjithatĂ«, nĂ« praktikĂ«, ne shohim qĂ« BE shpesh duket se ka humbur kompasin me vetĂ« parimet e saj, kĂ«shtu qĂ« nuk e di nĂ«se mund tĂ« vendosĂ«sh kaq shumĂ« shpresa tek Bashkimi Evropian. NĂ«se ShqipĂ«ria pĂ«rfundon si njĂ« koloni e kĂ«tyre fuqive tĂ« mĂ«dha, gjĂ« qĂ« shumĂ« shpesh duket se ndodh, siç ishte rasti me ndĂ«rtimin e qendrave tĂ« paraburgimit pĂ«r emigrantĂ«t nĂ« GjadĂ«r, atĂ«herĂ« jemi tĂ« dĂ«nuar. Por nĂ«se ne, pĂ«rtej politikanĂ«ve, i kushtojmĂ« vĂ«mendje serioze demokracisĂ« dhe zĂ«ri dhe pozicioni ynĂ« merren seriozisht, atĂ«herĂ« do tĂ« thoja qĂ« Ă«shtĂ« njĂ« mundĂ«si pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«.â
Ky artikull Ă«shtĂ« pjesĂ« e projektit PULSE, dhe bĂ«n pjesĂ« nĂ« njĂ« seri mbi zonat âperiferikeâ nĂ« EvropĂ«, nĂ« bashkĂ«punim me Il Sole 24 Ore, Obc Transeuropa, dhe El Confidencial. Ne dĂ«shirojmĂ« tĂ« falĂ«nderojmĂ« Elira Kadriu nga Citizens Channel pĂ«r mbĂ«shtetjen e saj nĂ« prodhimin e kĂ«tij raporti.
Ky artikull është gjithashtu pjesë e një serie prej tre reportazhe nga Shqipëria:
Në vitin 2015, u dhanë leje për ndërtimin e ndërtesave të reja banimi që mbulonin një sipërfaqe prej 50,000 m2 ; në vitin 2022 ky numër u rrit, më shumë se 40 herë, në 2.071 million m2 , dhe kjo tendencë ka vazhduar vetëm në vitet që pasuan.*
NĂ«
Në vitin 2015, u dhanë leje për ndërtimin e ndërtesave të reja banimi që mbulonin një sipërfaqe prej 50,000 m2; në vitin 2022 ky numër u rrit, më shumë se 40 herë, në 2.071 million m2, dhe kjo tendencë ka vazhduar vetëm në vitet që pasuan.
Dy ide âzhvillimiâ po pĂ«rplasen nĂ« Pogradec: njĂ«ra e sheh bregun e Liqenit tĂ« Pogradecit si trashĂ«gimi natyrore e kulturore pĂ«r tâu ruajtur, tjetra e trajton si truall pĂ«r projekte masive turistike. Ky shkrim Ă«shtĂ« njĂ« opinion kritik mbi projektet shumĂ«katĂ«she dhe transformimin urban qĂ« po i kanoset vijĂ«s sĂ« bregut liqenor nĂ« njĂ« zonĂ« tĂ« mbrojtur dhe tĂ« lidhur me statusin e UNESCO-s sĂ« Liqenit tĂ« Ohrit.
1. Jo projektit tĂ« marinĂ«s me ârrokaqiejâ nĂ« Giverny!
Imagjinoni njĂ« projekt kompleksi turistik, me dhjetĂ«ra kulla deri nĂ« 27 kate, tĂ« ngulitura diku midis lumit Seine nĂ« Paris, shtratin e tĂ« cilit do ta grryenin pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« port tĂ« madh pĂ«r motoskafĂ« dhe âjet-skiâ, ose diçka tĂ« ngjashme nĂ« kopshtin e zambakĂ«ve tĂ« ujit tĂ« Monet-it, pothuajse i paprekur pĂ«r mĂ« shumĂ« se njĂ« shekull, nĂ« fshatin Giverny (FrancĂ«). UdhĂ«tarĂ« nga mbarĂ« bota do tĂ« indinjoheshin dhe do tĂ« protestonin me forcĂ«, qĂ« nga Amerika deri nĂ« Japoni e KinĂ«, sigurisht nĂ«se zoti Xi nuk do tĂ« kishte kundĂ«rshtim.
E pra, kjo është ajo që po kërcënon në heshtje qytetin e vogël të Pogradecit në Shqipëri, në bregun jugor të Liqenit të Ohrit, në kufi me Maqedoninë e Veriut, i listuar në Trashëgiminë Botërore të UNESCO-s për vlerat e tij të jashtëzakonshme natyrore dhe kulturore.
Pikërisht në këtë qytet, zgjohet çdo mëngjes, ashtu si Monet-i me dritën e mëngjesit, një nga piktorët më të mëdhenj të Shqipërisë, artisti më i madh i gjallë sipas kolegëve të tij, Anastas Kostandini, i njohur me emrin artistik Taso.
Piktori Taso dhe vepra e tij kushtuar Lasgush Poradecit/Facebook.
Pogradecar i lindur (29 Korrik 1954), nĂ« kopshtin e tij artistik, Taso e ka kthyer kĂ«tĂ« âvend tĂ« vogĂ«lâ, me peizazhet, rrugĂ«t dhe banorĂ«t e tij, nĂ« njĂ« xhevahir universal.
Sipas Miguel TorgĂ«s, universali Ă«shtĂ« âvendaliu pa mureâ. PĂ«r ta thĂ«nĂ« ndryshe, kolegu i Tasos, Salvador DalĂ, pĂ«rdori moton e Michel de Montaigne: âNjeriu mund tĂ« arrijĂ« universalĂ«n vetĂ«m duke u nisur nga ultra-vendorjaâ.
MirĂ«po âlokales pa mureâ duan tâi kundĂ«rvihen disa biznesmenĂ« pa kulturĂ« dhe arsim nĂ«pĂ«rmjet njĂ« projekti qĂ« nuk ka asgjĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t me jetĂ«n vendore, duke krijuar pĂ«rkundrazi mure tĂ« larta qĂ« shkatĂ«rrojnĂ« peizazhin dhe çdo aset lokal, dhe duke transformuar atĂ« çka ishte fillimisht njĂ« fshat modest peshkatarĂ«sh nĂ« njĂ« mini-Dubai.
MĂ« e keqja Ă«shtĂ« se kĂ«tĂ« e bĂ«jnĂ« me mbĂ«shtetjen e politikanĂ«ve pa vizion, gjoja nĂ«n pretekstin dhe premtimin, si kudo tjetĂ«r, tĂ« pĂ«rfitimeve ekonomike â nĂ« fakt, kur nuk mund tâu sigurosh pjesĂ«s mĂ« tĂ« madhe tĂ« njerĂ«zve njĂ« jetĂ« tĂ« denjĂ«, u premton âtelebingonâ e turizmit.
2. Kundër trans-peizazhimit global dhe uniform
Siç dihet, liqeni qĂ« rrethon Pogradecin Ă«shtĂ« i regjistruar si TrashĂ«gimi BotĂ«rore e UNESCO-s pĂ«r vlerat e tij natyrore dhe kulturore. Por pĂ«rtej kĂ«saj njohjeje zyrtare, ai Ă«shtĂ« edhe shembulli i pĂ«rsosur i njĂ« socio-ekosistemi virtuoz me dy karakteristika tĂ« tjera tĂ« jashtĂ«zakonshme qĂ« do tâia vlente tâi pĂ«rmendim.
Gati 300 metra i thellë, ky liqen është më i thelli në Ballkan dhe një nga më të vjetrit në botë, madje më i vjetër edhe se vetë njerëzimi. I konsideruar edhe si një nga më të pasurit me specie endemike, liqeni është para së gjithash një fenomen i rrallë gjeologjik: ushqimin kryesor ujor e merr nga një tjetër liqen, 150 metra më lart se ai, Prespa e Madhe (e përbashkët mes Shqipërisë, Greqisë dhe Maqedonisë së Veriut) nëpërmjet korridoreve nëntokësore karstike. Ndërsa Prespa e Madhe furnizohet vetë, përmes një shiriti të ngushtë toke (Koula) nga Prespa e Vogël, e ndodhur vetëm 3 metra më lart, mes Shqipërisë dhe Greqisë.
UrĂ« lidhĂ«se midis tre vendeve ballkanike, Liqeni i Ohrit vazhdon rrjedhjen e tij nĂ«pĂ«rmjet Drinit tĂ« Zi, duke pĂ«rshkuar MaqedoninĂ« e Veriut dhe mĂ« pas ShqipĂ«rinĂ«, pĂ«r tâu derdhur sĂ« fundi nĂ« Detin Adriatik pranĂ« kufirit midis ShqipĂ«risĂ« dhe Malit tĂ« Zi (njĂ«soj si â nĂ« mĂ«nyrĂ« simbolike â âEmigrimi i ngjalaveâ, kaq domethĂ«nĂ«se pĂ«r shkrimtarin e madh shqiptaro-maqedonas Luan Starova, me origjinĂ« nga Pogradeci).
Kjo mënyrë qarkullimi ujërash në formë kaskade, e ushqyer nga burime nëntokësore ujërash të ëmbla, i jep liqenit një pastërti dhe qartësi të kulluar. Fatkeqësisht, kjo kthjelltësi do të errësohej përgjithmonë nga reflektimi monstruoz dhe i zymtë i mureve gjigante prej xhami dhe betoni.
Projekti i Marinës së Pogradecit/Arlis Ndërtim.
Por ky vend nuk është i jashtëzakonshëm vetëm për veçoritë e tij natyrore dhe faktin që ka mbetur pothuajse i paprekur. Ai është i jashtëzakonshëm edhe për autenticitetin e ruajtur të fshatrave përreth, mentalitetin e banorëve, të cilët ndajnë me njëri-tjetrin të njëjtin stil jetese apo zakone kulinare, në të gjitha brigjet e liqenit.
Dhe askush deri më sot, as në bregun maqedonas në Ohër apo Strugë, shumë herë më të frekuentuar nga turistët pasi bregu i liqenit ka shërbyer dhe shërben si rivierë për një vend pa akses në det, nuk e kishte deformuar kësisoj peizazhin unik socio-kulturor, me të tillë shkatërrim, si projekti i ri i Pogradecit.
Ky projekt i ashtuquajtur zhvillim, i njohur dhe i aplikuar prej vitesh nĂ« bregun e Mesdheut, mund tĂ« pĂ«rshkruhet si âtrans-peizazhimâ. Ashtu si trans-humanizmi, qĂ«llimi i tij Ă«shtĂ« qĂ«, nĂ«n petkun e gjoja perspektivave marramendĂ«se dhe garĂ«s pĂ«r konkurrencĂ« globale nĂ« turizĂ«m, tĂ« maskojĂ« mungesĂ«n e vullnetit politik pĂ«r tĂ« ndĂ«rmarrĂ« aksione konkrete pĂ«r tĂ« ruajtur karakterin lokal, pĂ«r tĂ« mbrojtur mjedisin dhe pĂ«rmirĂ«suar jetesĂ«n e banorĂ«ve rreth e qark.
Në fakt, trans-peizazhizmi promovon një lloj uniformiteti global që prodhon vetëm varfëri.
Ky projekt Ă«shtĂ« jo vetĂ«m i papranueshĂ«m dhe pĂ«rbuzĂ«s ndaj banorĂ«ve tĂ« Pogradecit dhe rajonit pĂ«rreth, por duket edhe krejtĂ«sisht i marrĂ«, pasi ndĂ«rtesa e vetme disi e lartĂ« nĂ« qytet (10 kate), e ndodhur jo larg perimetrit tĂ« ndĂ«rtimit, ka maksimumi njĂ« deri nĂ« tre apartamente tĂ« banuara. Por ndoshta qĂ«llimi i tij i vĂ«rtetĂ« nuk Ă«shtĂ« tâi shesĂ« ose tâi japĂ« me qira kĂ«to banesa dhe vende parkimi, por vetĂ«m thjesht tâi ndĂ«rtojĂ«?
3. Këtu rreh zemra e Evropës
Si qytetarĂ« tĂ« kĂ«saj bote kemi jo vetĂ«m tĂ« drejta, por edhe detyrime ndaj objekteve tĂ« TrashĂ«gimisĂ« BotĂ«rore tĂ« UNESCO-s dhe mĂ« gjerĂ« nĂ« mbrojtje tĂ« njerĂ«zimit, vlerave tĂ« tij dhe planetit nga politikat âzhvillueseâ qĂ« po kĂ«rcĂ«nojnĂ« seriozisht integritetin e tyre dhe tĂ« ardhmen e brezave qĂ« vijnĂ«.
Si qytetarë evropianë, detyrimet janë më të mëdha ndaj kësaj pjese të panjohur, të nënvlerësuar dhe të neglizhuar të Evropës, siç është rajoni i Liqenit të Ohrit.
Sepse, së pari, rajoni ka qenë etapë thelbësore e Via Egnatia-s, e cila lidhte Romën me Bizantin, nga bregu i Adriatikut dhe përmes bregut verior të liqenit, duke kontribuar në përhapjen e krishterimit në të gjithë rajonin. Pikërisht në brigjet e këtij liqeni, dy dishepujt e Kirilit dhe Metodit, Klementi dhe Naumi, thuhet se kanë qenë kontribues të rëndësishëm në krijimin e alfabetit cirilik, i përdorur ende sot nga gjysma lindore e Evropës (ky alfabet u bazua në një tjetër alfabet më të hershëm, glagolitik, i hartuar nga Kirili dhe Metodi, me qëllim ungjillëzimin e popujve sllavë duke filluar nga Kostandinopoja).
Në vitin 886, Klementi themeloi shkollën e tij letrare në Ohër, e konsideruar jo vetëm si universiteti i parë në Ballkan dhe universiteti i parë sllav, por edhe më i lashti në Evropë, duke i paraprirë me gati 1 apo 2 shekuj universiteteve të Parmës, Bolonjës, Oksfordit apo Sorbonës, të cituara si më të vjetrat në Evropë).
Naumit i njohim manastirin e famshëm që mban emrin e tij në bregun jugor të liqenit, aty ku ndodhet dhe varri i tij, i kthyer në një nga vendet më të njohura të pelegrinazhit ortodoks. Vetë Ohri konsiderohet si Jeruzalemi i sllavëve.
Në Ohrin e mrekullueshëm, në fund të shekullit të XIII, në kupolat dhe muret e Kishës së Shën Nënës së Zotit Perivleptos, dy vëllezërit grekë, Michalis Astrapas dhe Eutychios, të formuar si piktorë në Malin e Athosit, thyen traditën e afreskeve bizantine duke sjellë elemente novatore në planin e perspektivës, realizmit, anës emocionale dhe sensibilitetit, të cilat do të revolucionarizonin pikturën evropiane, pasi do të përvetësoheshin dhjetë vjet më vonë në fresket e Kapelës Scrovegni në Padovë nga vetë Giotto, paraardhësi i Rilindjes Italiane.
Ishte përsëri këtu, në pjesën anësore të kësaj kishe, që në vitin 1516 u konceptua pinakoteka e parë, e konsideruar si galeria më e vjetër e artit në botë.
Nuk mbaron me kaq! Në anën tjetër të kreshtave malore që rrethojnë liqenin është Manastiri (Bitola), në Maqedoninë e Veriut, vendi ku ndodhen varrezat më të mëdha ushtarake franceze jashtë territorit të Francës (një tjetër është në Korçë, Shqipëri), dëshmi të kobshme dhe të heshtura të rëndësisë së Frontit Lindor gjatë Luftës së Parë Botërore, i cili luajti një rol jo të vogël në fitoren përfundimtare të Aleatëve, krejt i neglizhuar sot nga kujtesa perëndimore (ashtu si qindra luftëtarët afrikanë që prehen atje, larg vendlindjes së tyre).
Ndërsa në Florinë, Greqi, dhe rrethinat e saj, peizazhet u bënë sfondi dhe burimi i frymëzimit për shumë nga kryeveprat e Theo Angelopoulos, më evropiani i regjisorëve rajonalë.
E pra, nĂ« kĂ«tĂ« âtjetĂ«r EvropĂ«â qĂ« edhe Milan Kundera e la padrejtĂ«sisht nĂ« harresĂ«, ashtu si tĂ« gjithĂ« nĂ« PerĂ«ndim, pikĂ«risht pĂ«r faktin se Ă«shtĂ« tepĂ«r ortodokse dhe myslimane, zemra e tĂ«rĂ« EvropĂ«s rreh kĂ«tu mĂ« fort se kudo.
Dhe këtë zemër, të ardhur nga lashtësia por që është ende gjallë, të vendosur gjeografikisht majtas-poshtë, sepse më afër rrënjëve latine-kristiane dhe greke të qytetërimit evropian, duan ta zëvendësojnë me një zemër artificiale dhe pa shpirt, të shkëputur nga realiteti, për të projektuar nga kompjuteri një uniformitet peizazhesh ku gjithçka në botë të ngjasojë me një ekskavator gjigant global, për të shërbyer si sfond unik për video reklamuese turistike.
Në vend që të ruajmë territorin, ta bëjmë të jetojë më mirë apo ta ringjallim, barbarët përgatiten të shkaktojnë vdekjen e saj përfundimtare përmes një transplanti të kotë dhe pa asnjë perspektivë.
Projekti i Marinës së Pogradecit/Arlis Ndërtim.
Atë çfarë nuk arritën të zhdukin konfliktet e shumta që kanë përfshirë rajonin, nga luftërat ballkanike në fillim të shekullit të XX, me eksperimentet e artilerisë së rëndë apo deportimet dhe masakrat masive e deri te dy luftërat botërore, atë çka kanë dështuar të shkatërrojnë fashizmi, komunizmi, maoizmi dhe, më në fund, stalinizmi, në aspektin e jetës autentike dhe natyrës në brigjet e këtij liqeni, një grusht barbarësh të etur për para ka të ngjarë ta arrijë brenda pak muajsh.
4. Për zhvillimin e turizmit të qëndrueshëm: turizmit stacionar
Shqipëria gati po asfiksohet nga invazionet turistike, që në një farë mënyre i ka provokuar vetvetes: aeroporti i kryeqytetit, edhe pse i zgjeruar së fundmi, është i mbipopulluar gjatë gjithë stinës së verës.
Për të akomoduar turmat në rritje të pushuesve në plazh, një aeroport i dytë është duke marrë formë në jugperëndim të vendit, pranë Vlorës, midis estuarit të Vjosës dhe lagunës së Nartës, dy zona të mbrojtura natyrore, duke shpërfillur rrezikun e ndërprerjes së migracionit të zogjve, për të cilin zona shërben si ndalesë thelbësore.
KufijtĂ« e saj tokĂ«sorĂ« po bĂ«hen gati tĂ« pakalueshĂ«m, rrugĂ«t janĂ« tĂ« mbipopulluara, plazhet tĂ« tejngopuraâŠ
Ăka Ă«shtĂ« pĂ«r tĂ« ardhur keq Ă«shtĂ« fakti se ky fluks turistik nuk vjen nga dĂ«shira pĂ«r tĂ« zbuluar veçoritĂ« unike tĂ« kĂ«tij vendi â mĂ« ka ndodhur shpesh tĂ« dĂ«gjoj dialogje turistĂ«sh nĂ« kthim, teksa presin nĂ« sallonet e aeroportit, tĂ« cilĂ«t pyesin njĂ«ri-tjetrin se çâdo kĂ«tu ky flamur me dy koka shqiponjash, ose pse ka kaq shumĂ« xhami nĂ« kĂ«tĂ« vend evropianâŠ
Jo, arsyeja kryesore është se kostoja e jetesës është ende e ulët në krahasim me diku tjetër në bregun verior të Mesdheut. Dhe kur, ashtu si në Kroaci dhe Mal të Zi, çmimet edhe këtu do të rriten ndjeshëm, rrjedhat turistike do të zhvendosen akoma më në jug, po qe nevoja deri në Mozambik apo Bangladesh.
Ndaj, ky model zhvillimi turistik është pa të ardhme të vërtetë.
Nga ana tjetĂ«r, restoranti mĂ« i njohur nĂ« ShqipĂ«ri, âMrizi i Zanaveâ, pranĂ« LezhĂ«s, nĂ« veriperĂ«ndim tĂ« vendit, shĂ«rben si pikĂ« referimi pĂ«r lĂ«vizjen globale âSlow Foodâ, ashtu si âFustanellaâ nĂ« PetrelĂ«, njĂ« nga mĂ« tĂ« mirĂ«t nĂ« TiranĂ« dhe rrethinat e saj, tĂ« dy shembuj tĂ« agroturizmit qĂ« po pĂ«rhapet nĂ« tĂ« gjithĂ« vendin.
âHani i GĂ«shtenjaveâ, nĂ« lartĂ«sitĂ« e Pogradecit, i konceptuar mbi njĂ« fermĂ« dhe me njĂ« pamje mahnitĂ«se mbi liqen, Ă«shtĂ« njĂ« shembull tjetĂ«r i kohĂ«ve tĂ« fundit.
Nuk mund të lëmë pa përmendur zonën e Përmetit, pranë kufirit jugor me Greqinë, e cila prej kohësh i është përkushtuar ekoturizmit. Këto iniciativa dëshmojnë se një lloj tjetër turizmi është i mundur në Shqipëri.
Shembull i përkryer është qasja tradicionale ndaj turizmit që lëvrohet ende përreth Liqenit të Ohrit, dhe kjo, pavarësisht frekuentimit të madh gjatë stinës së verës.
Ky model turizmi respekton jetĂ«n e banorĂ«ve dhe natyrĂ«n pĂ«rreth, autenticitetin e zonĂ«s, ku secili ruan karakterin dhe veçoritĂ« e veta specifike. Kjo lloj mĂ«nyre e tĂ« bĂ«rit turizĂ«m pĂ«rputhet nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pĂ«rkryer me idenĂ« e âgjendjes statikeâ, tĂ« teorizuar nga ekonomisti anglez John Stuart Mill: zhvillim pa prishur ekuilibrin natyror dhe kulturor, pĂ«rmirĂ«sim pa turbulluar gjithçka, progres pa shkatĂ«rrim â i vetmi progres i vĂ«rtetĂ«.
Ka shumĂ« pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« nĂ« zonĂ«n e Pogradecit pĂ«r tĂ« arritur kĂ«tĂ« âmodel statikâ: pĂ«rmirĂ«simi i cilĂ«sisĂ« sĂ« ujit tĂ« lumit qĂ« derdhet nĂ« liqen; rregullimi i trotuareve dhe zonave pĂ«r kĂ«mbĂ«sorĂ«; pistat e biçikletave; sinjalizimi i shtigjeve pĂ«r shĂ«titje dhe i thesarĂ«ve natyrorĂ« dhe kulturorĂ«; zgjerimi i gamĂ«s sĂ« akomodimit tradicional, etj.
Sa do të na pëlqente të gjithëve, p.sh., ideja e krijimit të një muzeu të madh modern dedikuar liqenit, në vendin e projektit famëkeq.
Muze të tillë limnologjikë njihen gjithsej vetëm tre në botë, ndryshe nga muzetë oqeanografikë, të cilët janë të shumtë. Dhe njëri prej të treve ndodhet pikërisht në brigjet e Liqenit Baikal, shumë i ngjashëm me Liqenin e Ohrit, për nga vjetërsia me miliona vjet, biodiversiteti i jashtëzakonshëm, përfshirë speciet endemike, si edhe statusi i Trashëgimisë Botërore.
Pse jo pra njĂ« muze qĂ« pĂ«rshkruan dhe ilustron historinĂ« natyrore dhe kulturore tĂ« liqenit, duke filluar nga gjeologjia dhe biologjia e tij unike (origjina tektonike dhe karstike, mĂ«nyra e furnizimit me ujĂ«, korani, sfungjerĂ«t, algat mikroskopike, kĂ«rmijtĂ«, etj.), duke vazhduar mĂ« tej me vendbanimet e ndryshme nĂ« brigjet e liqenit, siç Ă«shtĂ« banesa qindravjeçare e sapozbuluar pranĂ« Linit, nĂ« veriperĂ«ndim tĂ« bregut shqiptar, e njohur si vendbanimi mĂ« i vjetĂ«r i kĂ«tij lloji nĂ« EvropĂ«, pĂ«r tĂ« pĂ«rfunduar me figurat artistike dhe letrare qĂ« ka nxjerrĂ« ky vend, si fotografi Misto Ăiçi apo piktori Anastas Kostandini, me salla tĂ« dedikuara promovimit tĂ« shkrimtarĂ«ve tĂ« tij tĂ« mĂ«dhenj por pak tĂ« njohur nĂ« botĂ«, si Lasgush Pogradeci dhe Mitrush Kuteli (letĂ«rsia shqiptare nuk fillon dhe mbaron me Ismail KadarenĂ«).
Një muze që mund të sponsorizohej nga vetë UNESCO.
Aktualisht, muzeu i vetëm që prezanton trashëgiminë natyrore dhe kulturore të zonës së Liqenit të Ohrit ndodhet në Strugë, në bregun verior maqedonas.
Ky muze, i themeluar në vitin 1928 nga Nikola Nezlobinski, një mjek rus i internuar pas Revolucionit të vitit 1917, ndodhet sot në gjendje jo të mirë megjithë pozicionin e tij të jashtëzakonshëm gjeografik, në Gjirin e Kockave, në Peƥtan. Gjithashtu, koleksionet arkeologjike të muzeut të vogël në Pogradec meritojnë një ambient më mbresëlënës.
Po ashtu, ai i dedikuar Misto Ăiçit, i vendosur aktualisht nĂ« banesĂ«n e tij familjare, pĂ«r tĂ« mos folur pĂ«r shtĂ«pinĂ« e Lasgush Pogradecit, pothuajse e mbyllur shumicĂ«n e kohĂ«s.
Ky lloj muzeu mund të tërhiqte një shtresë tjetër turistësh, përfshirë ata përtej kufirit dhe gjithë vendeve sllave, për të cilët ndalesa e fundit është zakonisht manastiri i Shën Naumit.
Ky muze do tĂ« favorizonte pĂ«r rrjedhojĂ« edhe dialogun midis dy brigjeve, duke nderuar kĂ«shtu edhe Luan StarovĂ«n, shkrimtar i ushqyer pikĂ«risht nga gjithĂ« kĂ«to identitete lokale, tĂ« cilave u kushtoi pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« veprĂ«s sĂ« tij, mendimtar largpamĂ«s i cili druhej se âBallkani do tĂ« mbetet i mallkuar pĂ«r sa kohĂ« qĂ« kufijtĂ« e tij nuk do tĂ« harrohenâ.
Muzeu mund të konceptohet në formën e një hapësire të vetme, të ajrosur dhe të hapur, me fasada transparente si vetë ujërat e liqenit, në mënyrë që të mos pengojë perspektivën dhe pamjen e liqenit nga qyteti apo të qytetit nga bregu i liqenit.
HapĂ«sira duhet tĂ« jetĂ« nĂ« gjendje tĂ« presĂ« ekspozita tĂ« pĂ«rkohshme dhe tĂ« promovojĂ« figura artistike, letrare dhe shkencore tĂ« anĂ«s tjetĂ«r tĂ« liqenit (Vangel KodĆŸoman, vĂ«llezĂ«rit Miladinov, Nikola NezlobinskiâŠ).
Me një fjalë, krejt e kundërta e projektit aktual, i cili është opak, mbytës, si ndonjë Perde e Hekurt në breg të liqenit, apo si port-avion funebër i një flote që përgatitet ta gllabërojë liqenin, para të cilit flota franceze aktive gjatë Luftës së Parë Botërore e Ohrit dhe Prespës do të dukej në retrospektivë jo më kërcënuese se ajo e anijeve tradicionale të peshkimit.
Së fundi, një muze që do të nxirrte në dritë sfidat e ruajtjes së kësaj trashëgimie, rrezikun nga peshkimi i tepruar, nga ndotjet minerale, ndërtimet e pakontrolluara, ulja e niveleve të liqeneve, tashmë të dukshme në të dy liqenet e Prespës.
NdĂ«rsa vijat bregdetare kudo po tĂ«rhiqen pĂ«r shkak tĂ« ngritjes sĂ« niveleve tĂ« detit si rezultat i ngrohjes globale, nĂ« liqene po ndodh e kundĂ«rta: ato tĂ«rhiqen, siç Ă«shtĂ« shembulli konkret nĂ« liqenet e PrespĂ«s, tĂ« cilat rrezikojnĂ« tharjen, ashtu siç ndodhi me Detin AralâŠ
Autor: Dr. Armea Xhaho, Eksperte e Qeverisjes Vendore
Në kushtet kur decentralizimi dhe forcimi i autonomisë vendore janë pjesë e reformave kryesore institucionale në Shqipëri, aftësia e bashkive për të planifikuar dhe ofruar shërbime cilësore mbetet një element i rëndësishëm i qeverisjes vendore. Kuadri ligjor parashikon matjen dhe raportimin e performancës në njësitë e vetëqeverisjes vendore, si pjesë e mekanizmave të transparencës dhe llogaridhënies. Megjithatë, ngritja formale e strukturave administrative nuk mjafton pa sisteme funksionale dhe të qëndrueshme, të cilat duhet të jenë të kuptueshme dhe të aksesueshme edhe për shoqërinë civile dhe median.
NĂ« kĂ«tĂ« kuadĂ«r, projekti âBashki tĂ« Fortaâ (BtF), i financuar nga Agjencia Zvicerane pĂ«r Zhvillim dhe BashkĂ«punim dhe Qeveria e SuedisĂ« dhe i zbatuar nga Helvetas, ka mbĂ«shtetur qĂ« prej vitit 2019 bashkitĂ« e vendit nĂ« ndĂ«rtimin dhe konsolidimin e njĂ« sistemi tĂ« strukturuar pĂ«r matjen e performancĂ«s vendore.
Sistemi i Matjes dhe Raportimit së Performancës është një mekanizmin kombëtar dhe vendor për mbledhjen, përpunimin dhe analizimin e të dhënave mbi ofrimin e shërbimeve nga bashkitë. Treguesit e performancës përbëjnë thelbin e sistemit, pasi përmes tyre objektivat e politikave dhe të shërbimeve përkthehen në rezultate të matshme dhe të krahasueshme. Raportet e performancës bashkiake materializojnë këtë proces, duke sintetizuar të dhënat dhe analizën në një dokument që shërben si bazë për informim, vendimmarrje dhe llogaridhënie.
Evolucioni i raporteve të performancës ka kaluar nga një qasje me fokus financiar drejt një formati të ri të orientuar nga rezultatet dhe shërbimet. Ky proces kulmoi me hartimin e Raportit të Parë Kombëtar të Performancës për Nivelin Vendor në vitin 2024, duke krijuar bazën për krahasueshmëri dhe transparencë ndërbashkiake. Raportet e Performancës së bashkive ofrojnë një pasqyrë të qartë dhe të strukturuar mbi performancën e bashkive në 11 fushat kryesore të vlerësimit për vitet 2023-2024: arsimi parauniversitar, menaxhimi i infrastrukturës së ujitjes dhe kullimit, administrimi i pyjeve dhe kullotave, menaxhimi i mbetjeve, mbrojtja nga zjarri, mbrojtja sociale, burimet njerëzore, transparenca, barazia gjinore, integrimi në BE, menaxhimi financiar.
Përmes treguesve të standardizuar dhe të krahasueshëm, bashkitë mund të identifikojnë me saktësi arritjet dhe mangësitë në ofrimin e shërbimeve publike, të optimizojnë përdorimin e burimeve të kufizuara dhe të mbështesin vendimmarrjen mbi bazën e të dhënave. Së fundmi, performanca po merr një rol gjithnjë e më të rëndësishëm, pasi instrumente të tilla si Grantet me Bazë Performance krijojnë incentiva për të lidhur cilësinë e rezultateve me përfitime konkrete financiare për bashkitë.
Raportimi i performancës ndihmon në lidhjen e planifikimit strategjik, buxhetimit dhe vlerësimit të rezultateve në një cikël të integruar të menaxhimit publik, në përputhje me praktikat e përdorura në vendet e Bashkimit Evropian.
Matja dhe publikimi i performancĂ«s sĂ« bashkive nuk janĂ« thjesht njĂ« detyrim ligjor, por njĂ« instrument strategjik pĂ«r pĂ«rmirĂ«simin e qeverisjes vendore. NĂ« realitetin shqiptar, ku besimi i qytetarĂ«ve ndaj institucioneve publike vendore Ă«shtĂ« shpesh i lĂ«kundur, matja dhe publikimi i performancĂ«s luan njĂ« rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« ndĂ«rtimin e njĂ« kulture transparence dhe llogaridhĂ«nieje. NĂ« frymĂ«n e transparencĂ«s qĂ« kĂ«rkon Ligji nr. 119/2014 âPĂ«r tĂ« DrejtĂ«n e Informimitâ, i ndryshuar, matja e performancĂ«s sĂ« institucioneve publike pasqyrohet pĂ«rmes publikimit tĂ« informacionit mbi shĂ«rbimet e ofruara dhe standardet e cilĂ«sisĂ«, duke i dhĂ«nĂ« qytetarĂ«ve njĂ« pasqyrĂ« tĂ« qartĂ« mbi nivelin e shĂ«rbimit qĂ« marrin.
Roli i shoqërisë civile dhe medias
Përfshirja e shoqërisë civile, medias dhe institucioneve akademike konsiderohet një element i rëndësishëm për funksionimin e sistemit të performancës. Monitorimi në nivel vendor fiton më shumë kuptim kur rezultatet analizohen dhe komunikohen në mënyrë të kuptueshme për publikun. Në këtë kuadër, organizatat partnere të projektit, Instituti për Shkencë, Edukim dhe Politika Zhvillimi (ISHEP) dhe organizata LIBURNETIK, kanë ofruar asistencë teknike për forcimin e kapaciteteve të bashkive dhe të shoqërisë civile në fushën e menaxhimit të performancës vendore.
Si pjesë e kësaj qasjeje, janë organizuar trajnime rajonale me pjesëmarrjen e 35 përfaqësuesve të mediave dhe organizatave të shoqërisë civile, të fokusuara në sistemin e matjes së performancës së bashkive dhe përdorimin e Raportit Vendor të Performancës si instrument për monitorim dhe analizë publike.
Këto aktivitete shërbyen si platforma informuese për prezantimin e Sistemit të Matjes dhe Raportimit Vendor të Performancës dhe për diskutimin e kuadrit ligjor, institucional dhe praktik të këtij procesi. Pjesëmarrësit u njohën me lidhjen mes matjes së performancës, përdorimit të të dhënave në vendimmarrje dhe përmbushjes së kërkesave që lidhen me procesin e integrimit evropian dhe angazhimet ndërkombëtare të Shqipërisë.
Performanca vendore dhe integrimi evropian
Në kontekstin shqiptar, nevoja për ngritjen e një sistemi funksional dhe të qëndrueshëm për matjen e performancës së bashkive nuk është vetëm një kërkesë e brendshme për përmirësim të qeverisjes vendore, por një domosdoshmëri që lidhet drejtpërdrejt me procesin e integrimit evropian dhe angazhimet ndërkombëtare të vendit. Institucionalizimi i matjes së performancës në nivel vendor është një kusht thelbësor për përmbushjen e standardeve ndërkombëtare të qeverisjes së mirë. Sipas praktikave të Bashkimit Evropian për menaxhimin e fondeve, matja e performancës së institucioneve dhe projekteve pasqyrohet drejtpërdrejt në përmbushjen e standardeve vlerësuese të BE-së, ku cilësia e planifikimit, përgatitja e portofolit të projekteve dhe kapaciteti për zbatim lidhen ngushtë me sigurimin dhe përdorimin efektiv të fondeve evropiane, veçanërisht në nivel vendor.
Bashkitë që disponojnë struktura funksionale për matjen dhe raportimin e performancës janë më të besueshme për partnerët ndërkombëtarë, më të afta për të përthithur fonde të bazuara në performancë dhe më konkurruese në aplikimet për fonde IPA dhe programe të tjera të BE-së. Konsolidimi i mëtejshëm i Sistemit të Matjes së Performancës në bashki përfaqëson një hap thelbësor për një qeverisje vendore më të hapur, më të përgjegjshme dhe të orientuar drejt rezultateve. Në këtë proces, shoqëria civile dhe media luajnë një rol të rëndësishëm në analizimin dhe komunikimin e të dhënave, duke kontribuar në forcimin e llogaridhënies dhe nxitjen e një debati publik të informuar mbi qeverisjen dhe shërbimet publike në nivel vendor.
Me rastin e Ditës Botërore të Ligatinave, që shënohet çdo 2 shkurt, Citizens.al publikon këtë opinion shkencor të profesor Aleko Mihos, pedagog dhe studiues i ekosistemeve pranë Fakultetit të Shkencave të Natyrës, Universiteti i Tiranës.
Në këtë analizë, Prof. Miho ndalet te roli jetik i ligatinave për biodiversitetin, klimën dhe zhvillimin njerëzor, duke ofruar një pasqyrë historike dhe shkencore mbi gjendjen e tyre në Shqipëri.
Ai sjell të dhëna mbi tkurrjen e këtyre ekosistemeve, shërbimet ekologjike që ofrojnë dhe presionet gjithnjë në rritje nga aktiviteti njerëzor.
Artikulli vjen si një thirrje për reflektim dhe përgjegjësi institucionale, në një kontekst ku mbrojtja dhe menaxhimi i qëndrueshëm i ligatinave mbetet një nga sfidat kryesore mjedisore në vend.
Autor: Prof. Aleko Miho | Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Universiteti i Tiranës.
ĂfarŃ janŃ ekosistemet ligatinore dhe sa tŃ pŃrfaqŃsuara janŃ ato nŃ vendin tonŃ?
Dy shkurti është Dita Botërore e Ligatinave (Wetlands), e cila përkon me datën e miratimit të Konventës për Ligatinat në 1971, ose Konventës RAMSAR, si njihet ajo sot rëndom, për faktin se miratimi u bë në qytetin iranian Ramsar në brigjet e Detit Kaspik.
Në kuptimin e ngushtë të fjalës, ligatinat, tokat e lagëta, ose si njihen ato shpesh, kënetat, janë hapësira që përmbyten rregullisht nga uji, qoftë dhe përkohësisht. Përmbytja bën që fundi i këtyre ekosistemeve të dallohet për mungesën e oksigjenit, dhe për proceset anaerobe.
Në këto kushte bimësia është e veçantë, e përshtatur në sasinë e madhe të ujit, por në kushtet e mungesës së oksigjenit. Por në kuptimin e gjerë, me termin ligatina nënkuptohen edhe gjithë hapësirat ujore që ndikojnë drejtpërdrejt në formimin, ushqimin dhe mbajtjen gjallë të zonave kënetore, si hapësirat lumore, liqenore, burimet dhe ujëmbledhësit.
Kuptimi i dytë është ai që lidhet shumë sot me rëndësinë e këtyre ekosistemeve në mbarë botën, por dhe me masat e ruajtjes, ripërtëritjes, dhe shfrytëzimit të qëndrueshëm të tyre.
Para viteve â60, ligatinat mbulonin mĂ« shumĂ« se 2,300 km2, e barabartĂ« me rreth 8% tĂ« territorit shqiptar, kjo falĂ« pasurive tĂ« shumta ujore, reshjeve, klimĂ«s, relievit tĂ« sheshtĂ« etj.
Vlen të kujtojmë këtu hapësirat kënetore të Maliqit (Korçë), përgjatë gjithë Ultësirës Bregdetare deri në Vurg (Sarandë) etj. Mbi gjysma e kësaj hapësire kënetore u thå në vitet 1960-1970 dhe u kthye në tokë bujqësore.
U sistemuan gjithashtu gjithë rrjedhjet e lumenjve që ushqenin këto hapësira; një rrjet i gjerë kanalesh kulluese, dhe shumë stacione pompimi (hidrovorë) mbajnë edhe sot këto toka në gjendje të tharë dhe i mbrojnë ato nga përmbytja.
Megjithatë, hapësirat e lagëta në Shqipëri mbulojnë rreth 970 km2, ose rreth 3% të gjithë territorit të vendit (400 km2 në zonën bregdetare). Pjesën më të madhe të tyre e zënë liqenet, lagunat bregdetare dhe ujëmbledhësit.
Bëhet fjalë për mbi 1300 zona kënetore të shpërndara në të gjithë vendin, ku bëjnë pjesë komplekset lagunore bregdetare dhe deltat lumore; shumë zona kënetore gjenden gjithashtu përgjatë brigjeve lumore, liqenore, ujëmbledhësve, burimeve etj.
ShŃrbimet ekologjike qĂ« ofrojnŃ ligatinat dhe rŃndŃsia pŃr ruajtjen e larmisĂ« biologjike
Kushdo që i njeh nga afër këto lloj mjedisesh, vëren menjëherë se në to jeta gëlon.
Prodhimtaria bimore neto e këtyre ekosistemeve është ndër më të lartat në planet, duke u renditur pas pyllit tropikal të shiut.
Prodhimtaria në zonat kënetore shkon deri në 2 kg/m2/vit (200 kv/ha/vit); kujtoj se prodhmtaria në tokat bujqësore të kujdesura mirë nga njeriu është mesatarisht më pak se 3 herë (rreth 650 g/m2/vit ose 65 kv/ha/vit).
Përveç përvetimit të bollshëm të dyoksidit të karbonit, ato ndihmojnë edhe në qarkullimin e lëndëve të tjera ushqyese (sidomos në reduktimin e azotit); për rrjedhojë këta ekosisteme ndihmojnë dukshëm edhe në zbutjen e klimës dhe të ngrohjes globale.
Ato strehojnë habitate të pasura dhe të mbrojtura për biodiversitetin, duke ruajtur brenda një hapësire shumë të kufizuar lloje të shumta të ujërave të ëmbla, por dhe të ujërave detare dhe të njelmëta.
Si hapĂ«sira shumĂ« prodhuese, mundĂ«sojnĂ« ushqim tĂ« bollshĂ«m dhe mbrojtje pĂ«r popullata tĂ« dendura shpendĂ«sh, me shumĂ« rĂ«ndĂ«si gjatĂ« rrugĂ«ve migratore. Ligatinat janĂ« vendet ku shumohen shumĂ« lloje peshqish dhe molusqesh â tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r peshkimin dhe akuakulturĂ«n.
Ekosistemet kënetore janë të rëndësishme për funksionin normal të biosferës dhe kontrollin e erozionit bregdetar dhe zbutjen nga përmbytjet; janë veçanërisht të dobishme për parandalimin e humbjeve të jetës dhe pronës duke zbutur përmbytjet dhe duke mbrojtur tokën nga stuhitë.
Ligatinat janë gjithmonë zona tranzitore mes rrjedhës ujore të një lumi dhe brigjeve të tij, apo ndërmjet pasqyrës ujore të një liqeni apo deti dhe brigjeve të tyre, me një lidhje të ndërsjelltë mes tyre; si të tilla ndihmojnë në formimin, ruajtjen dhe shëndoshjen e vijës bregore të këtyre ekosistemeve; ato ndihmojnë në mbajtjen e ujit, dhe zbutjen hovit nga përmbytjet.
Ligatinat janë të vetmet mjedise ku lëndët e azotuara reduktohen në azot molekular, i cili rikthehet përsëri në atmosferë, duke ndihmuar kështu në ruajtjen e përbërjes atmosferike gjatë 400-500 milion viteve të fundit.
Ligatinat gjithashtu formojnë ujëmbledhës natyrorë dhe ndihmojnë në ruajtjen e cilësisë së dëshirueshme të ujit. Këto mjedise ndihmojnë në filtrimin e prurjeve me ujëra të ëmbla, duke mbrojtur mjedisin bregdetar dhe jetën detare.
Ndihmojnë shumë edhe në pastrimin e ujit nga lëndët ndotëse, metale të rëndë, lëndë organike etj. Kjo dukuri e njohur si fitopastrim, përdoret sot në botën e zhvilluar në pastrimin e ujërave nëpërmjet ndërtimit të kënetave artificiale.
Qytetërimi është zhvilluar shpesh në afërsi të këtyre mjediseve ujore. Për bollëkun që ato ofrojnë, njeriu gjithmonë ka ndërtuar vendbanimet e veta pranë këtyre zonave, kujtojmë këtu qytetet antike të Butrintit, Orikut, Apollonisë, Lezhës, Shkodrës, etj.
Këto zona mbeten gjithmonë si vende të tërheqëse dhe çlodhëse për shumë vizitorë vendas dhe të huaj, mjedise me rëndësi për turizmin natyror, por edhe për turizmin kulturor, në kërkim të gjurmëve të hershme të zhvillimit njerëzor.
Ndikimi i njeriut në ekosistemet ligationre
Nga ana tjetër, ekosistemet ligatinore janë sot nën ndikimin e turizmit, peshkimit dhe akuakulturës, përftimit të kripës, industrisë, veprimtarisë portuale dhe transportit detar, urbanizimit dhe bujqësisë.
Jo rrallë këto shkaktojnë ndryshime në mjedisin fizik, përfshirë dhe në gjeomorfologji ose kripësi, në vlerat e oksigjenit të tretur, etj.; sëbashku, këto mund të shkaktojnë varfërimin e biodiversitetit dhe të shërbimeve të të ekosistemit, nga shqetësime në vijën bregdetare e deri te pakësimi i prodhimeve të detit.
Kjo është arsyea që zonat kënetore kanë qënë dhe mbeten ekosisteme shumë dobishme për botën e gjallë në përgjithësi, por edhe për vetë mbijetesën e njeriut. Si të tilla ato janë vende ushqimi, riprodhimi dhe strehë për një botë të pasur shtazore, veçanërisht për peshqit dhe shpendët ujorë dimërues ose migrues, disa prej tyre të rrezikuar globalisht.
Kuptimi i shkaqeve dhe pasojave të këtyre presioneve antropogjene ndihmon në përcaktimin e strategjive efektive të menaxhimit që minimizojnë pasojat negative dhe promovojnë përdorimin e qëndrueshëm të burimeve të vlefshme.
Për këtë njohja, dhe më tej shfrytëzimi si duhet, ruajtja dhe mbrojtja e tyre shihet me përparësi nga legjislacioni kombëtar dhe konventat ndërkombëtare, përfshirë këtu dhe Direktivën Kuadër Ujit (WFD, 60/2000), Konventën Ramsar, Konventën e Bernës, Konventën e Barcelonës, IUCN, WWF etj.
Qasja ligjore pŃr mbrojtjen dhe menaxhimin e qĂ«ndrueshĂ«m tŃ ligatinave nŃ vendin tonŃ?
Ligatinat dallohen për larmi habitatesh me vlera natyrore dhe biologjike; por ato janë ekosisteme mjaft të ndërlikuara dhe njëkohësisht të brishta ndaj ndikimit të njeriut.
Kjo është arsyeja që ato janë në vëmendje të veçantë në Direktivën Kuadër të Ujërave (WFD, 60/2000).
Një pjesë e mirë e tyre në Shqipëri kanë sot një status mbrojtje, si Park Kombëtar (Butrinti, Divjakë-Karavasta, Prespa, Lura, Vjosa, Dajti, Thethi etj.), si Rezervate Natyrore (Kune-Vaini, Patok-Fushëkuqe, etj.), si Peizazh i Ujor/Tokësor (Pogradeci, Rrushkulli, Pishë-Poro, Shkodra-Buna-Velipoja, Orikumi, etj.).
ShqipĂ«ria ka sot 4 zona tĂ« mĂ«dha qĂ« bĂ«jnĂ« pjesĂ« nĂ« listĂ«n e KonventĂ«s Ramsar: Butrinti-Ăuka-Stillo (SarandĂ«), Karavasta-Divjaka (LushnjĂ«) dhe Liqeni i ShkodrĂ«s-Lumi Buna-Velipoja (ShkodĂ«r) dhe Prespa.
Në tërësi, njohja e gjithë përbërësve biologjikë të ekosistemeve ujorë ndihmon më mirë pushtetin vendor dhe qendror në vend në shfrytëzimin e qëndrueshëm të pasurive ujore, në ruajtjen e ekosistemeve me habitate të pasura në lloje, me lloje të rralla dhe endemike, me habitate të brishta etj.
Kjo mund të ndihmojë për të shmangur shfrytëzimin e skajshëm, pa kriter, drejt një shfrytëzimi të qëndrueshëm, në sektorë të tillë si peshkimi dhe akuakultura, gjuetia, në urbanizimin e skajshëm, në vjeljen e bimëve aromatiko-mjekësore dhe produkteve të tjera, në ndërtimin e HEC-eve në lumenj etj.
Por dhe në masa mbrojtëse për të shmangur ndotjen nga urbanizimi dhe turizmi i pakontrolluar, nga përdorimi i keq i tokës dhe shpyllëzimet, nga bujqësia dhe blegtoria e pa kontrolluar, nga industria, nga trafiku dhe portet, etj.
Gjithë këto kërkesa burojnë që nga vetë Kushtetuta jonë, legjislacioni mjedisor vendas, por dhe nga shumë detyrime ndaj konventave ndërkombëtare, si dhe kërkesave të BE të miratuara nga Shqipëria.
Sistemi i drejtësisë, në Evropën Juglindore, përdor masat e paraburgimit me shumë lehtësi, ku nuk mungojnë abuzimet, diskriminimet dhe histori të ndalimit të padrejtë. Kompensimet për këto raste janë shumë të vogla.
B. Shytaj, në 2020, përgjatë protestave masive për vrasjen e Klodian Rashës, nga një konflikt verbal me Policinë e Shtetit, u arrestua dhe qëndroi 30 ditë në paraburgim. Edhe pse u shpall i pafajshëm në fund të procesit gjyqësor, ai humbi punën në Aeroportin e Tiranës.
âNuk i interesonte qĂ« unĂ« pĂ«rpiqesha tĂ« provoja pafajĂ«sinĂ« time, mĂ« thanĂ« thjesht qĂ« isha nĂ«n hetim dhe mĂ« pushuan nga puna,â tregon Shytaj pĂ«r OBCT (Observatori Transeuropian pĂ«r Ballkanin dhe Kaukazin).
Rasti i Shqipërisë
Ligji shqiptar garanton dëmshpërblim për këdo që është mbajtur padrejtësisht në burg. Kompensimet vendosen sipas shifrave fikse, pavarësisht nga rasti specifik.
Gjykata e Apelit të Shqipërisë po vlerëson një rishikim të këtyre shumave.
âĂfarĂ« do tĂ« thotĂ« 2 mijĂ« lekĂ« dita? 2 mijĂ« lekĂ«shi, nĂ« 2005 kur Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« ai ligj, nuk ka mĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n vlerĂ« dhe dĂ«met nĂ« raste tĂ« caktuara janĂ« aq tĂ« mĂ«dha qĂ« sâmund tĂ« kompensohen me aq,â analizon avokati Dorian Matlija, drejtor ekzekutiv i organizatĂ«s âRes Publicaâ, qendĂ«r shqiptare pĂ«r tĂ« drejtat e njeriut qĂ« punon nĂ« mbrojtjen juridike.
Sipas Matlijës, pavarësisht nga vlefshmëria e akuzës, që nga momenti kur një person vihet në paraburgim, prokuroria dhe gjykata janë më të prirura ta konsiderojnë fajtor.
Shumë gjyqtarë preferojnë të shmangin pranimin e gabimit të tyre dhe për rrjedhojë të mos kenë nevojë të njohin një dëmshpërblim për njerëzit që rezultojnë të pafajshëm.
Sipas të dhënave të Ministrisë së Financave, gjatë dhjetë viteve të fundit në Shqipëri, 736 persona kanë marrë dëmshpërblim për kohën që kanë kaluar padrejtësisht në paraburgim.
Sipas Nosiana Burnazit, juriste në Klinikën Juridike Falas dhe asistente projekti në Komitetin Helsinki të Shqipërisë, organizatat joqeveritare (OJQ) i inkurajojnë dhe i asistojnë qytetarët e privuar nga liria që të kërkojnë dëmshpërblim kur janë mbajtur padrejtësisht ose përtej afateve ligjore.
Megjithatë, shumë persona janë demotivuar dhe nuk paraqesin kërkesë. Sipas Burnazit, vonesat e gjata në proceset gjyqësore dhe gjendja e vështirë e sistemit gjyqësor ndikojnë në mosbesimin e publikut shqiptar te drejtësia.
Rasti i Bullgarisë
Në Bullgari, paraburgimi konsiderohet masë e jashtëzakonshme, që duhet përdorur vetëm kur është e nevojshme për të parandaluar ndonjë arratisje të mundshme ose pengim të hetimeve.
Megjithatë, në praktikë, kjo masë shpesh zgjatet përtej kufijve të arsyeshëm, sidomos në rastet e politizuara.
Rasti mĂ« i fundit Ă«shtĂ« ai i Blagomir Kotsevit, kryetarit tĂ« VarnĂ«s (qytet nĂ« lindje, njohur ndryshe si kryeqyteti bregdetar i BullgarisĂ«) dhe pĂ«rfaqĂ«sues i opozitĂ«s liberale âWe Continue the Change â Democratic Bulgariaâ (âNe VazhdojmĂ« Ndryshimin â Bullgaria Demokratikeâ; PP-DB).
Kotsev u arrestua më 8 korrik 2025 me akuza të keqpërdorimit të fondeve publike. Arrestimi i tij shkaktoi protesta të gjera dhe nxori në pah mungesën e një mbrojtjeje efektive gjyqësore në Bullgari, ku paraburgimi përdoret shpesh për të ushtruar presion politik ose ekonomik.
Kotsev u mbajt në paraburgim pavarësisht mungesës së provave të drejtpërdrejta të korrupsionit. Një dëshmitar kyç pranoi se dëshmia e tij ishte nxjerrë me detyrim nga zyrtarë të komisionit anti-korrupsion, por ajo deklaratë vazhdon të përdoret kundër Kotsevit, i cili u lirua nga burgu vetëm më 28 nëntor 2025, kundrejt një garancie pasurore.
Në Bullgari, çdo qytetar që akuzohet dhe mbahet padrejtësisht në burg mund të padisë institucionet shtetërore për dëmshpërblim. Prokuroria e Përgjithshme shpenzon çdo vit rreth 3-4 milionë euro për kompensime, të cilat në disa raste arrijnë deri në 200 mijë euro.
Rasti i Serbisë
Rasti i Blagomir Kotsevit është ndjekur me vëmendje në Serbi. Nëse diçka e tillë ndodh në një vend të Bashkimit Evropian, lind pyetja se çfarë mund ta pengojë që të ndodhë edhe në një vend si Serbia, e kritikuar për lëkundje në raport me përparimin drejt standardeve të një shteti të së drejtës.
ĂĂ«shtja e paraburgimit Ă«shtĂ« kthyer nĂ« qendĂ«r tĂ« vĂ«mendjes nĂ« Serbi pas protestave masive qĂ« pasuan incidentin nĂ« stacionin e Novi Sadit nĂ« nĂ«ntor 2024.
Me afrimin e zgjedhjeve (mundĂ«sisht brenda vitit 2026), ka shqetĂ«sime serioze se paraburgimi mund tĂ« pĂ«rdoret pĂ«r tĂ« goditur protestuesit dhe politikanĂ«t e opozitĂ«s. OJQ si âSerbian Monitoring Initiativeâ (âNisma Serbe e Monitorimitâ) kanĂ« denoncuar zbatimin selektiv tĂ« procedurave pĂ«r kĂ«tĂ« masĂ«.
Në Serbi, zbatimi i masave të paraburgimit shoqërohet, sipas kritikëve, me probleme serioze diskriminimi.
NjĂ« studim i QendrĂ«s Evropiane pĂ«r tĂ« Drejtat e RomĂ«ve (ERRC) dhe âFair Trialsâ (âGjyqeve tĂ« drejtaâ) ka dokumentuar diskriminim sistematik ndaj komunitetit rom, pĂ«rfshirĂ« pĂ«rdorimin e shpeshtĂ« tĂ« paraburgimit, qĂ« nĂ« disa raste zgjat deri nĂ« katĂ«r vjet.
Në teori, paraburgimi vendoset vetëm kur ekziston rreziku i arratisjes ose ndikimit mbi dëshmitarët dhe provat.
Por, sipas avokatit serb MiloĆĄ JankoviÄ, vendimet e gjykatave shpesh nuk arsyetohen. Si pasojĂ«, shumĂ« persona kalojnĂ« muaj apo edhe vite nĂ« burg pa njĂ« motivim tĂ« qartĂ«, ndĂ«rsa gjyqtarĂ«t nuk mbajnĂ« pĂ«rgjegjĂ«si pĂ«r vendime qĂ« mĂ« pas rezultojnĂ« tĂ« pabazuara.
Situata përkeqësohet edhe më shumë nga zvarritja e hetimeve dhe proceseve gjyqësore, të cilat mund të zgjasin 10 vjet ose më shumë, në shkelje të së drejtës për një gjykim brenda një afati të arsyeshëm.
Personat e mbajtur padrejtësisht në paraburgim kanë të drejtë të kërkojnë dëmshpërblim, i cili përcaktohet rast pas rasti.
Kompensimi llogaritet rreth 120 euro në ditë dhe merr parasysh humbjen e të ardhurave, vuajtjet, shpenzimet ligjore dhe faktorë të tjerë.
Parashikohen gjithashtu masa rehabilitimi, si falje zyrtare dhe njoftime publike. Por edhe këto procese për dëmshpërblime janë të ndikuara nga vonesat e gjata të sistemit gjyqësor dhe shumat e kompensimit ndryshojnë shumë nga rasti në rast.
Rasti i Greqisë
Edhe në Greqi, paraburgimi është një masë e jashtëzakonshme, e aplikuar vetëm kur ka rrezik arratie ose përsëritje të krimit.
Kohëzgjatja maksimale është 12 muaj për krimet më të lehta dhe 18 muaj për ato më të rënda, me mundësi zgjatjeje deri në 24 muaj në rastet më serioze.
Ekzistojnë edhe masa alternative ndaj paraburgimit, si garancia pasurore, ndalimi i daljes jashtë vendit, prezantimi i rregullt në polici, ose arresti në shtëpi me monitorim elektronik.
Rasti më i fundit përfshin dy të rinj 21 dhe 25 vjeç nga Patra (Patras, qyteti i tretë më i madh në Greqi), të arrestuar për një zjarr pranë një qendre për të moshuar ndodhur më 13 gusht 2025.
Avokatët e tyre argumentuan se paraburgimi ishte i padrejtë: njëri nga të rinjtë ishte paraqitur vullnetarisht si dëshmitar dhe nuk kishte rekorde të mëparshme penale, ndërsa tjetri kishte ndihmuar si vullnetar për shuarjen e zjarrit.
Pas paraqitjes sĂ« provave tĂ« reja, prokuroria propozoi lirimin e tyre, por gjykata vendosi ndalim tĂ« daljes jashtĂ« vendit, detyrim pĂ«r tâu paraqitur rregullisht nĂ« polici dhe garanci pasurore.
Gjykatat priren të përdorin paraburgimin edhe ndaj të rinjve ose personave pa rekorde penale.
Sa i përket dëmshpërblimeve, ligji grek parashikon që ato nuk janë automatike dhe mund të kërkohen vetëm pas një aktgjykimi përfundimtar të pafajësisë.
Shumat zakonisht variojnë nga 10 deri në 60 euro për çdo ditë paraburgimi, me një kufi (që rrallë arrihet) midis 2,000 dhe 5,000 eurove. Vetëm rastet jashtëzakonisht të rënda mund të çojnë në kompensime më të larta.
*Krasen Nikolov (Mediapool, Bullgari) dhe Giota Tessi (EfSyn, Greqi) kanë kontribuar në realizimin e këtij artikulli.
**Ky artikull u prodhua si pjesë e PULSE, një iniciativë evropiane e koordinuar nga OBCT që promovon bashkëpunimet gazetareske transnacionale.
Fondi Evropian për Ballkanin (EFB) fton organizatat e shoqërisë civile nga Shqipëria, Bosnjë dhe Hercegovina, Kroacia, Kosova, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Serbia të aplikojnë për Grantet Themelore të Mbështetjes Programatike në kuadër të Programit Common Ground (CGP).
Konteksti
ShumĂ« organizata nĂ« Ballkan po punojnĂ« qetĂ« dhe me kĂ«mbĂ«ngulje pĂ«r tĂ« ruajtur, ndĂ«rtuar dhe forcuar kanalet e besimit, bashkĂ«punimit dhe dialogut, pavarĂ«sisht polarizimit tĂ« vazhdueshĂ«m politik, paqĂ«ndrueshmĂ«risĂ« dhe njĂ« mjedisi pĂ«rçarĂ«s. Fondi Evropian pĂ«r Ballkanin krijoi Programin Common Ground pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur kĂ«to pĂ«rpjekje afatgjata dhe tĂ« durueshme pĂ«r tĂ« kapĂ«rcyer ndasitĂ« dhe pĂ«r tâi ndihmuar njerĂ«zit tĂ« mbeten tĂ« lidhur pĂ«rtej dallimeve.
Kjo thirrje ofron mbĂ«shtetje thelbĂ«sore organizative deri nĂ« 20,000 âŹ, pĂ«r njĂ« periudhĂ« 12-mujore. QĂ«llimi Ă«shtĂ« tĂ« ndihmojĂ« organizatat tĂ« ruajnĂ« ose tĂ« forcojnĂ« atĂ« qĂ« tashmĂ« funksionon: ekipin, strukturat, programet dhe praninĂ« e tyre nĂ« komunitet. Synimi nuk Ă«shtĂ« krijimi i projekteve tĂ« reja, por sigurimi qĂ« puna e ndĂ«rtuar ndĂ«r vite tĂ« vazhdojĂ« tĂ« ketĂ« ndikim afatgjatĂ«.
ĂfarĂ« financohet me kĂ«tĂ« grant
Fondet mund të përdoren për nevoja thelbësore që e mbajnë organizatën të qëndrueshme dhe efektive, përfshirë (lista nuk është shteruese):
Ndërtimi i rrjeteve dhe partneriteteve përtej ndasive;
Përmirësimi i praktikave të gjithëpërfshirjes, barazisë dhe mbrojtjes;
Mbajtja ose rritja e aftësive të stafit kyç për misionin;
Forcimi i qeverisjes, strategjisë ose sistemeve financiare;
Përditësimi i mjeteve, komunikimit ose sistemeve digjitale që rrisin reziliencën organizative.
Kush mund të aplikojë
Aplikimi është i hapur për:
Organizata jofitimprurĂ«se me pĂ«rvojĂ« tĂ« provueshme nĂ« ndĂ«rtimin e urave brenda ose mes komuniteteve. Duhet tĂ« dorĂ«zohen tre shembuj konkretĂ« nga 18â24 muajt e fundit qĂ« tregojnĂ« kontributin nĂ« ndĂ«rtimin e besimit, dialogut, kohezionit social dhe/ose bashkĂ«punimit pĂ«rtej ndasive.
Organizata jofitimprurëse të regjistruara dhe aktive në një nga vendet e pranueshme: Shqipëri, Bosnjë dhe Hercegovinë, Kroaci, Kosovë, Mal i Zi, Maqedoni e Veriut dhe Serbi.
Iniciativa lokale, grupe informale ose aktorë të ngjashëm të paregjistruar: mund të aplikojnë vetëm nëse formojnë një koalicion me një OJF të regjistruar, e cila bëhet organizatë udhëheqëse. Aplikimi dorëzohet nga organizata udhëheqëse, e cila bashkëngjit një Memorandum Mirëkuptimi për rolet dhe rrjedhën financiare.
ĂfarĂ« nuk Ă«shtĂ« kjo mundĂ«si
Kjo nuk Ă«shtĂ« njĂ« thirrje pĂ«r projekte specifike. Core Programmatic Support Grantnuk financon projekte tĂ« reja tĂ« pavarura. Fokuson punĂ«n qĂ« e mban organizatĂ«n tĂ« qĂ«ndrueshme dhe tĂ« besueshmeâpunĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu financuar, por thelbĂ«sore pĂ«r ndikim afatgjatĂ«.
Detajet e grantit
Shuma maksimale: deri nĂ« 20,000 âŹ
Kohëzgjatja: 12 muaj
Disbursimi: 80% pas nënshkrimit të kontratës; 20% pas dorëzimit dhe miratimit të raportit të progresit (financiar dhe narrativ).
Në mbyllje të periudhës së grantit kërkohet dorëzimi i raportit final narrativ dhe financiar. Template-et përkatëse do të dërgohen veçmas.
Afatet
Hapja e thirrjes: 17 nëntor 2025
Afati i aplikimit: 19 dhjetor 2025, ora 17:00 CET
Si do të vlerësohen aplikimet
Aplikimet vlerësohen sipas katër kritereve:
PĂ«rputhja strategjike me objektivat e CGP (30%);
Praktika në dialog dhe ndërtimin e urave (35%);
Fizibiliteti dhe proporcionaliteti i buxhetit (25%);
Dërgoni formularin dhe dokumentet në [email protected] deri më 19 dhjetor 2025, ora 17:00 CET. Aplikimet e vonuara ose të paplota nuk merren në konsideratë. Brenda 72 orëve nga dorëzimi, do të merrni një konfirmim pranimi.
Për pyetje: shkruani në [email protected], me subjekt: Core Programmatic Support Grant 2026.
Rreth Programit Common Ground
Common Ground Ă«shtĂ« njĂ« nismĂ« rajonale e Fondit Evropian pĂ«r Ballkanin. MbĂ«shtet organizata tĂ« shoqĂ«risĂ« civile qĂ« punojnĂ« pĂ«r tĂ« forcuar dialogun, solidaritetin, bashkĂ«punimin dhe kohezionin social nĂ« Ballkan. Programi synon tâi ndihmojĂ« aktorĂ«t lokalĂ« tĂ« mbeten tĂ« pranishĂ«m dhe tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m, duke ruajtur njĂ« hapĂ«sirĂ« qytetare tĂ« hapur, gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se dhe demokratike.
Grantet e Mbështetjes Programatike Themelore 2026
1) ĂfarĂ« pĂ«rfaqĂ«son ky grant? Grant pĂ«r mbĂ«shtetje programatike thelbĂ«soreâderi nĂ« 20,000 ⏠pĂ«r 12 muajâpĂ«r tĂ« ruajtur ose forcuar punĂ«n e vazhdueshme programatike dhe strategjike tĂ« organizatave ose koalicioneve qĂ« ndĂ«rtojnĂ« ura (besim, dialog, kohezion social).
2) Kush është i pranueshëm? OJF të regjistruara, jofitimprurëse, që operojnë në Shqipëri, Bosnje dhe Hercegovinë, Kroaci, Kosovë, Mal të Zi, Maqedoni të Veriut ose Serbi. Grupet e paregjistruara vetëm nëpërmjet një koalicioni të udhëhequr nga një OJF e regjistruar.
3) Shuma dhe kohëzgjatja? Deri në 20,000 ⏠për 12 muaj. 80% paguhet në fillim, 20% pas raportit të progresit. Kërkohet raport final financiar dhe narrativ.
5) A mund të aplikojnë koalicionet? Po. OJF-ja udhëheqëse dorëzon aplikimin dhe bashkëngjit MoU-të për rolet dhe ndarjen financiare. Organizata udhëheqëse mban përgjegjësinë ligjore dhe financiare.
6) ĂfarĂ« prove kĂ«rkohet pĂ«r punĂ«n e kaluar? Tre shembuj nga 18â24 muajt e fundit me prova (linke ose dokumente). Duhet shpjeguar ndikimi, pĂ«rfituesit dhe konteksti.
7) ĂfarĂ« dokumentesh kĂ«rkohen pĂ«r due diligence?
Parashikim financiar 2-vjeçar;
Dokument nga organet tatimore që vërteton se borxhi i organizatës është më pak se 1.5 herë shuma e parasë në arkë;
Raportet financiare të dy viteve të fundit;
Dokumentet e regjistrimit, statuti, lista e bordit/stafit kyç;
Për koalicionet: të gjitha MoU-të në një PDF të vetëm.
8) Formati i buxhetit? Në Euro, sipas template-it të CGP (01 Staf / 02 Administratë / 03 Aktivitetet / 04 Papritur). Për koalicionet: një PDF i vetëm nga organizata udhëheqëse.
9) A pranohen paga dhe shpenzime operative? Po, nëse janë thelbësore për misionin. Papritur: deri në 5%.
10) A mund të përfshihet pajisje ose softuer? Po, kur lidhen drejtpërdrejt me qëndrueshmërinë organizative.
11) A mund të aplikojnë organizatat që kanë marrë mbështetje më parë nga EFB? Po. Kërkohet kontribut i ri dhe i qartë, si dhe shpjegim se si ky grant do ta forcojë punën.
12) Sa aplikime mund të paraqesë një organizatë udhëheqëse? Vetëm një.
13) Në cilën gjuhë duhet të aplikojmë? Në anglisht. Materialet mbështetëse mund të jenë në gjuhët lokale, me përshkrim në anglisht.
14) Afatet për vitin 2026 Hapja: 17 nëntor 2025 Afati: 19 dhjetor 2025, ora 17:00 CET Rezultatet: fillimi i vitit 2026
15) Si njoftoheni për pranimin e aplikimit ose përzgjedhjen? Brenda 72 orëve nga dorëzimi do të merrni email konfirmimi. Njoftimi për përzgjedhje dërgohet pas finalizimit të listës së granteve.
16) ĂfarĂ« raportimi kĂ«rkohet? Raport progresi pĂ«rpara disbursimit final tĂ« 20%. NĂ« mbyllje, kĂ«rkohet raport final narrativ dhe financiar. Mund tĂ« kĂ«rkohet njĂ« shĂ«nim reflektues.
17) A mund të kalohen fonde tek partnerët? Po, nëse janë buxhetuar dhe të përcaktuara në MoU. Organizata udhëheqëse mban përgjegjësinë.
18) Ku mund të bëhen pyetje? Në [email protected] (subjekt: Core Programmatic Support Grant 2026).
Shqipëria ka miratuar prej vitesh kuadrin ligjor për certifikatën e performancës energjetike të ndërtesave, por ky dokument mbetet thuajse i panjohur për qytetarët dhe tregun imobiliar.
Pavarësisht se certifikimi është detyrim ligjor prej vitit 2016, mungon një regjistër publik që të tregojë cilësinë energjetike të godinave. Asnjë transaksion shitjeje apo qiraje nuk lejohet të kryhet pa certifikatën në fjalë, por në praktikë dokumenti përdoret vetëm për të kaluar procedurat e lejeve të ndërtimit.
ĂfarĂ« Ă«shtĂ« certifikata e performancĂ«s energjetike?
Certifikata e performancës energjetike vlerëson sa energji konsumon një ndërtesë për ndriçim, ngrohje, ftohje, ventilim, ujë të ngrohtë dhe pajisje elektroshtëpiake.
Ajo lëshohet nga ekspertë të licencuar të energjisë, auditues, në bazë të një metodologjie të miratuar që klasifikon sistemin elektrik të ndërtesave në shkallë nga më efikasi (A+) te më pak efikasi (G).
Certifikata depozitohet më pas Agjencinë e Eficiencës së Energjisë (AEE) jo më vonë se 3 ditë nga lëshimi i saj.
Ky raport certifikues është një tregues cilësor për ndërtesat dhe prej vitit 2016 detyrim për çdo objekt të ri apo ekzistues që i nënshtrohet një rinovimi të thellë.
Megjithatë, të dhënat tregojnë se për godinat ekzistuese, para vitit 2021, nuk është lëshuar asnjë certifikatë.
Sistemi, i nisur prej vitit 2016, duket se funksionon vetĂ«m nĂ« fazĂ«n e aplikimit pĂ«r leje ndĂ«rtimi, ndĂ«rsa mĂ« pas dokumenti âarkivohetâ nĂ« AEE dhe nuk Ă«shtĂ« publikisht i aksesueshĂ«m.
Rëndësia e certifikatës së performancës energjetike
Të dhënat tregojnë se ndërtesat rezidenciale, publike dhe tregtare, janë konsumatori më i madh i energjisë në Shqipëri me 37.08%.
Sipas draft-Planit Kombëtar për Rinovimin e Ndërtesave, në vitin 2023, Shqipëria numëronte 632,936 banesa, 71.2% e të cilave ishin të banuara. Paralelisht janë dhe 9,492 ndërtesa publike dhe 85,098 ndërtesa shërbimesh tregtare.
âKrahas numrit tĂ« madh, shumica e stokut janĂ« tĂ« vjetĂ«ruara, tĂ« paizoluara dhe nuk pĂ«rmbushin as standardet minimale tĂ« eficiencĂ«s energjetike dhe komoditetit tĂ« jetesĂ«s nĂ« to,â thotĂ« eksperti i mjedisit, Kristi Bashmili.
âNĂ«se ndĂ«rtesat janĂ« tĂ« paizoluara, pĂ«rdorin pajisje joefikase, apo pĂ«rdorin energji jo tĂ« pastĂ«r, kjo pĂ«rkthehet nĂ« ndotje mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« ajrit, konsum tĂ« tepĂ«rt tĂ« energjisĂ«, kosto mĂ« tĂ« mĂ«dha pĂ«r qytetarĂ«t dhe ndikim negativ nĂ« shĂ«ndetin e popullatĂ«s,â shton ai.
Shumë studime tregojnë se një banesë me eficiencë të lartë energjisë, që përfshin ndër të tjera termo-izolimin dhe dritaret me dopioxham, mund të reduktojë 50-70% faturën e energjisë.
Megjithatë, në vendin tonë edhe kur kryhet një rinovim banese, sipas parimeve të eficiencës së energjisë, askush nuk vërteton cilësinë e ndërhyrjes.
âShpesh dĂ«gjojmĂ« qĂ« fasadat e ndĂ«rtesave izolohen nga pas, del dikush dhe thotĂ« âU kursye 50% energjiâ. Po a u kursye vĂ«rtet 50%?! Askush nuk e di. KĂ«tĂ« gjĂ« e mat vetĂ«m certifikata,â thotĂ« eksperti i eficiencĂ«s sĂ« energjisĂ«, Gjergji Simaku.
AEE tha pĂ«r Citizens.al se deri mĂ« sot janĂ« certifikuar mbi 150,000 njĂ«si ndĂ«rtesash tĂ« reja dhe se kjo punĂ« ka nisur tĂ« zbatohet âqĂ« prej vitit 2021â.
Simaku konfirmoi se sistemi i certifikimit âu ngrohâ nĂ« momentin kur certifikata u vendos si kusht pĂ«r marrjen e lejes sĂ« ndĂ«rtimit.
Ădo ndĂ«rtues u detyrua ta paraqiste dokumentin si pjesĂ« tĂ« dosjes sĂ« lejes, duke prodhuar kĂ«shtu dhjetĂ«ra mijĂ«ra certifikata qĂ« ekzistojnĂ« pĂ«r tĂ« kaluar filtrat burokratikĂ«.
âKemi 150 mijĂ« certifikata, sepse çdo leje ndĂ«rtimi kĂ«rkon njĂ« tĂ« tillĂ«, por gjendja nuk mbaron kĂ«tu. A Ă«shtĂ« certifikata kaq e vlefshme dhe kaq popullore?! Ne pĂ«rpara se tĂ« blejmĂ« njĂ« makinĂ« e shikojmĂ« âsa harxhonâ, por asnjĂ«ri nga ne nuk orientohet nĂ« njĂ« ndĂ«rtesĂ« tĂ« re pĂ«rmes certifikatĂ«s dhe kĂ«tu qĂ«ndron problemi,â analizon Simaku.Â
Edhe më shqetësuese është situata për godinat ekzistuese përpara vitit 2021, pasi aktualisht nuk është lëshuar asnjë certifikatë e tillë.
AEE nuk dha përgjigje se kur pritet të fillojë ky proces, që sipas ekspertëve nuk duhet të jetë thjesht dokument formal, por standard i domosdoshëm për të garantuar cilësi dhe ulje të konsumit të energjisë në sektorin e ndërtesave.
âLigji i vitit 2016, qe njĂ« ogur i mirĂ« dhe shpresuam se situata do tĂ« ndryshonte. NĂ« fakt solli disa aspekte pozitive, por vetĂ« institucionet nuk patĂ«n vullnet pĂ«r ta çuar pĂ«rpara,â thotĂ« Bashmili.
âTani, jemi pĂ«rpara njĂ« ndryshimi thelbĂ«sor tĂ« ligjit, pa pasur raport tĂ« cilĂ«sisĂ« mbi zbatueshmĂ«rinĂ« e tĂ« parit, çka mund tĂ« sjellĂ« pasiguri dhe mosbesim nĂ« zbatimin dhe forcĂ«n e ligjit,â vijon ai.
Ilustrim grafik/Citizens.al
Tregu imobiliar
NĂ« tregun imobiliar, certifikata energjetike Ă«shtĂ« njĂ« mjet i rĂ«ndĂ«sishĂ«m transparence. NĂ« Bashkimin Evropian, njĂ« apartament me klasĂ« energjetike âAâ ose âBâ ka vlerĂ« mĂ« tĂ« lartĂ«, sepse blerĂ«sit e dinĂ« qĂ« do tĂ« kenĂ« kosto tĂ« ulĂ«t operative. Por, nĂ« ShqipĂ«ri nuk veprohet kĂ«shtu.
âJemi pjesĂ« e rrjetit evropian dhe nĂ« EvropĂ« Ă«shtĂ« âbig dealâ, ndĂ«rsa nĂ« ShqipĂ«ri ndĂ«rgjegjĂ«simi Ă«shtĂ« shumĂ« i ulĂ«t edhe ndĂ«rmjet atyre qĂ« tregtojnĂ« pasuritĂ« e paluajtshme,â thotĂ« Reinaldo Pipiria, kryetar i ShoqatĂ«s KombĂ«tare tĂ« NdĂ«rmjetĂ«sve tĂ« Pasurive tĂ« Paluajtshme tĂ« ShqipĂ«risĂ«.Â
âPatjetĂ«r qĂ« shqetĂ«sohem qĂ« tĂ« jetĂ« ndĂ«rtim i mirĂ«, cilĂ«sor, izolim akustik, termik, kondicionimi. KĂ«to i duam, por gjithmonĂ« nĂ« ShqipĂ«ri nuk themi dot a e ke tĂ« certifikuar? A ma vĂ«rteton dot?,â shton ai.Â
NĂ« fakt, ligji nĂ« ShqipĂ«ri kĂ«rkon qĂ« kur ndĂ«rtesat ose njĂ«sitĂ« e ndĂ«rtesave ndĂ«rtohen, shiten ose jepen me qira, certifikata duhet tâi dorĂ«zohet çdo blerĂ«si ose qiramarrĂ«si.
âBĂ«jmĂ« pafund shitje tĂ« apartamenteve tĂ« reja, por asnjĂ«herĂ« nuk ka qenĂ« si temĂ« âShiko se nuk e ka certifikatĂ«n!â. AsnjĂ« diskutim nuk Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« qĂ« a ekziston kjo, Ă«shtĂ« plus, Ă«shtĂ« minus, nuk Ă«shtĂ« diskutuar asnjĂ«herĂ«,â thotĂ« Pipiria.
Ai sjell gjithashtu në vëmendje modelin që ndiqet jashtë vendit, në momentin që dikush dëshiron të blejë banesë.
âNĂ« rastin e EvropĂ«s dhe AmerikĂ«s, blerĂ«si ka tĂ« drejtĂ« tĂ« inspektojĂ« pasurinĂ« e paluajtshme me njĂ« inspektues profesionist dhe ai nxjerr pikat e forta dhe pikat e dobĂ«ta tĂ« shtĂ«pisĂ«. Ne nuk kryejmĂ« as inspektimin e pronĂ«s, nuk kĂ«rkojmĂ« as certifikatĂ« pĂ«r atĂ« gjĂ« qĂ« deklarojmĂ« se i kemi tĂ« investuara,â thotĂ« ai.
Përballë kësaj situate, aktualisht, nuk ekziston një databazë publike, që të tregojë klasën energjetike të godinave. Legjislacioni kërkon ngritjen e saj, por të dhënat mund të aksesohen vetëm pas kërkesës në AEE.
âDuhet tĂ« ekzistojĂ« njĂ« databazĂ« kombĂ«tare, ashtu siç ekziston nĂ« Itali apo nĂ« vende tĂ« tjera dhe duhen marrĂ« shembuj konkretĂ« nga vende tĂ« BE-sĂ«,â thotĂ« Simaku.
âTĂ« paktĂ«n tĂ« dimĂ« tĂ« kopjojmĂ« dhe tĂ« dimĂ« tĂ« adoptojmĂ« mĂ«nyrĂ«n e dhĂ«nies sĂ« certifikatave. GjĂ«rat nuk duhen bĂ«rĂ« vetĂ«m pĂ«r tĂ« folur, por duhen bĂ«rĂ« realisht dhe nĂ« mĂ«nyrĂ« masive nĂ« tĂ« gjithĂ« vendin,â thekson ai.Â
Edhe për Bashmilin ka nevojë për ndërmarrjen e masave, për të përfituar nga efektet që sjell eficienca e energjisë në ndërtesa. Sipas tij, rritja e performancës energjetike dhe përdorimi i materialeve e pajisjeve cilësore ndikon drejtpërdrejt në përmirësimin e mjediseve të brendshme të ndërtesave.
âKĂ«shtu zvogĂ«lohet ndotja e ajrit tĂ« brendshĂ«m, zhurmat dhe pĂ«rmirĂ«sohet cilĂ«sinĂ« e jetĂ«s. Pra, Ă«shtĂ« jetike si nĂ« drejtim tĂ« kursimit tĂ« energjisĂ«, rritjes sĂ« komoditetit por edhe nĂ« drejtim tĂ« mbrojtjes sĂ« burimeve natyrore,â shpjegon ai.
NdĂ«rkohĂ«, Pipiria kĂ«rkon ndĂ«rmarrjen e njĂ« fushate ndĂ«rgjegjĂ«simi, por edhe mĂ« shumĂ« pĂ«rgjegjĂ«si nga institucionet.Â
âNĂ« momentin qĂ« ne do tĂ« jemi pjesĂ« e BE-sĂ«, barra e axhendĂ«s apo tranzicionit tĂ« gjelbĂ«r Ă«shtĂ« shumĂ« e madhe dhe nuk e di sesi do tâi gjejmĂ« ato miliardat. Ndaj, jam âproâ ndĂ«rgjegjĂ«simit, certifikimit dhe rritjes sĂ« perfomancĂ«s, por duhet tĂ« jetĂ« e shoqĂ«ruar me politikĂ« fiskale incentivuese dhe me mjete financiare tĂ« aksesueshme,â pĂ«rfundon ai.
Zgjerimi i superstradĂ«s TiranĂ«-DurrĂ«s nisi si njĂ« plan qĂ« do tâi mundĂ«sonte TiranĂ«s njĂ« lidhje mĂ« tĂ« shpejtĂ« me aeroportin e Rinasit dhe bregdetin. Por projekti po zhvillohet nĂ« kurriz tĂ« mijĂ«ra kĂ«mbĂ«sorĂ«ve qĂ« e pĂ«rdorin çdo ditĂ« kĂ«tĂ« rrugĂ«.
Heqja e katër prej shtatë mbikalimeve ka izoluar komunitete të tëra në Kashar, Fushë-Kashar dhe Yzberisht, duke i detyruar qytetarët të ecin dhjetëra minuta për të shkuar në punë apo dhe për shërbimet bazë.
Projekti prej miliarda lekësh, i ndarë në disa faza dhe shoqëruar me kritika për mungesë konkurrence, ekspozon boshllëqet e planifikimit urban dhe mungesën e një strategjie afatgjatë për lëvizjen e sigurt.
Në shtator të vitit 2024 filloi jetëzimi i projektit për zgjerimin e rreth 6.5 kilometrave rrugë të superstradës nga mbikalimi i Kamzës deri në mbikalimin e Kasharit.
Projekti, i cili pritet të përfundojë përgjatë vitit 2027, ka si synim zgjerimin e rrugës për të reduktuar trafikun, por duket se ka harruar këmbësorët. Punimet kanë hequr mbikalimet duke ua vështirësuar përditshmërinë e banorëve anës rrugës.
Përgjatë këtij segmenti kanë qenë 7 mbikalime që përdoreshin nga këmbësorët për të arritur në stacionet e transportit publik, vendet e punës, ose për të marrë shërbimet e tjera.
Zgjerimi i rrugës, ka hequr momentalisht 4 mbikalime duke i detyruar qytetarët të përshkojnë distanca të gjata në këmbë për të plotësuar nevojat e përditshme.
Mungesa e përgjegjshmërisë në planifikimin urban në të cilin do të duhej të merreshin parasysh të gjitha nevojat e përdoruesve të rrugës, ka sjellë si pasojë lindjen e këtij problemi të ri.
Punimet në superstradën Tiranë-Durrës heqin mbikalimet e këmbësorëve/Foto: Vjolanda Peca.
Për urbanistin Artan Kacani, situata është shqetësuese pasi dy anët e zonës në fjalë kanë të përqendruara aktivitetet industriale dhe të sipërmarrjeve më të mëdha në vend, në të cilat janë të punësuar mijëra punonjës.
âMĂ«ngjes pĂ«r mĂ«ngjes [punĂ«torĂ«t] duhet tĂ« kalojnĂ« peripecitĂ« e kalimit tĂ« kĂ«saj autostrade ku asgjĂ« sâĂ«shtĂ« bĂ«rĂ« pĂ«rsa i pĂ«rket tĂ« drejtave tĂ« kĂ«mbĂ«sorĂ«ve,â thotĂ« Kacani, sipas sĂ« cilit heqja e mbikalimeve ka vĂ«nĂ« nĂ« vĂ«shtirĂ«si edhe banorĂ«t.
Mbikalimet që janë hequr përdoreshin nga këmbësorët për të kaluar mbi superstradë në nyjet që lidhin rrugët dytësore industriale dhe stacionet e urbanit Vorë-Tiranë.
MĂ« konkretisht ato shĂ«rbenin pĂ«r tâiu qasur stacioneve tĂ« Katundit tĂ« Ri, Domjes, Yrshekut dhe MĂ«zezĂ«s nĂ« pika tĂ« njohura kryesisht prej sipĂ«rmarrjeve qĂ« janĂ« aty pranĂ« si: âPSZ Albaniaâ, âQTUâ, âCoca Colaâ dhe âVodafone Albaniaâ.
Më të prekurit nga heqja e mbikalimeve janë banorët e Kasharit, si Fushë-Kashari dhe Yzberisht.
Mbikalimet qenë vendosur në këto pika për shkak se përballë tyre ka shkolla, universitete, ndërmarrje, fabrika dhe magazina.
Heqja e tyre i ka detyruar punëtorët dhe studentët, të ecin kryesisht mbi 30 minuta në këmbë drejt mbikalimit më të afërm.
âĂshtĂ« e nevojshme tĂ« krijohen korsi tĂ« dedikuara, hapĂ«sira tĂ« dedikuara vetĂ«m pĂ«r kĂ«mbĂ«sorĂ«t, kryesisht nĂ«nkalime tĂ« sigurta nga pĂ«rmbyjtjet apo siguria rrugore,â analizoi urbanisti Kacani.
Sipas tij zona ka një gërshetim mes industrisë, banimit dhe bujqësisë duke e bërë të detyrueshëm një infrastrukturë më gjithëpërfshirëse.
Myslym Fera, nga Kamza, prej tre vitesh punon nĂ« njĂ«rin prej bizneseve nĂ« rrugĂ«n dytĂ«sore tĂ« Katundit tĂ« ri nĂ« Kashar. Ai shprehet i shqetĂ«suar pĂ«r heqjen e mbikalimeve, sepse e detyrojnĂ« tĂ« pĂ«rshkojĂ« distanca mĂ« tĂ« gjata duke e detyruar tĂ« ecĂ« me bicikletĂ« 20 minuta mĂ« tepĂ«r pĂ«r nĂ« mbikalimin mĂ« tĂ« afĂ«rt qĂ« ndodhet nĂ« domje,konkretisht pĂ«rballĂ« âBMĂ Albaniaâ.
âKam kaluar atje sipĂ«r te mbikalimi i âCoca Colaâ-s, tani vij dhe kaloj kĂ«tu dhe shkoj prapĂ« lart. Vonohem gjysmĂ« ore. MĂ« duket se do ta heqin edhe kĂ«tĂ«, e kanĂ« lĂ«nĂ« pĂ«rkohĂ«sisht.â u shpreh Fera.
Autoriteti Rrugor Shqiptar tha për Citizens.al se është menduar vendosja e mbikalimeve të reja në pothuaj të njëjtat pozicione që kanë qenë ekzistueset, por nuk tregoi se kur do të rivendosen ato, duke mos iu përgjigjur shqetësimeve të qytetarëve që kanë të drejtë ta përdorin rrugën.
â[âŠ] mbikalimet janĂ« hequr pĂ«r shkak se pengonin realizimin e punimeve nĂ« kĂ«tĂ« objekt. GjatĂ« fazĂ«s sĂ« kryerjes sĂ« punimeve nuk ka njĂ« plan menaxhimi pĂ«r lĂ«vizjen e kĂ«mbĂ«soreve pĂ«r tĂ« mos futur nĂ« kolaps trafikun dhe ecurinĂ« e punimeveâ tha ARRSH.
âI kanĂ« marrĂ« nĂ« qafĂ«. GjithĂ« kjo zonĂ« tĂ« izolohet?! UnĂ« e kam punĂ«n thuajse te QTU-ja, e bĂ«j rrugĂ«n dy herĂ« se do tĂ« shkoj e do tĂ« kthehem prapĂ« nĂ« kĂ«mbĂ«,â tregoi Bujari, i cili banon nĂ« Kashar.
Punimet në superstradën Tiranë-Durrës heqin mbikalimet e këmbësorëve/Foto: Vjolanda Peca.
Heqja e katër mbikalimeve në fazën e parë është tregues që e njëjta gjë do të ndodhë edhe me tre mbikalimet ekzistuese në vijimin e punimeve.
âHoqĂ«n atĂ« lart, e hoqĂ«n te QTU-ja, hoqĂ«n kĂ«tĂ« aty poshtĂ«, si do tĂ« shkojnĂ« kĂ«ta njerĂ«z, a kanĂ« orar? Edhe ata kanĂ« familje, janĂ« gra me fĂ«mijĂ«. GjithĂ« Yrsheku janĂ« gra me fĂ«mijĂ«, shkojnĂ« tĂ« shkretat nĂ« shi e nĂ« tĂ« ftohtĂ«, po vjen dimri,â tha me shqetĂ«sim pĂ«r Citizens.al njĂ« pensioniste, banore e Kasharit e cila shtoi se âpĂ«r popullin nuk mendon njeriâ.
Qeveria pa plane urbanistike afatgjata
Punimet për zgjerimin e superstradës Tiranë-Durrës nisën gjatë vitit 2024. Ato u përqendruan nga kthesa e Kamzës deri në nyjën e Kasharit, për këtë segment punimet janë ndarë në tre faza.
Rreth 1.7 miliardĂ« lekĂ« u vunĂ« nĂ« dispozicion nga buxheti i shtetit pĂ«r fazĂ«n e parĂ«, e cila u fitua nga âBami Holdingâ nĂ« bashkĂ«punim me âCurri shpkâ.
Faza e dytĂ« u fitua nga njĂ« tjetĂ«r ortakĂ«ri: Elmazaj Konstruksionâ, âNderimi shpkâ dhe âNdregjoniâ. Edhe kjo fazĂ« kishte thuajse tĂ« njĂ«jtin fond limit: rreth 1.7 miliardĂ« lekĂ«.
Financimi pĂ«r fazĂ«n e tretĂ« u rrit ndjeshĂ«m, duke arritur afro 2.5âŻmiliardĂ« lekĂ« â 50% mĂ« shumĂ« se fondi i fazave tĂ« para dhe parashikon ndĂ«rtimin e njĂ« nyje lidhĂ«se nĂ« Laknas me superstradĂ«n TiranĂ«-DurrĂ«s. Kompania qĂ« u kontraktua pĂ«r kĂ«to punime ishte âAlb-Building shpkâ.
Platforma e Openprocurement.al â njĂ« projekt i Institutit Shqiptar tĂ« ShkencĂ«s (AIS) â i ka vlerĂ«suar kĂ«to procedura tenderuese me flamuj tĂ« kuq, pĂ«r shkak se nĂ« tĂ« tria rastet ofertat mĂ« tĂ« ulĂ«ta janĂ« skualifikuar.
Eksperti i sigurisë rrugore, Artur Sulçe tha për Citizens.al se ndërtimi i konstruksioneve metalike që shërbejnë si mbikalime duhet të ishte menduar që prej fillimit të punimeve.
â[âŠ] njĂ« pjesĂ« e qytetarĂ«ve mund tĂ« kenĂ« dhe nga krahu majtĂ« dhe nga krahu djathtĂ« i rrugĂ«s pjesĂ« tĂ« pronave,â kujtoi ndĂ«r tĂ« tjera arsye pĂ«r tĂ« pasur mbikalime eksperti rrugor Sulçe
GjatĂ« inspektimit nĂ« kantierin e aksit rrugor TiranĂ«-DurrĂ«s, Kryeministri Rama, i shoqĂ«ruar nga zĂ«vendĂ«skryeministrja Belinda Balluku u shpreh se pĂ«r superstradĂ«n Ă«shtĂ« i nevojshĂ«m ânjĂ« mur dekorativâ ose ânjĂ« lloj ndarĂ«se dekorativeâ.
Ky koment i tiji konfirmon sërish se planifikimi urban nuk është i qëndrueshëm në Shqipëri. Ai varet ose nga interesat e sipërmarrësve të mëdhenj në vend, ose nga vetë shijet e kryeministrit.
Zhvillimi i Tiranës si një qytet amorf, është përhapur si model në qytetet e tjera kryesore të vendit si Durrësi, Vlora, Shkodra etj.
Heqja e mbikalimeve në Kashar është një detaj i vogël në këtë amulli zhvillimi urban, por që tregon qartë vështirësitë me të cilat përballen qytetarët.
Pa një planifikim të qartë dhe afatgjatë, çdo investim publik rrezikon të kthehet në shpërdorim, e gjitha në kurriz të taksapaguesve, të cilët vuajnë edhe pasoja direkte në përditshmërinë e tyre.
Autor: Prof. Aleko Miho | Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Universiteti i Tiranës.
Libri universitar, ose më saktë tekstet mësimore universitare, në këto 30-40 vitet e fundit janë lënë në heshtje, janë harruar nga institucionet përkatëse, dhe jo pak janë anatemuar dhe përfolur.
Vendi që zënë në panaire ndër vite është thuajse i papërfillshëm, ndërkohë libri universitar është ushqim i rëndësishëm për formimin profesional për breza të tërë studentësh që ndjekin programet e studimit në dhjetëra universitete publike dhe private në vend.
Nga cilësia e shkollimit të tyre varet shumë gjithë fati i zhvillimit dhe e ardhmja e gjithë vendit.
Nevojitet më shumë se kurrë një tekst mësimor i saktë shkencërisht, i përditësuar, i shkruar thjesht dhe qartë, i shqipëruar mirë, i ilustruar, i formatuar dhe shtypur bukur, por edhe me kosto jo shumë të lartë, për të mundësuar blerjen jashtë çdolloj tundimi nga studentët.
Kjo do të ndikonte shumë në cilësinë e dijes në secilin program studimi dhe në zhvillimin e qëndrueshëm të vendit.
Mbresa nga Panairi i Librit
Më 16 nëntor bëmë një vizitë relativisht të shpejtë në Panairin e Librit bashkë me nipin dhe mbesën. Them të shpejtë, sepse nuk donim të ngarkoheshim shumë me blerjet tunduese, që për të vegjlit janë edhe më të mëdha. Kjo si për çmimet e librave, por edhe për hapësirën fizike që librat zënë në shtëpi.
Për më tepër që në gjithë këto vite nuk frekuentohet më Biblioteka e Shkollës, e Lagjes, apo e Qytetit, për të qarkulluar librin, dhe shpesh librat ngarkojnë gjithnjë e më shumë raftet tona.
Me këtë rast, më vjen shumë mirë që kjo veprimtari tashmë e kthyer në traditë ngjall shumë interes te qytetarët e Tiranës, te rinia, dhe sidomos te të vegjlit.
Për këtë përgëzoj shumë organizatorët dhe u shpreh mirënjohje për gjithë përpjekjet autorëve, përkthyesve, botuesve, redaktuesve, shtypshkronjave etj.
Interesi për librin ngjall gjithmonë shpresë për më shumë progres dhe mirëqenie, për më shumë demokraci në vend.
Po me librin universitar si është qasja?
Në këtë atmosferë të librit po sjell në vëmendje të shoqërisë, institucioneve të arsimit të lartë (IAL-ve), por dhe vendimmarrjes dhe politikës një shqetësim jo fort të vogël, atë të Librit Universitar, i cili vazhdon të jetë në mes të katër udhëve!
Ndërkohë, nuk duhet harruar se arsimi, veçanërisht arsimi i lartë, janë djepi i dijes, faktorë kyç për ekonominë, mirëqenien, dhe zhvillimin e qëndrueshëm.
Pas falimentimit në vitet 1990-të të ShBLU-së (Shtëpisë Botuese të Librit Universitar), botimi dhe ribotimi i librit universitar vazhdon të bëhet në mënyrë të çorganizuar, mbështetur thjesht në nisma vetjake të secilit titullar lënde, shpesh pa rregulla të mirëfillta formatimi, përkthimi, redaktimi shkencor, gjuhësor, pa rregulla në çmim, në magazinim dhe shitje, por dhe pa rregulla në honorar dhe në mbrojtje të të drejtave të secilit autor libri.
Kjo anarki lë shkas edhe për abuzime nga autorët, dhe për përfolje nga studentët dhe nga shoqëria në përgjithësi. Por ajo që është më e keqja, ky është një ushqim i pakontrolluar që u jepet studentëve, jo pa pasoja në themelet e dijes shkencore dhe në formimin që ata marrin në universitet.
TVSH zero për botimin e plotë të librit universitar
Sot kemi mbi 40 universitete aktive në vend, publike dhe private, në të cilat zhvillohen rreth 1,400 programe studimi në të gjitha ciklet.
Në secilin program studimi zhvillohen të paktën 30 lëndë në ciklin e parë e deri në 20 lëndë në ciklin e dytë.
Në secilën lëndë ka nevojë për të paktën një tekst mësimor bazë, mundësisht në gjuhën shqipe, dhe jo rrallë edhe për tekste të tjera ndihmëse, për ushtrimet, seminaret, praktikat laboratorike, praktikat në terren etj.
Nga një përllogaritje tepër e përafërt, numri i titujve të teksteve universitare që nevojiten për një zhvillim normal të procesit mësimor mund të kalojë edhe 50,000 në gjithë sistemin e arsimit të lartë në vend.
Ky numër mund të jetë edhe më i lartë nëse marrim parasysh tekstet e mirëfillta shkencore, monografitë, të cilat mbështesin njëkohësisht edhe mësimdhënien në lëndë të caktuara.
Tirazhi i shtypit për secilin nga këta tituj është tepër i kufizuar, pasi vetë tregu studentor është i tillë; sidomos e theksuar kjo në vitet e fundit që numri i studentëve që frekentojnë shumicën e programeve të studimit ka rënë ndjeshëm.
Për mbulimin e një periudhe 10-vjeçare në degët tona biologjike, tirazhi do të luhatej nga 100 kopje për programet me grupe të vogla studentësh, sidomos ato Master, e deri në 1000 kopje maksimumi.
Kjo e bën shtypin e tyre me njëfarë çmimi më të lartë; për rrjedhojë edhe përditësimi/rishtypja e tyre nga autorët është tepër e ngadaltë, edhe kjo jo pa pasoja në cilësinë e transmetimit të dijes te studenti.
Këtu, këshillë e fortë do të ishte zero tatim mbi vlerën e shtuar (TVSH 0) për botimin e plotë të librit universitar, përfshirë shtypin dhe shitjen.
Pasi vërtet tekstet në shqip nuk kushtojnë shumë, por TVSH-ja e shtypit prej 20% bën që çmimi në shitje të rritet 20-30% më shumë,pikërisht prej tirazhit të ulët.
Këtu as që bëhet fjalë për honorarin e autorit, i cili ka ardhur duke u bërë në vite gjithnjë e më qesharak, duke bërë që shumë nga titullarët e lëndëve bazë në programe studimi të rëndësishëm të heqin dorë nga shkrimi i librit universitar.
Kopertina e Praktikumit të Botanikës, mbështetur nga Fondacioni Zviceran Die Sylvia und Reinhard Bachofen-Stiftung/Citizens.al.
Teksti universitar origjinal në shqip dhe zgjidhjet e tjera
Për botimin e librit universitar pati një nismë nga Qeveria para pak vitesh në vazhdën e Paktit për Universitetin edhe për përkthime titujsh të teksteve kryesore universitare, por pa ndonjë prurje konkrete.
Për librin shkencor, Akademia e Shkencave është i vetmi institucion që boton, me tituj dhe tirazh relativisht të kufizuar, por dhe me kosto relativisht të lartë.
Po ashtu ndonjë universitet dhe autor i veçantë mund të botojnë aty-këtu vepra të caktuara shkencore. Pavarësisht, këto botime mund të japin ndikim të tërthortë dhe në procesin mësimor në universitete.
Shumëkush e zgjidh këtë me leksione të shkruaraqë i shpërndan elektronikisht te studentët, të cilët ndonjëherë edhe i shtypin.
Në disa raste për lëndë të veçanta mund të këshillohet literaturë në gjuhë të huaj; nuk është aspak keq, sidomos në rastet e diplomave të dyfishta, të cilat po shtohen gjithnjë e më shumë me prirjet e sotme të ndërkombëtarizimit të universiteteve.
Në shumë fusha sot është e mundshme të gjesh burime online. Mendoj që krahas anëve pozitive që mund të ketë një burim elektronik, përsëri nuk zëvendëson Studimin mbi një tekst mësimor të shtypur, në këndin e qetë të studimit.
Kurse zgjidhja me leksione të shkruara nuk do ishte në asnjë rast një zgjidhje e duhur. Edhe gjuha e huaj ende nuk përtypet sa duhet nga një masë jo e vogël studentësh.
Kur është i shkruar mirë sipas gjithë standardeve, në përmbajtje dhe shtyp, teksti universitar origjinal në gjuhën shqipe zhvillon shumë më saktë programin e lëndës, mbart në të gjithë krerët, gjuhën, frymën, dhe këndvështrimin e titullarit të lëndës.
Shpesh brenda tekstit secili autor fut shembuj origjinalë nga vendi; si i tillë, libri që flet shqip e transmeton më mirë dijen se një tekst universitar i huaj sado i mirë qoftë, si i përkthyer apo përshtatur.
Pa folur pastaj për koston e lartë që kanë tekstet e huaja, si kur blihen online, dhe më shumë kur ato përkthehen apo përshtaten në shqip.
Një student i zakonshëm tundohet shumë sot të blejë librin universitar në shqip, dhe me autor vetë përgjegjegjësin e lëndës; edhe pse çmimi mund të shkojë vetëm rreth 10-15 euro, jo më të blejë një libër në gjuhë të huaj që kushton gati 10-15 herë më shumë.
Kujtojmë që studentët janë një shtresë e shoqërisë jo fort e kamur, por dhe tepër e brishtë për qasjen ndaj librit.
Urgjente ringritja e Shtëpisë Botuese të Librit Universitar
Nga sa më sipër, botimi i librit universitar ka nevojë të dalë nga kjo anarki ku është zhytur.
Kjo do kërkonte fillimisht rregulla shumë të forta, në të gjitha hallkat, duke filluar që nga njësitë bazë në çdo IAL, deri në një Shtëpi Botuese të përbashkët të Librit Universitar.
Për këtë, nëpërmjet organizimeve të përbashkëta nevojitet që gjithë IAL-të të mendojnë seriozisht, bashkë dhe me Ministrinë e Arsimit, me Agjencitë për Mbështetjen dhe Akreditimin e IAL-ve (AKKSHI & ASCAL), dhe nga vetë Qeveria dhe politikëbërja.
Shumë institucione kanë aktivë Këshilla Botues të Buletineve Shkencore. Këta mund të zgjeroheshin dhe merrnin përsipër edhe rregullat për Botimin e Librit Universitar brenda njësive kryesore në IAL, nën vlerësimin, recensimin dhe miratimin paraprak të njësive bazë ku zhvillohet secila lëndë mësimore e veçantë.
Për këtë edhe të motivoheshin, pasi shpesh kjo punë nga institucionet bëhet falas!
Botimi i librit universitar nuk mund të jetë kurrë fitimprurës
Krahas rëndësisë së madhe që ka botimi i librit universitar, përsëri ky sektor nuk mund të jetë kurrë fitimprurës, për shkak të tirazhit të ulët të shtypit për një hapësirë relativisht të kufizuar si Shqipëria, ndoshta përfshirë këtu dhe diaspora, me numër gjithnjë e më të pakët studentësh në programe studimi jetike për ekonominë e vendit.
Për këtë ka shumë nevojë për subvencion nga Buxheti i Shetit, nga Donatorë brenda vendit dhe jashtë vendit. Nëse vihet re seriozitet dhe përkushtim në sektorin botues mendoj se edhe donatorët nuk mungojnë.
Një shembull i freskët është shtypi i Praktikumit të Botanikës, falë mbështetjes së Fondacionit Zviceran Die Sylvia und Reinhard Bachofen-Stiftung, ndaj të cilit shprehim mirënjohjen tonë më të thellë.
Në vitet 2005, nëpërmjet projektit të përbashkët TEMPUS (2003-2006), me Universitetet e Jenës (Gjermani) dhe Barit (Itali) ndër të tjera u bë e mundur edhe mbështetja e shtypit për mbi 30 tekstesh të ndryshme me tirazh që të mbulonin mësimdhënien në lëndët biologjike për të paktën 5 vite.
Login
