Dy vite më parë, kur u shkrepën këto fotografi, Pishë Poro-Narta njihej për flamingot, dunat ranore, pyjet me pisha bregdetare dhe qetësinë e një prej ekosistemeve më të rëndësishme ligatinore në Shqipëri.
Foto: Esmeralda Topi Foto: Esmeralda Topi
Sot, e njĂ«jta zonĂ« Ă«shtĂ« kthyer nĂ« simbol tĂ« protestave âRevolucioni i Flamingoveâ kundĂ«r projektit turistik nĂ« ZvĂ«rnec.
Foto: Esmeralda Topi
PishĂ« PoroâNarta nuk Ă«shtĂ« njĂ« zonĂ« e zakonshme bregdetare, Ă«shtĂ« njĂ« nga nyjet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme ekologjike tĂ« Adriatikut jugor. NĂ« kĂ«tĂ« ekosistem janĂ« identifikuar 18 tipe habitatesh: ujĂ«ra tĂ« Ă«mbla dhe tĂ« kripura, toka aluvionale, duna ranore dhe pyje bregdetare. GjatĂ« sezonit tĂ« shumimit dhe migrimit, laguna kthehet nĂ« njĂ« strehĂ« jetike pĂ«r dhjetĂ«ra specie shpendĂ«sh, mes tyre flamingot, pelikanĂ«t dhe breshkat detare.
Foto: Atdhe MullaFoto: Atdhe Mulla
NjĂ« pjesĂ« e rĂ«ndĂ«sishme e projektit tĂ« planifikuar prek edhe zonĂ«n e Plazhit tĂ« Portonovos, njĂ« brez bregdetar rreth 15â20 km nga qyteti i VlorĂ«s, i njohur pĂ«r natyrĂ«n e tij tĂ« virgjĂ«r dhe pĂ«r turistĂ«t qĂ« kĂ«rkojnĂ« pĂ«rvoja tĂ« qeta e aventureske larg zonave tĂ« urbanizuara.
Në anën perëndimore shtrihet pylli bregdetar i Pishë Poros, një brez i dendur me pisha që krijon kufirin natyror mes lagunës dhe Detit Adriatik.
Foto: Atdhe Mulla
Në zemër të lagunës ndodhet ishulli i Zvërnecit, i lidhur me tokën përmes një ure druri që kalon mbi ujërat e cekëta. I mbuluar nga një masiv i dendur selvishtesh, ishulli është një nga pikat më të njohura të zonës, ku natyra dhe historia bashkëjetojnë.
Foto: Atdhe Mulla
Mes pemëve ngrihet Manastiri i Shën Mërisë Hyjlindëse, një monument kulture i shekullit XIV, që për shekuj ka mbetur pikë referimi shpirtërore dhe kulturore për banorët e zonës.
Foto: Atdhe Mulla Foto: Atdhe Mulla
Dy vite mĂ« parĂ«, Faktoje paralajmĂ«roi se ndryshimet nĂ« ligjin e zonave tĂ« mbrojtura po hapnin rrugĂ«n pĂ«r zhvillime turistike nĂ« territore tĂ« paprekshme. âDjalli fshihet nĂ« detajeâ, thoshin ambientalistĂ«t.
âPjesa e ZvĂ«rnecit, midis LagunĂ«s sĂ« NartĂ«s dhe detit, qĂ« Ă«shtĂ« projekti i Kushnerit me vila, Ă«shtĂ« zonĂ« e mbrojturâ, deklaronte asokohe AleksandĂ«r Trajçe nga PPNEA.
Ndërsa eksperti i mjedisit Abdulla Diku theksonte se zhvillimi nuk duhet të bëhet në kurriz të natyrës.
âNuk ka asgjĂ« tĂ« keqe nĂ«se investime tĂ« tilla bĂ«hen jashtĂ« zonave tĂ« mbrojtura. Vija bregdetare ka plot hapĂ«sira pĂ«r resorte dhe nuk ka pse tĂ« shkatĂ«rrohet natyra.â
Sot, këto detaje janë bërë epiqendra e një debati kombëtar. Protestat në Tiranë, në Plazhin e Dalanit dhe në vetë Zvërnec kanë marrë emrin e flamingove, duke e kthyer një specie të mbrojtur në simbol të një lëvizjeje publike.
Prej mbrëmjes së 1 qershorit, rrjetet sociale shqiptare janë mbushur me një fotografi ku shfaqet një radhë autobusësh pranë një pike kufitare, e shoqëruar me pretendimin se bëhej fjalë për protestues grekë që po hynin në Shqipëri për të marrë pjesë në protestën kundër projektit turistik në Pishë Poro-Nartë.
Fotografia nisi tĂ« qarkullojĂ« menjĂ«herĂ« pas protestĂ«s sĂ« zhvilluar nĂ« TiranĂ«, ku mijĂ«ra qytetarĂ« u mblodhĂ«n pĂ«r tĂ« dytĂ«n herĂ« nĂ« bulevardin âDĂ«shmorĂ«t e Kombitâ pĂ«r tĂ« kundĂ«rshtuar projektin nĂ« ZvĂ«rnec.
Pamje nga protesta 1 qershor, Tiranë
Verifikimi i kryer nga Faktoje tregon se fotografia nuk është e vërtetë. Për të konfirmuar origjinën e saj, Faktoje përdori mjetin zyrtar të verifikimit të OpenAI, i cili identifikon imazhet e krijuara me inteligjencë artificiale përmes pranisë së teknologjisë SynthID.
Rezultati konfirmoi se fotografia përmban një gjurmë SynthID me origjinë nga OpenAI, çka tregon se imazhi është gjeneruar me inteligjencë artificiale.
SynthID Ă«shtĂ« projektuar pĂ«r tâi mbijetuar modifikimeve tĂ« zakonshme tĂ« imazheve, si prerja, ndryshimet e ngjyrave, fotografimi i ekranit apo kompresimi i skedarĂ«ve, duke e bĂ«rĂ« tĂ« mundur gjurmimin e origjinĂ«s sĂ« pĂ«rmbajtjes sĂ« gjeneruar.
PĂ«rtej verifikimit teknik, fotografia shfaq edhe disa elemente tipike tĂ« pĂ«rmbajtjeve tĂ« gjeneruara me AI, si fytyra tĂ« paqarta nĂ« turmĂ«, autobusĂ« pothuajse identikĂ«, tekst me formulime tĂ« pazakonta nĂ« pankarta dhe njĂ« kompozim tepĂ«r tĂ« rregullt tĂ« skenĂ«s.Â
Këto karakteristika janë shpesh të pranishme në imazhet e krijuara artificialisht dhe përbëjnë sinjale shtesë që ngrenë dyshime mbi vërtetësinë e saj.
Si lindi pretendimi?
Fotografia u shfaq fillimisht gjatë një debati televiziv mbrëmjen e 1 qershorit. Në një televizion privat, analisti Artur Meçe pretendoi se po shfaqte një fotografi nga Kakavija, ku sipas tij dukeshin autobusë të organizuar nga shteti grek për të sjellë protestues në Shqipëri.
âKjo Ă«shtĂ« protesta sot. Kjo Ă«shtĂ« foto e sotmeâ,deklaroi Meçe gjatĂ« emisionit.
Më pas, pretendimi u përhap në rrjete sociale dhe u publikua edhe nga disa portale shqiptare, të cilat iu referuan raportimeve të mediave greke.
NĂ« fakt, gazeta greke âKathimeriniâ publikoi mĂ« 1 qershor njĂ« artikull lidhur me protestĂ«n e zhvilluar mĂ« 30 maj nĂ« ZvĂ«rnec. Artikulli i gazetarit Yannis Papadopoulos u publikua nĂ« orĂ«n 11:24 dhe pĂ«rmendte se dy autobusĂ« ishin nisur nga Athina pĂ«r protestĂ«n e sĂ« shtunĂ«s nĂ« ZvĂ«rnec, ndĂ«rsa pjesĂ«marrĂ«s tĂ« tjerĂ« kishin udhĂ«tuar me automjetet e tyre.
Pra, raportimi i âKathimeriniâ nuk kishte lidhje me protestĂ«n e 1 qershorit nĂ« TiranĂ« dhe nuk shoqĂ«rohej me asnjĂ« fotografi tĂ« autobusĂ«ve nĂ« kufi.
Gjatë ditës së djeshme, kryeministri Edi Rama e paraqiti projektin si një mundësi transformuese për ekonominë, turizmin dhe imazhin e Shqipërisë, ndërsa kundërshtimet i pa si të motivuara politikisht apo të nxitura nga jashtë, përfshi këtu edhe Greqinë.
AI po përdoret për të manipuluar opinionin publik
Erion Tase, nga Akademia e Studimeve Politike, thotë për Faktoje se ky rast ilustron mënyrën se si inteligjenca artificiale mund të përdoret për të përhapur narrativa të rreme.
âKy Ă«shtĂ« njĂ« rast kur inteligjenca artificiale pĂ«rdoret pĂ«r tĂ« manipuluar opinionin publik dhe pĂ«r tĂ« pĂ«rforcuar bindje tĂ« caktuara. NĂ« kĂ«tĂ« rast po shfrytĂ«zohet edhe elementi i tensioneve mes fqinjĂ«ve, ShqipĂ«risĂ« dhe GreqisĂ«, duke ushqyer narrativĂ«n se protestat janĂ« tĂ« organizuara nga jashtĂ« dhe nuk pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« shqetĂ«sime reale tĂ« qytetarĂ«ve shqiptarĂ«â, thotĂ« Tase.
Sipas tij, rasti i autobusëve grekë i ngjan edhe rasteve të tjera të fundit, ku fotografi të krijuara me AI janë përdorur për të mbështetur pretendime të pavërteta.
âKĂ«to raste duhet tĂ« na bĂ«jnĂ« mĂ« tĂ« kujdesshĂ«m pĂ«r atĂ« qĂ« shohim online. Inteligjenca artificiale e ka bĂ«rĂ« shumĂ« mĂ« tĂ« lehtĂ« krijimin e materialeve bindĂ«se, ndaj qytetarĂ«t duhet tĂ« mbĂ«shteten te burime tĂ« besueshme informacioni dhe jo vetĂ«m te pĂ«rmbajtjet qĂ« qarkullojnĂ« nĂ« rrjetet socialeâ, shton ai.
Edhe pedagogu i komunikimit dhe medias, Erlis Ăela, e sheh rastin si njĂ« shembull tipik tĂ« pĂ«rdorimit tĂ« inteligjencĂ«s artificiale pĂ«r tĂ« deformuar debatin publik.
âPĂ«rhapja e fotove tĂ« gjeneruara me AI si prova reale rrezikon tĂ« deformojĂ« debatin publik duke zĂ«vendĂ«suar faktet me perceptime tĂ« fabrikuara. ĂshtĂ« provuar tashmĂ« se kĂ«to imazhe nuk synojnĂ« vetĂ«m tĂ« dezinformojnĂ«, por edhe tĂ« ndikojnĂ« mĂ«nyrĂ«n se si qytetarĂ«t interpretojnĂ« njĂ« ngjarje apo njĂ« kauzĂ«â, thotĂ« Ăela pĂ«r Faktoje.
Sipas tij, shqetësimi më i madh në këtë rast lidhet me narrativën që kërkohet të ndërtohet rreth protestës.
âKĂ«to imazhe mund tĂ« pĂ«rdoren pĂ«r tĂ« diskredituar kauza, individĂ« apo grupe shoqĂ«rore dhe pĂ«r tĂ« polarizuar opinionin publik. Rasti nĂ« fjalĂ« pĂ«rpiqet tĂ« ushqejĂ« njĂ« narrativĂ« qĂ« e paraqet protestĂ«n kundĂ«r projektit tĂ« zhvillimit nĂ« zonĂ«n e ZvĂ«rnecit si njĂ« lĂ«vizje tĂ« mbĂ«shtetur apo tĂ« sponsorizuar nga faktorĂ« tĂ« jashtĂ«m, duke i veshur asaj edhe ngjyrime nacionalisteâ
Ăela vlerĂ«son se shoqĂ«ria shqiptare mbetet ende e papĂ«rgatitur pĂ«r tâu pĂ«rballur me dezinformimin e ndihmuar nga inteligjenca artificiale. Ndaj, sipas tij, nevojitet njĂ« angazhim mĂ« i madh si nĂ« edukimin e publikut, ashtu edhe nĂ« forcimin e kapaciteteve tĂ« mediave profesionale.
âKa nevojĂ« urgjente tĂ« shtohen nismat pĂ«r edukimin mbi inteligjencĂ«n artificiale dhe median. Nga ana tjetĂ«r, duhet mĂ« shumĂ« punĂ« me komunitetin e gazetarĂ«ve dhe mediave profesionale, jo vetĂ«m pĂ«r tĂ« demaskuar pĂ«rmbajtjet e rreme, por edhe pĂ«r tĂ« shpjeguar mekanizmat manipulues dhe qĂ«llimet qĂ« synohen tĂ« arrihen pĂ«rmes pĂ«rdorimit tĂ« AIâ, pĂ«rfundon Ăela.Â
Shënim: Data 5 qershor 2026 faqja ALB BANIAe ka korigjuar lajmin, pas verfikimit të Faktoje. Lajmit të raportuar i është ndryshuar vlerësimi fillestar në Facebook.
Shënim: Data 5 qershor 2026 faqja Portali 24 e ka korigjuar lajmin, pas verfikimit të Faktoje. Lajmit të raportuar i është ndryshuar vlerësimi fillestar në Facebook.
Shënim: Data 5 qershor 2026 faqja Interesantee ka korigjuar lajmin, pas verfikimit të Faktoje. Lajmit të raportuar i është ndryshuar vlerësimi fillestar në Facebook.
Shënim: Data 5 qershor 2026 faqja Gazeta Onlinee ka korigjuar lajmin, pas verfikimit të Faktoje. Lajmit të raportuar i është ndryshuar vlerësimi fillestar në Facebook.
Shënim: Data 5 qershor 2026 faqja Aktualiteti.ale ka korigjuar lajmin, pas verfikimit të Faktoje. Lajmit të raportuar i është ndryshuar vlerësimi fillestar në Facebook.
Shënim: Data 5 qershor 2026 faqja Portali24e ka korigjuar lajmin, pas verfikimit të Faktoje. Lajmit të raportuar i është ndryshuar vlerësimi fillestar në Facebook.
Shënim: Data 5 qershor 2026 faqja Tematikae ka korigjuar lajmin, pas verfikimit të Faktoje. Lajmit të raportuar i është ndryshuar vlerësimi fillestar në Facebook.
Shënim: Data 5 qershor 2026 faqja Pika.ale ka korigjuar lajmin, pas verfikimit të Faktoje. Lajmit të raportuar i është ndryshuar vlerësimi fillestar në Facebook.
Shënim: Data 5 qershor 2026 faqja Online24e ka korigjuar lajmin, pas verfikimit të Faktoje. Lajmit të raportuar i është ndryshuar vlerësimi fillestar në Facebook.
Kur ekskavatorĂ«t hynĂ« nĂ« PishĂ« Poro-NartĂ« nĂ« fillim tĂ« majit, reagimi erdhi fillimisht nga terreni. Organizata mjedisore PPNEA publikoi pamje tĂ« makinerive qĂ« lĂ«viznin mes dunave, ndĂ«rsa aktivistĂ«t ngritĂ«n alarmin pĂ«r ndĂ«rhyrje brenda njĂ« prej zonave mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme natyrore tĂ« vendit.Â
Pasuan denoncimet, protestat lokale, reagimet në rrjetet sociale dhe më pas tubimet përpara Ministrisë së Mjedisit dhe Kryeministrisë në Tiranë.
PĂ«r gati njĂ« muaj, Kryeministri Edi Rama nuk foli publikisht pĂ«r çështjen, me pĂ«rjashtim tĂ« njĂ« deklarate tĂ« shkurtĂ«r tre ditĂ« mĂ« parĂ«, ku tha se shteti ânuk po falte gjĂ«â. NjĂ« ditĂ« para protestĂ«s sĂ« zhvilluar nĂ« TiranĂ«, ai njoftoi se do tĂ« fliste sĂ«rish pĂ«r kĂ«tĂ« temĂ«.
MonologuÂ
NdĂ«rsa pas protestĂ«s ku qindra tĂ« rinj u mblodhĂ«n pĂ«rpara KryeministrisĂ«, kĂ«tĂ« tĂ« hĂ«nĂ« nĂ« mbledhjen e Grupit Parlamentar tĂ« PartisĂ« Socialiste, Rama mbajti pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« njĂ« âsqarimâ tĂ« gjatĂ« publik pĂ«r çështjen.
Nuk ishte një deklaratë për mediat, as një konferencë pyetje-përgjigje. Ishte një monolog që zgjati 1 orë e 9 minuta, i mbushur me argumente ekonomike, krahasime me Greqinë e Malin e Zi, sulme ndaj kundërshtarëve të projektit dhe një përpjekje për të bindur publikun se reagimi ndaj investimit në Zvërnec po ndërtohet mbi keqinformim.
âJu kam dĂ«gjuar, ju kam lexuar dhe ju kuptoj shumĂ« mirĂ«â,tha Rama nĂ« hyrje tĂ« fjalĂ«s sĂ« tij, duke iu drejtuar qytetarĂ«ve tĂ« revoltuar pas pamjeve ku njĂ« protestues tĂ«rhiqej zvarrĂ« nga rojet private tĂ« sigurisĂ«.
âEdhe unĂ« po njĂ«soj do revoltohesha dhe do rreshtohesha kundĂ«r qeverisĂ« dhe kundĂ«r kryeministritâ,shtoi ai.
Por pas kësaj hyrjeje, kryeministri ndryshoi drejtim. Sipas tij, opinioni publik është përballur me një version të shtrembëruar të realitetit.
âJu kanĂ« manipuluarâ,deklaroi Rama, duke krahasuar debatin me filmin hollivudian âWag the Dogâ, ku njĂ« luftĂ« e trilluar pĂ«rdoret pĂ«r tĂ« manipuluar opinionin publik.
4 miliardë euro
Në qendër të argumentit të tij ishte ideja se Shqipëria po përballet me një mundësi historike investimi.
âPartnerĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m janĂ« bĂ«rĂ« bashkĂ« pĂ«r tĂ« investuar 4 miliardĂ« euroâ, tha ai, duke e cilĂ«suar projektin si njĂ« hap drejt âLigĂ«s sĂ« KampionĂ«ve tĂ« turizmit globalâ.
Në fjalimin e tij, kryeministri Edi Rama mbrojti qasjen aktuale ligjore për zonat e mbrojtura, duke theksuar se peizazhi i mbrojtur nuk nënkupton ndalim të zhvillimit, por bashkëjetesë mes natyrës dhe aktivitetit ekonomik, për sa kohë respektohen procedurat dhe lejet përkatëse.
Por pikërisht aty ku kryeministri sheh një mundësi zhvillimi, ambientalistët shohin një precedent të rrezikshëm.
Ndryshimi ligjor
Aleksandër Trajçe, drejtues i Organizatës për Ruajtjen dhe Mbrojtjen e Mjedisit Natyror në Shqipëri, PPNEA shpjegon për Faktoje:
âMe ligjin e vjetĂ«r, peizazhi i mbrojtur (kategoria 5) kishte zonim tĂ« brendshĂ«m me mbrojtje strikte, pĂ«rfshirĂ« zona qendrore ku nuk lejohej ndĂ«rtimi. Me ndryshimet e vitit 2024 u hoq koncepti i zonimit pĂ«r kĂ«tĂ« kategori, duke e hapur praktikisht gjithĂ« peizazhin pĂ«r ndĂ«rtimeâ
Sipas tij, ndryshimet ligjore të vitit 2024 hoqën pikërisht këtë mekanizëm mbrojtës.
(Neni 13 i shfuqizuar në vitin 2024)
âHeqja e konceptit tĂ« zonimit e hapi praktikisht tĂ« gjithĂ« peizazhin e mbrojtur ndaj zhvillimeve ndĂ«rtimore. Ky Ă«shtĂ« detaji qĂ« po anashkalohet nĂ« debatâ
âAto sĂ«bashku plotĂ«sojnĂ« kĂ«rkesat e njĂ« Parku KombĂ«tar, apo me vlera ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« njĂ« zone Ramsar. Kjo zonĂ« renditet si e rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r shpendĂ«t (IBA) nga BirdLife International (BLI, 2023), me kritere A1, A4i, A4iii, B1i (2000), e klasifikuar si shumĂ« e kĂ«rcĂ«nuar. Zona Ă«shtĂ« gjithashtu ndĂ«r mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishmet nĂ« vend pĂ«r llojet bimore (IPA) (kodi A35). Zona Ă«shtĂ« kandidate pĂ«r rrjetin EUROPA 2000â
Miho thekson gjithashtu se ndërhyrja prek një territor me vlera të larta natyrore dhe status të mbrojtjes së veçantë.
âVendi i rrethuar prek direkt tre monumente natyre: 1) Kodrat molasike tĂ« ZvĂ«rnecit, 2) LagunĂ«n Limopuo, e fshehur mes kĂ«tyre kodrave, dhe 3) Dunat e NartĂ«s/AkĂ«rnisĂ«, ndĂ«r mĂ« tĂ« ruajturat nĂ« gjithĂ« Mesdheun. TĂ« treja janĂ« tĂ« KategorisĂ« III tĂ« mbrojtjes sipas VKM/DCM 303/2019â.
Ndikimi në mjedis
NĂ« fjalimin e tij, Rama kĂ«mbĂ«nguli disa herĂ« se projekti nuk Ă«shtĂ« ende pĂ«rfundimtar. âNuk kemi studimin mjedisor. Nuk ka ardhur akomaâ, deklaroi ai. PikĂ«risht kjo deklaratĂ« ka ngritur shqetĂ«sime tĂ« reja tek organizatat mjedisore.
Olsi Nika nga âEcoAlbaniaâ argumenton se sipas legjislacionit shqiptar, VlerĂ«simi i Ndikimit nĂ« Mjedis nuk Ă«shtĂ« njĂ« procedurĂ« qĂ« mund tĂ« shtyhet pĂ«r mĂ« vonĂ«. âLigji e pĂ«rcakton qartĂ« VNM-nĂ« si njĂ« detyrim paraprak dhe thelbĂ«sor qĂ« duhet tĂ« realizohet nĂ« fazat mĂ« tĂ« hershme tĂ« konceptimit dhe planifikimit tĂ« çdo projekti zhvillimorâ, thotĂ« Nika pĂ«r Faktoje.
Sipas tij, vetë logjika e ligjit kërkon që ndikimet e mundshme të vlerësohen përpara se autoritetet të japin miratime apo të lejojnë ndërhyrje në territor.
âĂdo ndĂ«rhyrje nĂ« territor pa njĂ« VNM tĂ« hartuar dhe tĂ« miratuar paraprakisht bie ndesh me parimin e parandalimit dhe me detyrimet e legjislacionit mjedisor nĂ« fuqiâ
Ndërkohë, kryeministri këmbëngul se ajo që po ndodh aktualisht lidhet me studime paraprake dhe jo me ndërtimin e resortit.
âLufta zhvillohet sot vetĂ«m me njĂ« gjĂ« konkrete, me njĂ« gardh tĂ« shĂ«mtuar dhe me njĂ« akt skandaloz tĂ« njĂ« kompanie sigurieâ, tha ai.
Por për ambientalistët, problemi nuk është vetëm gardhi.
âTĂ« quash teori konspirative shqetĂ«simin publik pĂ«r ndĂ«rtimet nĂ« njĂ« zonĂ« tĂ« mbrojtur nuk e ndryshon realitetin nĂ« terrenâ, thotĂ« Nika.
âPo planifikohet ndĂ«rtimi i njĂ« qyteti me karakter tĂ« fortĂ« urban brenda njĂ« zone tĂ« mbrojtur, pĂ«rmes njĂ« procesi qĂ« ngre pikĂ«pyetje serioze ligjore, mjedisore dhe publikeâ pĂ«rfundon ai.
Laguna e Nartës
NjĂ« tjetĂ«r pikĂ« pĂ«rplasjeje lidhet me gjendjen ekologjike tĂ« lagunĂ«s. GjatĂ« fjalĂ«s sĂ« tij, Rama tha se âLaguna Ă«shtĂ« nĂ« pikĂ« tĂ« hallitâ dhe argumentoi se projekti do tĂ« ndihmojĂ« nĂ« rehabilitimin e saj. Por ambientalistĂ«t e hedhin poshtĂ« kĂ«tĂ« pĂ«rshkrim, duke iu referuar tĂ« dhĂ«nave shkencore.Â
âKy Ă«shtĂ« njĂ« interpretim vetjak. TĂ« dhĂ«nat shkencore tregojnĂ« se Laguna e NartĂ«s Ă«shtĂ« ndĂ«r lagunat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r biodiversitetin nĂ« Mesdheâ, thotĂ« Trajçe.
Ai përmend praninë e mijëra flamingove, pelikanit kaçurrel dhe dhjetëra specieve të tjera të mbrojtura si dëshmi të gjendjes ekologjike të zonës.
âPo tĂ« ishte laguna nĂ« gjendjen qĂ« pĂ«rshkruhet, kĂ«to specie nuk do tĂ« qĂ«ndronin aty. Prania e tyre Ă«shtĂ« vetĂ« treguesi shkencor i vlerĂ«s ekologjike tĂ« zonĂ«sâ argumenton ai.
Krahasimi me Malin e ZiÂ
âDuhet tĂ« shohim edhe shembujt e rajonit,â tha Kryeministri Edi Rama gjatĂ« fjalĂ«s sĂ« tij duke iu referuar Malit tĂ« Zi.Â
Por Aleksandër Trajçe, thotë se shembulli i përdorur është i pasaktë.
âNĂ« Mal tĂ« Zi ka njĂ« rast shumĂ« tĂ« ngjashĂ«m me ZvĂ«rnecin, Kriporja e Ulqinit, ku kishte plane tĂ« qarta zhvillimi, madje me pĂ«rfshirjen e tĂ« njĂ«jtit investitor qĂ« pĂ«rmendet edhe nĂ« projekte tĂ« tjera nĂ« rajon. Aty u parashikua transformimi i njĂ« zone natyrore nĂ« njĂ« zonĂ« elitare zhvillimi, por pas reagimit tĂ« fortĂ« tĂ« shoqĂ«risĂ« civile, banorĂ«ve dhe komunitetit europian, planet u anuluanâ
Sipas tij, ky është shembulli i vërtetë që duhet marrë në konsideratë, dhe jo rastet e monumenteve kulturore apo destinacioneve krejtësisht të ndryshme, siç është përmendur shpesh në debat publik.
âKrahasimi me raste si ShĂ«n Stefani nuk Ă«shtĂ« i njĂ« natyre tĂ« ngjashme, sepse kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me kontekste krejt tĂ« ndryshme ligjore dhe ekologjike,â shton Trajçe.
E ardhmja e zonës
Qeveria e sheh çështjen si një test për modelin ekonomik të Shqipërisë. Kryeministri e krahasoi projektin me investime të njohura turistike në Greqi, Kroaci dhe Mal të Zi dhe paralajmëroi se refuzimi i tij mund të trembë investitorët ndërkombëtarë.
âO do zgjedhim zhvillimin e qĂ«ndrueshĂ«m me investitorĂ« tĂ« ekselencĂ«s, ose do zgjedhim njĂ« rrugĂ« tjetĂ«râ, tha ai.
Për qeverinë, Pishë Poro-Narta është një mundësi historike zhvillimi.
Ndërsa për ambientalistët, është prova më e madhe se si Shqipëria do të trajtojë pasuritë e saj natyrore në prag të integrimit evropian.
Vetëm pak ditë më parë, Komisioni Evropian reagoi për herë të parë për rastin e Pishë Poro-Nartës në një përgjigje ekskluzive për Faktoje, duke konfirmuar se po e ndjek nga afër situatën dhe duke e lidhur atë me detyrimet që Shqipëria duhet të përmbushë për kapitullin 27 të negociatave me Bashkimin Evropian.
NdĂ«rsa sot, Prokuroria e Posaçme konfirmoi se ka nisur hetime mbi mĂ«nyrĂ«n e pĂ«rfitimit tĂ« tokave nĂ« zonĂ«n e mbrojtur tĂ« ZvĂ«rnecit, si edhe mbi procedurat e zbatimit tĂ« projektit pĂ«r ndĂ«rtimin e resorteve turistike.Â
Koordinatorja për të drejtën e informimit pranë SPAK, i tha Faktoje se në këtë fazë që është hetimi i çështjes, nuk mund të ndahen të dhëna të tjera për publikun.
NjĂ« muaj pas hyrjes sĂ« makinerive nĂ« brendĂ«si tĂ« zonĂ«s sĂ« mbrojtur PishĂ« PoroâNartĂ«, Komisioni Evropian ka reaguar pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, duke e cilĂ«suar rastin si njĂ« provĂ« tĂ« kapacitetit tĂ« ShqipĂ«risĂ« pĂ«r tĂ« ruajtur zonat natyrore nĂ« kuadĂ«r tĂ« integrimit. NĂ« njĂ« pĂ«rgjigje ekskluzive pĂ«r Faktoje, KE thekson:
âKomisioni Evropian po ndjek nga afĂ«r zhvillimet nĂ« peizazhin e mbrojtur PishĂ« PoroâNartĂ«. Delegacioni i BE-sĂ« nĂ« ShqipĂ«ri ka kĂ«rkuar informacion shtesĂ« nga autoritetet shqiptare dhe Ă«shtĂ« nĂ« kontakt me organizatat e shoqĂ«risĂ« civileâ, thekson KE pĂ«r Faktoje.al
Ky qëndrim vjen në një moment kur kapitulli 27 për mjedisin dhe klimën është një nga kushtet më të ndjeshme të negociatave të Shqipërisë me BE. Komisioni rikujton se vendi duhet të përafrohet plotësisht me legjislacionin e BE-së, përfshirë Direktivën për Shpendët dhe Direktivën për Habitate, si dhe të shfuqizojë dispozitat e papajtueshme të ligjit për zonat e mbrojtura.
âPĂ«r tĂ« mbyllur kapitullin 27, ShqipĂ«ria duhet tĂ« demonstrojĂ« kapacitetin pĂ«r tĂ« menaxhuar zonat e ardhshme Natura 2000, pĂ«rfshirĂ« masat e ruajtjes qĂ« parandalojnĂ« degradimin e habitateve dhe specieveâ, pĂ«rfundon reagimi i Komisionit Evropian.Â
Protesta përpara Ministrisë së Mjedisit
NĂ« TiranĂ«, pĂ«rpara MinistrisĂ« sĂ« Mjedisit, u mbajt protesta e radhĂ«s. Qindra qytetarĂ«, aktivistĂ« dhe organizata mjedisore u mblodhĂ«n me thirrjen: âNdaloni punimet!â
Protestuesit kĂ«rkuan ndĂ«rhyrjen e ministrit tĂ« mjedisit Sofjan Jaupaj, ndalimin e punimeve dhe transparencĂ« pĂ«r projektin e resortit turistik qĂ« do tĂ« ngrihet nĂ« brendĂ«si tĂ« zonĂ«s.Â
âPrej njĂ« muaji tashmĂ« makineritĂ« kanĂ« hyrĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paligjshme, duke hequr zona pyjore, duke shkatĂ«rruar dunat, madje duke bllokuar edhe lidhjen e detit me lagunĂ«n. TĂ« gjitha kĂ«to po bĂ«hen pa asnjĂ« monitorim nga institucionet. Thirrja Ă«shtĂ« e qartĂ«: ndaloni punimet. TĂ« ikin sa mĂ« shpejt makineritĂ« nga brendĂ«sia e zonĂ«s sĂ« mbrojturâ, u shpreh Joni Vorpsi nga nga Organizata pĂ«r Ruajtjen dhe Mbrojtjen e Mjedisit Natyror nĂ« ShqipĂ«ri, PPNEA.Â
âNuk ka mĂ« ligj qĂ« po funksionon nĂ« atĂ« territor. Mbi 6â7 km bregdet i janĂ« hequr aksesit tĂ« publikut. Nuk ka zhvillim nĂ« njĂ« vend kandidat pĂ«r BE qĂ« i mohon qytetarĂ«ve tĂ« vet tĂ« drejtĂ«n pĂ«r tĂ« aksesuar 600 ha tokĂ« natyrore. Ky nuk Ă«shtĂ« zhvillim, ky Ă«shtĂ« njĂ« model qĂ« pasuron njĂ« grusht njerĂ«zish dhe u heq pasurinĂ« kombĂ«tare tĂ« gjithĂ«ve tĂ« tjerĂ«veâ tha AleksandĂ«r Trajçe, drejtues i PPNEA-s.Â
MjedisorĂ«t thonĂ« se protestat do tĂ« vijojnĂ«, teksa theksuan se do tĂ« ndjekin tĂ« gjithĂ« hapat e nevojshĂ«m pĂ«r tĂ« ndaluar punimet nĂ« zonĂ«n e mbrojtur tĂ« PishĂ« Poro-NartĂ«s.Â
NjĂ« muaj mĂ« parĂ«, ambientalistĂ«t denoncuan ndĂ«rhyrjet e para tĂ« makinerive nĂ« brendĂ«si tĂ« zonĂ«s sĂ« mbrojtur PishĂ« PoroâNartĂ«. Autoritetet u pĂ«rgjigjĂ«n se po kryhen âstudime gjeologjikeâ, por pamjet nga terreni tregojnĂ« njĂ« realitet krejt tjetĂ«r. EkskavatorĂ« qĂ« gĂ«rryejnĂ« dunat, pyje tĂ« prerĂ« dhe habitatet e shkatĂ«rruara.Â
Kryeministri Edi Rama e ka cilësuar sistemin e prokurimeve publike si ndër më të suksesshmit në rajon, madje në disa tregues edhe mbi BE-në. Por raportet e Komisionit Europian, SIGMA/OECD, Bankës Botërore dhe Transparency International tregojnë anën tjetër të medaljes. Konkurrencë ende e kufizuar, procedura jo plotësisht transparente dhe përqendrim i lartë i kontratave te një numër i vogël kompanish.
Esmeralda Topi
âShqipĂ«ria Ă«shtĂ« e para nĂ« rajon dhe me diferencĂ« nga vendet e tjera tĂ« rajonit nĂ« tĂ« gjithĂ« treguesit e prokurimeve publike, ndĂ«rkohĂ« qĂ« nĂ« disa indikatorĂ« ShqipĂ«ria ndodhet mbi mesataren e vendeve tĂ« Bashkimit Europianâ,deklaroi kryeministri Edi Rama, duke e cilĂ«suar sistemin e prokurimeve nĂ« vend si njĂ« nga historitĂ« mĂ« tĂ« suksesshme tĂ« reformave dhe digjitalizimit tĂ« shtetit shqiptar.
Referuar të dhënave zyrtare, Shqipëria raporton më pak procedura me një ofertues sesa mesatarja e Bashkimit Europian dhe në disa indikatorë teknikë rezulton mbi vendet e rajonit. Por balanca prishet kur këto të dhëna vendosen përballë raporteve të Komisioni Europian, SIGMA/OECD, Banka Botërore dhe Transparency International.
Të dhënat zyrtare
Sipas Agjencisë së Prokurimit Publik, rreth 23.5% e procedurave të prokurimit në Shqipëri zhvillohen me një ofertues, ndërsa mesatarja e Bashkimit Europian llogaritet mbi 32%. Në tenderët për punë publike, ky tregues zbret në rreth 12%.
Referuar këtyre indikatorëve, konkurrenca është përmirësuar në krahasim me vitet e mëparshme. Por këto statistika nuk mjaftojnë për të përshkruar cilësinë e sistemit.
ShqipĂ«ria ka njĂ« volum tĂ« lartĂ« shpenzimesh publike qĂ« kalon pĂ«rmes prokurimeve, me mbi 377 mijĂ« procedura. NjĂ« analizĂ« pĂ«r periudhĂ«n 2014â2026 tregon se shteti shqiptar ka shpenzuar mbi 2,065 miliardĂ« lekĂ« nĂ« prokurime publike, ndĂ«rsa:
âąÂ            14.8% e procedurave janĂ« zhvilluar me negocim pa shpallje paraprake;
âąÂ            20 kompanitĂ« kryesore kanĂ« pĂ«rfituar rreth 58% tĂ« vlerĂ«s totale tĂ« kontratave;
âąÂ            ShqipĂ«ria ka nivelin mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« prokurimeve publike si pĂ«rqindje e Prodhimit tĂ« BrendshĂ«m Bruto nĂ« rajon, me 16.5%.
Tregu i kontratave publike rezulton po ashtu i përqendruar. Dhjetë kompanitë kryesore përfituan 30.9% të vlerës totale të tenderëve, ndërsa analiza nxjerr në pah edhe raste të përsëritura dominimi nga kompani të caktuara pranë institucioneve të veçanta.
Edhe në krahasim me rajonin, ka dy anë të medaljes.
Serbia zhvillon 97.6% tĂ« procedurave nĂ« formĂ« tĂ« hapur, ndĂ«rsa ShqipĂ«ria rreth 52.3%; Mali i Zi ka ulur procedurat me negocim pa publikim nĂ« rreth 5%, ndĂ«rsa ShqipĂ«ria qĂ«ndron nĂ« 14.8%; Maqedonia e Veriut Ă«shtĂ« vlerĂ«suar me âdisa progresâ, ndĂ«rsa pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« Komisioni Europian ruan formulimin âprogres i kufizuarâ.
Kjo tregon se Shqipëria ka përmirësime në disa tregues, por mbetet prapa disa vendeve të rajonit në indikatorët kyç të transparencës dhe konkurrencës.
Raportet ndërkombëtare
NĂ« kapitullin e prokurimeve publike, Komisioni Europian e mban ShqipĂ«rinĂ« prej vitesh nĂ« kategorinĂ« âmesatarisht e pĂ«rgatiturâ, pa ndryshime qĂ« nga viti 2018 nĂ« raportet e tij.
Edhe sipas vlerĂ«simeve tĂ« SIGMA/OECD, ShqipĂ«ria kalon njĂ« volum tĂ« lartĂ« fondesh publike pĂ«rmes prokurimeve â rreth 16.5% tĂ« GDP-sĂ«, njĂ« ndĂ«r nivelet mĂ« tĂ« larta nĂ« Ballkanin PerĂ«ndimor. Tregues ky qĂ« interpretohet edhe si ekspozim mĂ« i madh ndaj riskut. Sa mĂ« shumĂ« para kalojnĂ« pĂ«rmes sistemit tĂ« prokurimit, aq mĂ« kritike bĂ«het cilĂ«sia e kontrollit dhe transparencĂ«s.
Në të njëjtën kohë, SIGMA thekson se sistemi mbetet i fragmentuar, me përdorim të lartë të procedurave alternative dhe me zbatim të dobët të reformave, ku hendeku mes ligjit dhe praktikës vazhdon të jetë i dukshëm.
Edhe Banka Botërore identifikon probleme të përsëritura që lidhen me mënyrën se si funksionon sistemi në praktikë. Ndër to përmenden:
âąÂ            mbispecifikimi i kritereve tĂ« tenderĂ«ve, qĂ« kufizon konkurrencĂ«n reale,
âąÂ            ndryshime tĂ« kontratave pas nĂ«nshkrimit, qĂ« rrisin vlerĂ«n e projekteve pa garĂ« tĂ« re,
âąÂ            si edhe raste tĂ« ndĂ«rhyrjeve politike nĂ« proceset e vlerĂ«simit.
NĂ« kĂ«tĂ« tablo, Transparency International e vendos prokurimin publik nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« kategorinĂ« e sektorĂ«ve me risk tĂ« lartĂ« korrupsioni. NjĂ« nga treguesit mĂ« domethĂ«nĂ«s Ă«shtĂ« edhe ai i âflamujve tĂ« kuqâ. Rreth 35% e tenderĂ«ve mĂ« tĂ« mĂ«dhenj shfaqin shenja tĂ« mungesĂ«s sĂ« konkurrencĂ«s ose tĂ« rreziqeve procedurale, sipas monitorimeve tĂ« saj.
Biznesi dhe ekspertët
NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, eksperti i financave publike Eduart Gjokutaj nga qendra ALTAX thekson pĂ«r Faktoje se:âKorrupsioni nĂ« prokurimet publike pĂ«rbĂ«n njĂ« nga burimet kryesore tĂ« humbjeve financiare pĂ«r ekonominĂ« shqiptare, duke deformuar konkurrencĂ«n, rritur kostot e investimeve dhe ulur cilĂ«sinĂ« e shĂ«rbimeve publike.â
Ai shton se âvetĂ«m nga prokurimet dhe shpenzimet publike tĂ« administruara nga pushteti qendror, vendor dhe kompanitĂ« publike, kostoja e korrupsionit vlerĂ«sohet tĂ« arrijĂ« deri nĂ« 470 milionĂ« euro nĂ« vitâ.
Nga ana tjetĂ«r, Konfederata e Industrive nĂ« ShqipĂ«ri, vlerĂ«son se Ă«shtĂ« vĂ«shtirĂ«suar pjesĂ«marrja e operatorĂ«ve tĂ« huaj nĂ« tendera. Â
Konfindustria sjell si shembull dy tendera ndĂ«rkombĂ«tarĂ« pĂ«r âBypass-in e Elbasanitâ, ku, sipas saj, kĂ«rkesa pĂ«r ekuivalentim tĂ« licencave brenda afateve tĂ« ngushta krijon pengesa pĂ«r pjesĂ«marrjen e operatorĂ«ve tĂ« huaj, duke kufizuar konkurrencĂ«n dhe rritur kostot e projekteve publike.
Në vlerësimin e tyre ky grupim biznesesh thotë se kufizimi i konkurrencës ndikon jo vetëm në rritjen e kostove të investimeve infrastrukturore, por edhe në cilësinë e punimeve dhe në përputhshmërinë me standardet europiane, duke prekur sektorë kyç si infrastruktura, energjia dhe teknologjia.
KLSH
Një auditim i Kontrollit të Lartë i Shtetit në Agjencinë e Prokurimit Publik nxjerr në pah se, përtej përmirësimeve teknologjike, sistemi vazhdon të përballet me mangësi institucionale dhe ligjore.
KLSH vëren mospërputhje mes ligjeve dhe akteve nënligjore për afatet e ankimimit në prokurimet e mbrojtjes dhe sigurisë, mungesë të dokumenteve standarde për ankandet publike, si dhe kritere që mund të kufizojnë pjesëmarrjen e biznesit të vogël.
Audituesit ngrenĂ« si shqetĂ«sim faktin se Agjencia e Prokurimit nuk ka kryer asnjĂ« hetim administrativ pĂ«r kontratat koncesionare gjatĂ« viteve 2021â2022, ndĂ«rsa sektori pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r PPP-tĂ« dhe koncesionet funksiononte me staf tĂ« paplotĂ«suar dhe pa trajnime tĂ« specializuara.
Sipas KLSH-së, Agjencia e Prokurimit nuk ka përmbushur plotësisht detyrimin për të monitoruar procedurat në fushën e mbrojtjes dhe sigurisë kombëtare, ndërsa u evidentuan edhe dobësi në arkivimin e dosjeve të tenderëve dhe në administrimin financiar.
Nisur nga këto gjetje, KLSH kërkon masa të menjëhershme për harmonizimin e legjislacionit, forcimin e kapaciteteve njerëzore dhe rritjen e kontrollit mbi PPP-të, koncesionet dhe procedurat sensitive të prokurimit.
PĂ«rfundim
Deklarata e kryeministrit Edi Rama mbështetet në disa tregues që tregojnë përmirësim të sistemit të prokurimeve publike, veçanërisht në krahasim me mesataren e BE-së në indikatorë të veçantë.
Megjithatë, të dhënat e mbledhura tregojnë se konkurrenca mbetet e kufizuar; një pjesë e konsiderueshme e procedurave zhvillohet pa transparencë të plotë; tregu i prokurimeve është i përqendruar në një numër të vogël kompanish; dhe problemet strukturore janë të përsëritura prej më shumë se një dekade.
Ndaj, deklaratĂ«n e kryeministrit se ââShqipĂ«ria Ă«shtĂ« e para nĂ« rajon dhe me diferencĂ« nga vendet e tjera tĂ« rajonit nĂ« tĂ« gjithĂ« treguesit e prokurimeve publike, ndĂ«rkohĂ« qĂ« nĂ« disa indikatorĂ« ShqipĂ«ria ndodhet mbi mesataren e vendeve tĂ« Bashkimit Europianâ, e kategorizojmĂ« gjysmĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«.
Ajri nĂ« ShqipĂ«ri nuk Ă«shtĂ« mĂ« njĂ« çështje mjedisi. ĂshtĂ« njĂ« histori e vjetĂ«r neglizhence qĂ« pĂ«rsĂ«ritet me tĂ« njĂ«jtĂ«t protagonistĂ«: trafikun, ndĂ«rtimet, institucionet⊠dhe mungesĂ«n e matjeve. Prej tetĂ« vitesh, stacionet shtetĂ«rore tĂ« matjes sĂ« ajrit fiken dhe ndizen herĂ« pas here, duke e kthyer monitorimin nĂ« njĂ« proces tĂ« dĂ«shtuar.Â
Shqipëria ka një rrjet kombëtar monitorimi të ajrit me 59 stacione. Një hartë që të jep idenë e një sistemi të plotë, të shtrirë, të aftë për të treguar në kohë reale çfarë po thithim. Por në terren, realiteti flet ndryshe. Monitorimi kryhet vetëm në 9 stacione në të gjithë vendin. Katër në Tiranë. Nga një në Durrës, Shkodër, Elbasan, Fier dhe Korçë. Pjesa tjetër e vendit nuk ka matje të cilësisë së ajrit.
Agjencia KombĂ«tare e Mjedisit, institucioni pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r matjen e cilĂ«sisĂ« sĂ« ajrit, e pranon indirekt dĂ«shtimin.Â
NĂ« njĂ« pĂ«rgjigje pĂ«r Faktoje, institucioni shprehet se rrjeti aktual pĂ«rbĂ«het nga stacione qĂ« matin ndotĂ«s si PM10, PM2.5, NOâ, SOâ, Oâ dhe CO, ndĂ«rsa âstacionet janĂ« nĂ« funksion, me pĂ«rjashtim tĂ« njĂ«rit pĂ«r arsye teknikeâ.
Por problemi nuk Ă«shtĂ« mĂ« vetĂ«m nĂ«se janĂ« ndezur apo fikur. Problemi Ă«shtĂ« se janĂ« pak. ShumĂ« pak. ProblematikĂ« qĂ« Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« dukje edhe nga Kontrolli i LartĂ« i Shtetit, ku pĂ«rmes njĂ« auditi tĂ« fundit thekson se institucionet ânuk kanĂ« garantuar tĂ« dhĂ«na tĂ« besueshme dhe tĂ« mjaftueshme pĂ«r vlerĂ«simin e gjendjes reale tĂ« cilĂ«sisĂ« sĂ« ajritâ.
Shqipëria që matet dhe Shqipëria që nuk matet
NĂ« kĂ«tĂ« boshllĂ«k institucional, njĂ« hartĂ« tjetĂ«r ka filluar tĂ« ndĂ«rtohet, ajo e matjeve alternative. Nga njĂ«ra anĂ« qĂ«ndron Agjencia KombĂ«tare e Mjedisit, institucioni ligjĂ«risht pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r matjen e cilĂ«sisĂ« sĂ« ajrit, me njĂ« rrjet tĂ« kufizuar stacionesh dhe raportime qĂ« e paraqesin situatĂ«n relativisht tĂ« qĂ«ndrueshme pĂ«r shumicĂ«n e ndotĂ«sve. Sipas AKM-sĂ«, pĂ«rveç rritjeve sezonale tĂ« ozonit nĂ« verĂ«, âsituata pĂ«r ndotĂ«sit e tjerĂ« paraqitet e stabilizuarâ, ndĂ«rsa tejkalimet e ndotjes lidhen kryesisht me trafikun, ndĂ«rtimet dhe ngrohjen nĂ« dimĂ«r.
Nga ana tjetër, një sistem paralel, i ngritur nga shoqëria civile, po përpiqet të plotësojë boshllëkun që shteti ka lënë me një panoramë shumë më të qartë.
Instituti pĂ«r Zhvillimin e Habitatit CoPlan, njĂ« organizatĂ« qĂ« merret me adresimin e çështjeve mjedisore, pĂ«rmes projektit GreenAL, ka vendosur qindra pika monitorimi nĂ« qytetet kryesore.Â
Rezultatet e fundit nuk lënë vend për optimizëm dhe nuk përputhen aspak me narrativën zyrtare.
NĂ« TiranĂ«, 66.7% e pikave tejkalojnĂ« normat pĂ«r dioksidin e azotit njĂ« ndotĂ«s qĂ« lidhet drejtpĂ«rdrejt me trafikun, ndĂ«rkohĂ« qĂ« sipas tĂ« dhĂ«nave zyrtare kĂ«to nivele raportohen pĂ«rgjithĂ«sisht brenda kufijve.Â
Në Durrës, 100% e pikave të monitorimit të Co-PLAN rezultojnë mbi standardet për grimcat e imëta PM2.5 dhe PM10, ndërsa Agjencia flet për një situatë pa rritje të konsiderueshme për shumicën e ndotësve.
NĂ« Elbasan, kontrasti bĂ«het edhe mĂ« i dukshĂ«m. NdĂ«rsa matjet alternative tregojnĂ« se 91% e pikave tejkalojnĂ« kufirin pĂ«r NOâ, raportimet zyrtare nuk evidentojnĂ« njĂ« situatĂ« alarmante pĂ«r kĂ«tĂ« ndotĂ«s. E njĂ«jta tablo pĂ«rsĂ«ritet nĂ« Fier, ku deri nĂ« 79% e pikave janĂ« mbi normĂ« pĂ«r grimcat e pluhurit, dhe nĂ« qytete si Korça dhe Shkodra, ku mĂ« shumĂ« se gjysma e pikave rezultojnĂ« mbi standardet.
Pra, teksa Agjencia Kombëtare e Mjedisit flet për një situatë përgjithësisht të qendrueshme me tejkalime të kufizuara, matjet e Co -Plan në terren tregojnë se ndotja është e përhapur, e vazhdueshme dhe mbi normat e lejuara.
Trafik dhe ndërtim
Nuk ka mister nĂ« kĂ«tĂ« histori. AsnjĂ« ndotĂ«s i padukshĂ«m qĂ« nuk mund tĂ« identifikohet. VetĂ« Agjencia KombĂ«tare e Mjedisit pranon pĂ«r Faktoje se âkontribuesit kryesorĂ« tĂ« ndotjes sĂ« ajrit janĂ« trafiku i rĂ«nduar dhe ndĂ«rtimiâ, ndĂ«rsa nĂ« dimĂ«r shtohet edhe ndotja nga pĂ«rdorimi i lĂ«ndĂ«ve djegĂ«se pĂ«r ngrohje.
NĂ« disa qytete, lista zgjatet. Industria nĂ« Elbasan, Fier dhe TiranĂ« vazhdon tĂ« jetĂ« njĂ« faktor i rĂ«ndĂ«sishĂ«m. Por mbi tĂ« gjitha qĂ«ndron trafiku. Sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« DrejtorisĂ« sĂ« PĂ«rgjithshme tĂ« ShĂ«rbimeve tĂ« Transportit Rrugor, nĂ« vitin 2025 numri i mjeteve nĂ« qarkullim nĂ« vend e kaloi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« shifrĂ«n 1 milion.Â
Edhe dy muajt e parë të vitit 2026 konfirmojnë të njëjtin trend, me rreth 14 mijë mjete të importuara dhe një rritje prej 5%.
Por problemi nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m numri. ĂshtĂ« cilĂ«sia e flotĂ«s. Rreth 69% e automjeteve nĂ« ShqipĂ«ri funksionojnĂ« me naftĂ«, ndĂ«rsa mosha mesatare makinave ka arritur nĂ« 18 vite.Â
Kontrolli i LartĂ« i Shtetit e pĂ«rshkruan kĂ«tĂ« si njĂ« tendencĂ« shqetĂ«suese, duke theksuar se âĂ«shtĂ« rritur numri i mjeteve me moshĂ« mbi 20 vjetâ, njĂ« faktor qĂ« ndikon drejtpĂ«rdrejt nĂ« ndotjen e ajrit, sidomos nĂ« zonat urbane. NĂ« kĂ«tĂ« panoramĂ«, mjetet elektrike mbeten pothuajse tĂ« padukshme, vetĂ«m 1.3% e totalit.
NĂ« sfondin e trafikut, njĂ« tjetĂ«r burim ndotjeje Ă«shtĂ« rritur ndjeshĂ«m vitet e fundit ndĂ«rtimi. Sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« INSTAT, tĂ« pĂ«rllogaritura nga Faktoje, nĂ« pesĂ« vitet e fundit janĂ« dhĂ«nĂ« rreth 7 mijĂ« leje ndĂ«rtimi nĂ« tĂ« gjithĂ« vendin. Ădo kantier sjell pluhur, lĂ«vizje mjetesh tĂ« rĂ«nda dhe zhdukje tĂ« hapĂ«sirave tĂ« gjelbra elementĂ« qĂ« jo vetĂ«m rrisin ndotjen, por edhe e bĂ«jnĂ« atĂ« mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme nĂ« kohĂ«.
Burimi:INSTAT
Para ka, por jo për ajrin
E ndĂ«rsa qeveria shpenzon miliarda lekĂ« pĂ«r investime, ajri qĂ« qytetarĂ«t thithin ka njĂ« buxhet minimal pĂ«r tâu matur. Â
Pak kohĂ« mĂ« parĂ«, Ministri i Mjedisit, Sofjan Jaupaj, u shpreh se âMinistria e Mjedisit ka angazhuar edhe buxhetin e saj kĂ«tĂ« vit dhe nĂ« dy vitet nĂ« vijim pĂ«r tĂ« plotĂ«suar ShqipĂ«rinĂ« me tĂ« gjithĂ« pajisjet pĂ«r monitorimin e cilĂ«sisĂ« sĂ« ajritâ. Por ndonĂ«se nĂ« dokumentet zyrtare, mbrojtja e mjedisit shfaqet si prioritet, fondet pĂ«r pĂ«rmirĂ«simin e cilĂ«sisĂ« sĂ« ajrit janĂ« tĂ« pakta, si pjesĂ« e Programit tĂ« Mbrojtjes sĂ« Mjedisit.Â
Për vitin 2026, fondet arrijnë në rreth 1 miliard lekë. Por ky është një buxhet që duhet të mbulojë edhe mbetjet, biodiversitetin, ndryshimet klimatike dhe ujërat. Ajri mbetet një pjesë e vogël e kësaj torte. Madje, analiza buxhetore e viteve të fundit tregon se sa herë që buxheti rishikohet, ky zë pëson shkurtime.
Burimi: Ministria e financave
Ky reduktim ndodh pĂ«rmes akteve normative, qĂ« nĂ« praktikĂ« tkurrin mĂ« tej financimin pĂ«r njĂ« sektor qĂ« tashmĂ« operon me burime minimale. Ndaj dhe rezultati Ă«shtĂ« i dukshĂ«m nĂ« terren, njĂ« rrjet monitorimi i kufizuar, pajisje qĂ« shpesh dalin jashtĂ« funksionit dhe mungesĂ« e tĂ« dhĂ«nave tĂ« vazhdueshme.Â
PĂ«rfundimÂ
ShqipĂ«ria ka njĂ« plan pĂ«r cilĂ«sinĂ« e ajrit. NjĂ« dokument qĂ« flet pĂ«r ulje trafiku, pĂ«rmirĂ«sim tĂ« transportit publik, promovim tĂ« teknologjive tĂ« pastra. Por nĂ« praktikĂ«, kĂ«to mbeten formulime tĂ« pĂ«rgjithshme. Kontrolli i LartĂ« i Shtetit vĂ«ren se masat janĂ« âjo tĂ« qarta dhe jo lehtĂ«sisht tĂ« matshmeâ. Nuk ka objektiva konkrete.Â
Ndërkohë, vendi ka një detyrim të qartë. Direktiva 2008/50 e Bashkimit Europian kërkon monitorim të vazhdueshëm dhe publikim të të dhënave në kohë reale për cilësinë e ajrit. Pa këtë, vendi rrezikon jo vetëm shëndetin e qytetarëve, por edhe procesin e integrimit europian.
Dhe zgjidhjet janĂ«. Kontrolli i LartĂ« i Shtetit thekson se Agjencia KombĂ«tare e Mjedisit duhet tĂ« sigurojĂ« funksionimin e pandĂ«rprerĂ« tĂ« stacioneve tĂ« monitorimit, me mirĂ«mbajtje dhe kalibrim tĂ« rregullt. Ministria e Turizmit dhe Mjedisit duhet tĂ« garantojĂ« fondet pĂ«r zgjerimin e rrjetit matĂ«s. Dhe mbi tĂ« gjitha, qytetarĂ«t duhet tĂ« kenĂ« akses nĂ« tĂ« dhĂ«na tĂ« pĂ«rditĂ«suara dhe tĂ« besueshme. Sepse ajri nuk Ă«shtĂ« statistikĂ«. ĂshtĂ« ajo qĂ« thithim çdo ditĂ«. Dhe pĂ«r kĂ«tĂ«, askush nuk mund tĂ« presĂ«.
Deklaratat e ministrit për Evropën dhe Punët e Jashtme, Ferit Hoxha, mbi të ardhmen e marrëveshjes mes Shqipërisë dhe Italisë për qendrat e emigrantëve në Gjadër dhe Shëngjin u shndërruan brenda pak orësh në një episod diplomatik me jehonë nga Brukseli në Tiranë dhe Romë.
NĂ« njĂ« intervistĂ« pĂ«r Euractiv, Hoxha tha se nuk pritej rinovimi i marrĂ«veshjes pas pĂ«rfundimit tĂ« afatit pesĂ«vjeçar, duke e lidhur kĂ«tĂ« me supozimin se ShqipĂ«ria nĂ« vitin 2030 do tĂ« ishte anĂ«tare e Bashkimit Evropian.Â
Qendrimi i ministrit tĂ« jashtĂ«m shqiptar, u interpretua gjĂ«rĂ«sisht nĂ« media si njĂ« deklaratĂ« politike qĂ« vendoste njĂ« âafat skadenceâ pĂ«r njĂ« nga projektet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« bashkĂ«punimit ShqipĂ«riâItali.
âNjĂ« reflektim çastiâ
Pak orë pas publikimit të intervistës, ministri Hoxha u detyrua të bënte një sqarim në platformën X, duke theksuar se deklarata e tij ishte keqinterpretuar.
Sipas tij, pĂ«rgjigjja ishte dhĂ«nĂ« nĂ« njĂ« kontekst tĂ« thjeshtĂ« pyetjeâpĂ«rgjigje me njĂ« gazetar nĂ« Bruksel dhe nuk pĂ«rbĂ«nte njĂ« vendim apo qĂ«ndrim zyrtar. Ai e pĂ«rshkroi deklaratĂ«n si njĂ« âreflektim tĂ« çastitâ dhe jo si politikĂ« tĂ« qeverisĂ« shqiptare.
Hoxha shtoi gjithashtu se nĂ« botĂ«n e sotme âshprehje tĂ« shkĂ«putura nga konteksti shndĂ«rrohen nĂ« narrativaâ, duke lĂ«nĂ« tĂ« kuptohet se interpretimi mediatik kishte tejkaluar qĂ«llimin e tij fillestar.
MegjithatĂ«, sipas intervistĂ«s sĂ« publikuar, ministri e kishte strukturuar pĂ«rgjigjen nĂ« dy pjesĂ«: âPara sĂ« gjithash, Ă«shtĂ« pĂ«r pesĂ« vjet dhe nuk jam i sigurt nĂ«se do tĂ« ketĂ« njĂ« zgjatje. SĂ« dyti, nuk do tĂ« ketĂ« zgjatje sepse do tĂ« jemi anĂ«tar tĂ« Bashkimit Evropianâ
Pjesa e parĂ« i referohet pasigurisĂ« pĂ«r rinovimin e marrĂ«veshjes, ndĂ«rsa e dyta e bĂ«n fakt mosrinovimin me anĂ«tarĂ«simin e ShqipĂ«risĂ« nĂ« Bashkimin Evropian. NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, çështja nuk lidhet me nxjerrje tĂ« deklaratĂ«s jashtĂ« kontekstit nga media, por me njĂ« riprodhim tĂ« pjesshĂ«m tĂ« saj nĂ« sqarimin e mĂ«vonshĂ«m nga ministri i jashtĂ«m Ferit Hoxha.Â
Linja zyrtare e Shqipërisë
Sqarimi i ministrit nuk mjaftoi pĂ«r tĂ« mbyllur debatin. Kryeministri Edi Rama reagoi duke âpĂ«rgĂ«njeshtruarâ interpretimin e deklaratĂ«s dhe duke mbrojtur vijĂ«n zyrtare tĂ« qeverisĂ«.
NĂ« platformĂ«n X, Rama deklaroi se protokolli me ItalinĂ« âĂ«shtĂ« kĂ«tu pĂ«r tĂ« qĂ«ndruar, pĂ«r aq kohĂ« sa Italia do ta dojĂ« atĂ«â, duke rrĂ«zuar çdo ide se marrĂ«veshja ka njĂ« kufizim tĂ« paracaktuar nĂ« kohĂ«.
Ai e cilĂ«soi gjithashtu raportimin fillestar si njĂ« âcitim mashtruesâ, duke ia atribuar medias pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« pĂ«r interpretimin e deklaratĂ«s. MegjithatĂ«, nĂ« intervistĂ«, ministri Hoxha kishte deklaruar se ânuk do tĂ« ketĂ« zgjatjeâ, duke e lidhur kĂ«tĂ« me anĂ«tarĂ«simin e ShqipĂ«risĂ« nĂ« Bashkimin Evropian.
Jehona nĂ« ItaliÂ
Deklarata e Hoxhës dhe më pas sqarimi i tij u pasqyruan gjerësisht në mediat italiane, përfshirë Corriere della Sera, e cila raportoi se lajmi u prit me habi në Romë.
Sipas raportimeve, zyrtarĂ«t italianĂ« kĂ«rkuan menjĂ«herĂ« qartĂ«si mbi qĂ«ndrimin e TiranĂ«s, duke e parĂ« deklaratĂ«n si potencialisht kontradiktore me marrĂ«veshjen e ratifikuar nĂ« vitin 2024. Ministri i JashtĂ«m italian Antonio Tajani u shpreh se âviti 2030 Ă«shtĂ« shumĂ« largâ dhe se fokusi duhet tĂ« mbetet te zbatimi i marrĂ«veshjes aktuale.
Tajani gjithashtu deklaroi se në takimet e tij me Hoxhën nuk ishte ngritur asnjë shqetësim për mosrinovim, duke nënvizuar vijimësinë e bashkëpunimit mes dy vendeve.
NĂ« kulmin e debatit, reagoi edhe kryeministrja italiane Giorgia Meloni, e cila ripublikoi reagimin e RamĂ«s nĂ« X me njĂ« mesazh tĂ« shkurtĂ«r: âFaleminderit Ediâ.
âRama dramaâÂ
Debati u zhvendos mĂ« tej kur redaktori i Euractiv, Eddy Wax, nĂ« rubrikĂ«n e tij âRapporteurâ, me nĂ«ntitull âRama dramaâ, bĂ«ri tĂ« ditur se ishte i hapur tâi vinte nĂ« dispozicion kryeministrit Rama transkriptin e plotĂ« tĂ« intervistĂ«s me ministrin Hoxha.
NĂ« njĂ« pasazh tĂ« publikuar nĂ« rubrikĂ«, Wax citon ministrin Hoxha, fjalĂ« pĂ«r fjalĂ«: âPo ju them se pas pesĂ« vitesh, sapo ShqipĂ«ria tĂ« anĂ«tarĂ«sohet, kjo nuk Ă«shtĂ« mĂ« jashtĂ«territoriale. ĂshtĂ« territor i Bashkimit Europian. SĂ« pari, Ă«shtĂ« pĂ«r pesĂ« vite dhe nuk jam i sigurt se do tĂ« ketĂ« zgjatje. SĂ« dyti, nuk do tĂ« ketĂ« zgjatje sepse ne do tĂ« jemi anĂ«tarĂ« tĂ« Bashkimit Europianâ
Rama reagoi sĂ«rish nĂ« X, duke kĂ«mbĂ«ngulur se citimi i shkurtuar ishte âmjaftueshĂ«m çorientuesâ, por duke theksuar se thelbi mbetet i pandryshuar: âĂfarĂ« Italia kĂ«rkon nga ShqipĂ«ria, Italia e merr nga ShqipĂ«riaâ
PĂ«rfundim
Intervista e ministrit Ferit Hoxha tregon se, pavarĂ«sisht sqarimeve dhe pĂ«rpjekjeve pĂ«r ta ripaketuar si âreflektim tĂ« çastitâ, mbetet e verifikueshme nĂ« formĂ«n e saj origjinale. Ajo qĂ« u tha qartĂ« nĂ« intervistĂ« (pĂ«rfshirĂ« lidhjen e moszgjatjes sĂ« marrĂ«veshjes me anĂ«tarĂ«simin nĂ« Bashkimit Evropian) nuk mund tĂ« zhbĂ«het thjesht pĂ«rmes njĂ« sqarimi tĂ« pjesshĂ«m tĂ« mĂ«vonshĂ«m.
PĂ«rpjekja e HoxhĂ«s pĂ«r ta reduktuar deklaratĂ«n nĂ« njĂ« âpasiguri personaleâ nuk arrin tĂ« ndryshojĂ« faktin se nĂ« intervistĂ« u artikulua edhe njĂ« konkluzion i dytĂ«, i cili u la jashtĂ« sqarimit publik. PikĂ«risht kjo diferencĂ« mes deklaratĂ«s sĂ« plotĂ« dhe versionit tĂ« mĂ«vonshĂ«m tĂ« saj ka bĂ«rĂ« qĂ« ajo tĂ« perceptohet si njĂ« âgjysmĂ« e vĂ«rtetĂ«â nĂ« diskursin publik.
NĂ« kĂ«tĂ« rast, âdielliâ i asaj qĂ« u tha nĂ« intervistĂ« nuk mbulohet lehtĂ« me âshoshĂ«nâ e sqarimeve tĂ« pjesshme.
Në qershor të vitit 2021, nga Kongresi i jashtëzakonshëm i Partisë Socialiste, kryeministri Edi Rama premtoi një mënyrë të re komunikimi me qytetarët.
âDua qĂ« populli tĂ« mos dĂ«gjohet vetĂ«m njĂ« herĂ« nĂ« katĂ«r vjet, por tĂ« dĂ«gjohet tĂ« paktĂ«n njĂ« herĂ« nĂ« vitâ,premtoi ai, teksa prezantoi KĂ«shillimin KombĂ«tar si njĂ« âinstitucion tĂ« ri kombĂ«tarâ.
Nisma u konkretizua nĂ« fund tĂ« vitit 2021, kur qeveria njoftoi se çdo shtetas shqiptar mbi 18 vjeç, brenda dhe jashtĂ« vendit, do tĂ« merrte njĂ« pyetĂ«sor me 12 pyetje mbi tema qĂ« varionin nga legalizimi i kanabisit deri te politikat fiskale, integrimi europian dhe nisma âBallkani i Hapurâ.
Këshillimi Kombëtar u zhvillua nga 19 janari deri më 31 mars 2022. Pyetësorët u shpërndanë nga Posta Shqiptare, u plotësuan online si edhe në tenda të ngritura në 61 bashki. Përpunimi i të dhënave u krye nga INSTAT. Sipas qeverisë, 563,195 qytetarë dhanë mendimin e tyre.
NĂ« konferencĂ«n pĂ«r prezantimin e rezultateve, Rama e cilĂ«soi pjesĂ«marrjen si ânjĂ« rezultat pĂ«rtej tĂ« gjitha parashikimeveâ. Edhe Eridana Ăano, asokohe Drejtore e AgjencisĂ« pĂ«r Dialog dhe BashkĂ«qeverisje u shpreh se ky ishte ânjĂ« ushtrim, i cili do tĂ« pĂ«rsĂ«ritet nĂ« mĂ«nyrĂ« vjetoreâ.
Premtim i harruar
Por nga viti 2022, deri tani nĂ« 2026 nuk Ă«shtĂ« zhvilluar njĂ« tjetĂ«r KĂ«shillim KombĂ«tar sikurse u premtua. PĂ«r tĂ« kuptuar nĂ«se ekziston njĂ« plan pĂ«r rikthimin e kĂ«saj nisme, Faktoje iu drejtua AgjencisĂ« pĂ«r Media dhe Informim.Â
âNuk ka pĂ«r momentin njĂ« koment pĂ«r datĂ«n e mundshme kur do tĂ« fillojĂ« KĂ«shillimi KombĂ«tarâtha MIA pĂ«r Faktoje.Â
Pra, nuk ka një afat apo kalendar konkret për zhvillimin e një pyetësori të dytë.
Nga Këshillimi Kombëtar tek referendumi
NdĂ«rsa pyetĂ«sori i KĂ«shillimit KombĂ«tar nuk u pĂ«rsĂ«rit, Rama ka hedhur sĂ« fundmi idenĂ« e organizimit tĂ« njĂ« referendumi pĂ«r çështje me rĂ«ndĂ«si kombĂ«tare.Â
Duke folur nĂ« asamblenĂ« e PartisĂ« Socialiste, Rama lajmĂ«roi mundĂ«sinĂ« e ndryshimeve kushtetuese pĂ«rmes votĂ«s popullore, pĂ«rfshirĂ« edhe reduktimin e numrit tĂ« deputetĂ«ve.Â
âDo tâi thĂ«rrasim shqiptarĂ«t nĂ« referendumâ,deklaroi ai, duke e vendosur kĂ«tĂ« si njĂ« opsion nĂ« mungesĂ« tĂ« shumicĂ«s sĂ« nevojshme parlamentare.
Vetëm tre ditë më vonë, u prezantua edhe një projektligj për referendumet, i cili sipas socialistëve synon të krijojë një kornizë ligjore për konsultime më të drejtpërdrejta me qytetarët.
Por kĂ«tĂ« zhvillim, Rigels Xhemollari nga QĂ«ndresa Qytetare e sheh me dyshim.Â
âPĂ«r ne ky referendum qĂ« quan kryeministri Ă«shtĂ« njĂ« sondazh me para publike, pasi nuk ka asnjĂ« fuqi vendimmarrĂ«se, por vetĂ«m fuqi konsultueseâ, tha ai pĂ«r Faktoje.Â
Xhemollari shton se këto procese mbeten të kontrolluara nga vetë mazhoranca.
âVetĂ« i mbledh, vetĂ« i pyet, vetĂ« pĂ«rgjigjet dhe pastaj vetĂ« vendos. Pra nuk kemi mekanizma ku qytetari jep mendimin, dhe partia/qeveria e merr mendimin dhe e pĂ«rditĂ«son. Ai e ka ndarĂ« mendjen se çfarĂ« do bĂ«jĂ« dhe thotĂ« tâi pyes kĂ«ta qĂ« tĂ« bĂ«j atĂ« qĂ« kam ndarĂ« unĂ« mendjenâ- pĂ«rfundon Xhemollari nga QĂ«ndresa Qytetare.Â
PĂ«rfundimÂ
KĂ«shillimi KombĂ«tar u prezantua nga qeveria si njĂ« proces gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«s, ku çdo shtetas shqiptar mbi 18 vjeç, brenda dhe jashtĂ« vendit, do tĂ« ftohej tĂ« jepte mendimin e tij pĂ«r çështje me rĂ«ndĂ«si strategjike pĂ«r vendin. PĂ«rmes njĂ« pyetĂ«sori me 12 pyetje, qytetarĂ«ve iu kĂ«rkua tĂ« shpreheshin pĂ«r tema tĂ« ndryshme sociale, ekonomike dhe politike, qĂ« nisnin nga mbĂ«shtetja pĂ«r nĂ«nat me shumĂ« fĂ«mijĂ« dhe legalizimi i kanabisit, deri te politikat fiskale, integrimi nĂ« Bashkimi Evropian dhe nisma rajonale âBallkani i Hapurâ.Â
NĂ« kohĂ«n e shpalljes sĂ« nismĂ«s, u raportua se organizimi dhe promovimi i saj do tâu kushtonte taksapaguesve rreth 25 milionĂ« lekĂ« tĂ« reja, ku pjesa mĂ« e madhe do tĂ« pĂ«rdorej pĂ«r fushatĂ«n promovuese dhe materialet informuese, ndĂ«rsa INSTAT do tĂ« kryente pĂ«rpunimin dixhital tĂ« pĂ«rgjigjeve.
NĂ« mungesĂ« tĂ« pĂ«rsĂ«ritjes sĂ« premtuar, KĂ«shillimi KombĂ«tar mbeti vetĂ«m njĂ« ushtrim dhe jo njĂ« proces i pĂ«rvitshĂ«m konsultimi. Nisur nga informacionet e mbledhura, premtimin e Edi RamĂ«s se âpopulli do tĂ« dĂ«gjohet tĂ« paktĂ«n njĂ« herĂ« nĂ« vitâ e kategorizojmĂ« tĂ« pambajtur.Â
MĂ« 30 prill, Kryeministri Edi Rama publikoi nĂ« rrjetet sociale njĂ« video qĂ« tregon transformimin e Lumit tĂ« LanĂ«s nĂ« TiranĂ«, njĂ« nga ndĂ«rhyrjet urbane mĂ« tĂ« njohura tĂ« dy dekadave tĂ« fundit nĂ« kryeqytet.Â
Postimi shoqĂ«rohej me njĂ« koment ironik nga vet Rama: âEh eh eh, llafet i merr lumiâ. Brenda pak orĂ«sh, video u shpĂ«rnda gjerĂ«sisht, duke grumbulluar mbi 1.4 milionĂ« shikime, mijĂ«ra pĂ«lqime e komente, si dhe qindra shpĂ«rndarje. Ajo u amplifikua mĂ« tej nga ministra, deputetĂ« tĂ« shumicĂ«s, media online si dhe televizione kombĂ«tare.
Por, ndërsa videoja u paraqit si një dëshmi vizuale e transformimit të Lanës, në asnjë moment nuk u bë e qartë për publikun se përmbajtja ishte e krijuar pjesërisht me inteligjencë artificiale (AI).
Verifikimi i kryer nga Faktoje tregon se videoja nuk Ă«shtĂ« njĂ« dokumentim i pastĂ«r âpara dhe pasâ, por njĂ« produkt i pĂ«rpunuar me teknologji AI. NjĂ« kontroll i thjeshtĂ« pĂ«rmes mjeteve tĂ« disponueshme publikisht, pĂ«rfshirĂ« analiza bazike tĂ« detektimit tĂ« pĂ«rmbajtjes sĂ« gjeneruar, ngriti dyshime mbi autenticitetin e pamjeve.Â
âVideo e marrĂ« pa lejeâ
Për të sqaruar më tej, Faktoje kontaktoi edhe me autorin e videos, i cili konfirmoi përdorimin e inteligjencës artificiale në krijimin e saj.
âUnĂ« jam content creator dhe po implementoj AI nĂ« projektet e mia duke e pĂ«rdorur pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr audiencĂ«n, duke qenĂ« se Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« trend nĂ« rrjete sociale,â shpjegon autori i faqes rigo.vision pĂ«r Faktoje.al. Sipas tij, videoja pĂ«r LanĂ«n Ă«shtĂ« pjesĂ« e njĂ« serie pĂ«rmbajtjesh qĂ« po prodhon pĂ«r profilin e tij personal dhe nuk Ă«shtĂ« krijuar pĂ«r qĂ«llime politike.
âFoto âparaâ Ă«shtĂ« realizuar me AI, me referencĂ« nga foto reale nĂ« Google, ndĂ«rsa âpasâ Ă«shtĂ« reale 100%, por Ă«shtĂ« pĂ«rdorur AI pĂ«r timelapse me prompte specifikeâ, sqaron mĂ« tej natyrĂ«n e materialit autori.Â
Pra videoja nuk është një krahasim autentik mes dy momenteve reale në kohë, por një kombinim mes realitetit dhe simulimit. Megjithatë, kjo nuk u komunikua në asnjë nga postimet që e shpërndanë, përfshirë atë të Kryeministrit.
NjĂ« tjetĂ«r element problematik lidhet me mĂ«nyrĂ«n se si videoja u pĂ«rdor nga vetĂ« kreu i qeverisĂ«. âPĂ«r publikimin nga Kryeministri, as nuk ka marrĂ« leje fare nga mua, asnjĂ« lloj mesazhi. Thjesht kanĂ« bĂ«rĂ« reupload videon time, e cila tashmĂ« ishte bĂ«rĂ« virale,â  thotĂ« krijuesi i faqesÂ
âManipulim opinioniâ
Sipas ekspertit tĂ« sigurisĂ« kibernetike, Besmir Semanaj, rasti ngre njĂ« problem mĂ« tĂ« gjerĂ« qĂ« lidhet me standardet e transparencĂ«s nĂ« epokĂ«n e inteligjencĂ«s artificiale.Â
 âKjo video e publikuar nga Edi Rama ngre njĂ« problem serioz: pĂ«rdorimi i pĂ«rmbajtjeve tĂ« gjeneruara me AI pa i deklaruar si tĂ« tillaâ shpjegon Semanaj.Â
Ai thekson se nĂ« nivel europian tashmĂ« ka standarde tĂ« qarta pĂ«r pĂ«rdorimin e pĂ«rmbajtjeve tĂ« tilla. âNĂ« Bashkimin Europian, pĂ«rmes EU Artificial Intelligence Act, kĂ«rkohet qĂ« pĂ«rmbajtjet e krijuara ose tĂ« manipuluara me AI tĂ« etiketohen nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« dukshme, sidomos kur mund tĂ« ndikojnĂ« opinionin publik.âÂ
Ndaj, sipas Semanaj, mungesa e transparencĂ«s krijon pasoja konkrete. âKur materiale tĂ« tilla shpĂ«rndahen si âtĂ« vĂ«rtetaâ nga aktorĂ« publikĂ«, rrezikohet manipulimi i opinionit dhe cenohet besimi te informacioni â transparenca nuk Ă«shtĂ« zgjedhje, Ă«shtĂ« detyrimâ
Lana
Përpos videos së gjeneruar me AI, Lana sot ka edhe anën tjetër të realitetit.
Faktoje ka shkruar mĂ« herĂ«t mbi fenomenin e ndotjes sĂ« LanĂ«s pasi impianti i Trajtimit tĂ« UjĂ«rave tĂ« Ndotura nĂ« Kashar, i financuar me kredi nga jashtĂ« vite mĂ« parĂ«, pĂ«rfundoi i braktisur e i degraduar, duke lĂ«nĂ« TiranĂ«n me njĂ« lum tĂ« ndotur, me pasoja mjedisore, shĂ«ndetĂ«sore dhe ekonomike. Â
PĂ«rfundimÂ
NĂ« njĂ« kohĂ« kur teknologjitĂ« gjeneruese po bĂ«hen gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« sofistikuara, dallimi mes realitetit dhe pĂ«rmbajtjes sĂ« manipuluar vizualisht bĂ«het mĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r publikun e gjerĂ«. Ndaj dhe mungesa e transparencĂ«s pĂ«r pĂ«rdorimin e AI nĂ« njĂ« pĂ«rmbajtje qĂ« shpĂ«rndahet nga nivelet mĂ« tĂ« larta tĂ« komunikimit publik pĂ«rbĂ«n problem.Â
Rehabilitimi i Lumit Lana Ă«shtĂ« pjesĂ« e ndĂ«rhyrjeve urbane tĂ« realizuara gjatĂ« periudhĂ«s kur Edi Rama drejtonte BashkinĂ« e TiranĂ«s (2000â2011). NĂ« atĂ« kohĂ«, administrata vendore ndĂ«rmori njĂ« sĂ«rĂ« aksionesh pĂ«r pastrimin e shtratit tĂ« lumit nga ndĂ«rtimet pa leje, rikthimin e hapĂ«sirave publike dhe shtimin e gjelbĂ«rimit nĂ« qytet.Â
Pra, ndërhyrja në Lanë është një fakt i dokumentuar dhe i njohur publikisht. Megjithatë, përdorimi i një videoje të manipuluar pa e deklaruar këtë fakt krijon problem edhe për mënyrën se si komunikohet ky realitet.
Rasti ilustron njĂ« fenomen gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« pĂ«rhapur nĂ« hapĂ«sirĂ«n digjitale, ku pĂ«rmbajtjet e krijuara me AI pĂ«rdoren pĂ«r tĂ« rritur angazhimin dhe pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr audiencĂ«. VetĂ« autori e pranon kĂ«tĂ«. âPo e pĂ«rdor AI pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr audiencĂ«n, pasi Ă«shtĂ« trend nĂ« rrjete socialeâ, thekson ai.
Por kur këto përmbajtje ripërdoren nga aktorë publikë dhe media pa asnjë shpjegim, ato mund të marrin një peshë tjetër duke u perceptuar si burime informacioni dhe jo thjesht si produkte kreative. Në përfundim, rasti tregon se përdorimi i përmbajtjeve të gjeneruara me AI pa etiketime të qarta mund të kthehet në një formë të re të propagandës vizuale, ku teknologjia përdoret për të ndërtuar narrativë publike që nuk dallon lehtësisht nga realiteti.
Nafta kaloi pragun e 200 lekĂ«ve pĂ«r litĂ«r dhe bashkĂ« me tĂ« u rikthye edhe debati i vjetĂ«r mbi mĂ«nyrĂ«n si funksionon tregu i karburanteve nĂ« ShqipĂ«ri. Kriza nĂ« Lindjen e Mesme dhe luhatjet nĂ« bursat ndĂ«rkombĂ«tare u pĂ«rkthyen shpejt nĂ« çmimet mĂ« tĂ« larta nĂ« rajon nĂ« pikat e shitjes kudo nĂ« ShqipĂ«ri, duke rĂ«nduar buxhetet familjare.Â
Por problemi në vend nuk mbaron te kostoja në pompë. Përtej çmimit, në treg informaliteti mbetet i pranishëm dhe jo çdo transaksion lë gjithmonë gjurmë në sistemin fiskal.
âA e do faturĂ«n?â â kjo Ă«shtĂ« pyetja qĂ«, sipas qytetarĂ«ve, dĂ«gjohet shpesh sapo shitĂ«si heq pompĂ«n nga automjeti.
Dhjetëra dëshmi të mbledhura nga Faktoje tregojnë se moslëshimi i faturës është kthyer në praktikë të zakonshme. Në disa raste, fatura nuk jepet nëse nuk kërkohet. Në të tjera, nuk jepet fare. Dhe kur jepet, nuk është gjithmonë e fiskalizuar.
âDoja tĂ« paguaja me kartĂ«, por mĂ« thanĂ« se POS-i nuk funksiononte. Paguajta cash dhe kĂ«rkova faturĂ« nĂ« fund. MĂ« dhanĂ« njĂ« faturĂ« tĂ« pafiskalizuar,â rrĂ«fen njĂ« qytetar nga Tirana, ditĂ«n kur çmimi i naftĂ«s ishte 224 lekĂ« pĂ«r litĂ«r.Â
Fatura që mungon
Ligjërisht, çdo litër karburant i shitur duhet të shoqërohet me faturë fiskale. Sistemi i fiskalizimit online u ndërtua për të garantuar që çdo transaksion të raportohet në kohë reale tek administrata tatimore. Por praktika në terren sugjeron se mes ligjit dhe zbatimit ekziston ende një hendek.
NĂ« njĂ« treg ku karburanti ndikon pothuajse çdo hallkĂ« tĂ« ekonomisĂ«, nga transporti te çmimet e produkteve bazĂ«, mungesa e faturĂ«s ngre pikĂ«pyetje jo vetĂ«m mbi disiplinĂ«n fiskale, por edhe mbi shkallĂ«n reale tĂ« informalitetit nĂ« sektor.Â
Sipas ekspertit fiskal të qendrës ALTAX, Eduard Gjokutaj, moslëshimi i faturës nuk duhet parë si shkelje sporadike, por si tregues i dobësive institucionale në monitorimin e tregut.
âNga kĂ«ndvĂ«shtrimi fiskal, moslĂ«shimi i faturĂ«s krijon hapĂ«sirĂ« pĂ«r fshehje tĂ« xhiros reale dhe rrjedhimisht pĂ«r evazion nĂ« TVSH dhe tatim-fitimin,â argumenton Gjokutaj.Â
Në një sektor me volum të lartë qarkullimi, edhe devijime të vogla në raportim mund të përkthehen në humbje të mëdha për buxhetin e shtetit. Sipas tij, problemi shkon përtej të ardhurave fiskale, pasi deformon konkurrencën dhe krijon avantazh të padrejtë për operatorët që shmangin faturimin.
NjĂ« shqetĂ«sim tĂ« ngjashĂ«m ngre edhe ekspertja e ekonomisĂ«, Fatmira Kola, e cila e konsideron kĂ«tĂ« praktikĂ« si pasojĂ« tĂ« normalizimit tĂ« informalitetit.Â
âNĂ« kĂ«tĂ« realitet tĂ« rĂ«nduar, praktika e moslĂ«shimit tĂ« faturĂ«s fiskale nĂ« pikat e karburantit nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m abuzim: Ă«shtĂ« njĂ« formĂ« e pastĂ«r grabitjeje ekonomike ndaj qytetarĂ«ve dhe shtetit,â thotĂ« ajo pĂ«r Faktoje.
Sipas KolĂ«s, vetĂ« pyetja âa e doni faturĂ«n?â tregon se detyrimi ligjor Ă«shtĂ« kthyer nĂ« zgjedhje opsionale. âFatura nuk Ă«shtĂ« opsion, Ă«shtĂ« detyrim ligjor. Ădo litĂ«r i shitur pa faturĂ« Ă«shtĂ« njĂ« transaksion i padeklaruar, pra njĂ« humbje direkte pĂ«r buxhetin e shtetit dhe njĂ« fitim i padrejtĂ« pĂ«r operatorin,â argumenton ajo.Â
âNĂ« njĂ« treg me qarkullim kaq tĂ« madh, â shton ekspertja, â kjo praktikĂ« mund tĂ« pĂ«rkthehet nĂ« miliona euro evazionâ.
Kola paralajmĂ«ron se pasojat ndihen edhe nĂ« konkurrencĂ«n mes operatorĂ«ve. âBizneset qĂ« zbatojnĂ« rregullat ndĂ«shkohen, ndĂ«rsa ata qĂ« shmangin taksat pĂ«rfitojnĂ«. NĂ« thelb, krijohet njĂ« treg i padrejtĂ«, ku ndershmĂ«ria bĂ«het disavantazh,â pĂ«rfundon ajo.
Sipas ekspertĂ«ve, konsumatori mbetet hallka mĂ« e pambrojtur.Â
Pa faturĂ«, qytetari nuk ka provĂ« pĂ«r sasinĂ« apo cilĂ«sinĂ« e karburantit tĂ« blerĂ« dhe humbet mundĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« ankesĂ« efektive. âNĂ« thelb, moslĂ«shimi i faturĂ«s nĂ« kĂ«tĂ« sektor duhet parĂ« si tregues i njĂ« problemi mĂ« tĂ« gjerĂ« tĂ« disiplinĂ«s tatimore dhe tĂ« kapaciteteve tĂ« administrimit,â pĂ«rfundon Gjokutaj.
âDenonconiâÂ
Luigj Aliaj, përfaqësues i Shoqatës së Hidrokarbureve, thotë se problemi i mos lëshimit të faturës nuk mund të përgjithësohet për të gjithë sektorin.
âShqipĂ«ria ka rreth 1380 pika karburanti dhe ne nuk kemi anĂ«tarĂ« as 10 pĂ«r qind tĂ« tyre. Por nĂ«se ky fenomen ndodh, kanĂ« pĂ«rgjegjĂ«si edhe klientĂ«t. Ligji thotĂ« se po nuk tĂ« japin kupon, mos paguaj. Shitjet janĂ« online dhe rezultati nĂ« kohĂ« reale shkon nĂ« Tatime,â thotĂ« Aliaj pĂ«r Faktoje.
Ai shton se qytetarët duhet të denoncojnë rastet konkrete.
Në sektorin e karburanteve, ku qarkullimi financiar është i lartë dhe fitimet ndikohen nga diferenca të vogla çmimi, mungesa e fiskalizimit mund të ketë efekt të shumëfishtë.
Pasojat në buxhet
Sipas analizave fiskale të qendrës ALTAX, struktura e çmimit të naftës në Shqipëri dominohet nga taksat dhe kostot e tregtimit. Një pjesë e konsiderueshme e çmimit final përbëhet nga akciza, TVSH-ja, taksa e qarkullimit dhe tarifat e tjera që i shtohen kostos bazë.
Burimi: ALTAX
Kjo do të thotë se çdo litër i shitur jashtë sistemit fiskal nuk prek vetëm të ardhurat e biznesit, por edhe arkën e shtetit. Fiskalizimi online duhej ta kishte minimizuar këtë problem. Sistemi është ndërtuar pikërisht për të raportuar në kohë reale çdo transaksion tek administrata tatimore. Por dëshmitë e qytetarëve tregojnë se ekzistojnë ende hapësira për shmangie.
Në mars, shqetësimi për abuzimet në sektor u ngrit publikisht edhe nga deputeti Erion Braçe.
âKam disa video qĂ« mi kanĂ« çuar qytetarĂ«, ku dĂ«gjohen shitĂ«sit nĂ« pompĂ« duke pyetur: âA e do faturĂ«n?â Po mirĂ«, çfarĂ« do tĂ« thotĂ« kjo? PĂ«r çdo shitje pa faturĂ«, ku raportohet dhe si tatohet?â deklaroi ai.
Ministria e Financave ka njoftuar ngritjen e një task force të përbashkët mes Tatimeve dhe Doganave për monitorimin e sektorit të hidrokarbureve. Task Forca synon kontrollin jo vetëm të dokumentacionit tatimor dhe doganor, por edhe verifikimin fizik të sasive të karburantit që tregtohen në pikat e shumicës dhe pakicës. Megjithatë, pyetja mbetet nëse kontrollet mund të frenojnë një praktikë që qytetarët thonë se e hasin shpesh.
Mungesë alarmi dhe monitorimi, mbi 145 mijë banorë të ekspozuar ndaj rrezikut
Nga: Esmeralda Topi Fotografitë: Atdhe Mulla
Mëngjesi i 10 prillit na gjeti në rrugën drejt Bovillës. Deri tek reparti ushtarak në Zallherr rruga ishte e shtruar, por aventura nis sapo e kalon atë pikë. Asfalt i degraduar, gropa të shumta, një terren që të detyron të ngadalësosh ritmin dhe të ndjesh çdo tronditje të makinës. Megjithatë, kjo nuk i ndal mjetet e mbushura me turistë që çdo fundjavë ngjiten drejt Bovillës, të tërhequr nga pamja e rezervuarit dhe mundësitë për hiking në kodrat përreth.
Diga e BovillĂ«s, e ndĂ«rtuar nĂ« vitin 1998 pĂ«r furnizimin me ujĂ« tĂ« TiranĂ«s, Ă«shtĂ« njĂ« nga veprat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme hidroteknike tĂ« vendit. Me lartĂ«si 91 metra dhe njĂ« rezervuar prej mbi 78 milionĂ« mÂł ujĂ«, ajo mban mbi shpinĂ« jetĂ«n e kryeqytetit. PoshtĂ« saj jetojnĂ« mĂ« shumĂ« se 100 mijĂ« banorĂ« tĂ« ekspozuar ndaj rrezikut potencial, pasi mungojnĂ« sistemet e monitorimit dhe alarmit.Â
âNĂ« digĂ« dhe nĂ« zonĂ«n poshtĂ« saj nuk ka asnjĂ« sistem alarmi pĂ«r rastet e emergjencave civile, megjithĂ«se kjo digë⊠konsiderohet vepĂ«r e rĂ«ndĂ«sisĂ« sĂ« veçantĂ«â, nxjerr nĂ« pah njĂ« auditim i Kontrollit tĂ« LartĂ« tĂ« Shtetit.Â
âNĂ« digĂ« dhe nĂ« zonĂ«n poshtĂ« saj nuk ka asnjĂ« sistem alarmi pĂ«r rastet e emergjencave civile, megjithĂ«se kjo digë⊠konsiderohet vepĂ«r e rĂ«ndĂ«sisĂ« sĂ« veçantĂ«â, nxjerr nĂ« pah njĂ« auditim i Kontrollit tĂ« LartĂ« tĂ« Shtetit.
Auditimi evidenton edhe njĂ« çarje tĂ« madhe nĂ« masivin shkĂ«mbor 500 metra larg digĂ«s, e identifikuar prej vitesh, por pa masa konkrete pĂ«r monitorim apo eliminim tĂ« rrezikut. TĂ« njĂ«jtat problematika janĂ« vĂ«nĂ« nĂ« pah edhe nga Komiteti KombĂ«tar i Digave, i cili nĂ« raportin e fundit e cilĂ«son BovillĂ«n si rast kritik.Â
âMungojnĂ« sistemet e alarmit nĂ« trupin e digave⊠instalimi i sistemeve tĂ« tilla moderne Ă«shtĂ« njĂ« domosdoshmĂ«ri urgjente dhe ligjore,â theksohet nĂ« raport.Â
Duke e renditur BovillĂ«n ndĂ«r digat mĂ« tĂ« rrezikuara, Komiteti i Digave thekson se mungesa e instrumenteve tĂ« monitorimit dhe e planeve tĂ« gadishmĂ«risĂ« civile e ekspozon komunitetin poshtĂ« saj ndaj njĂ« rreziku ekstrem, ku çdo defekt teknik mund tĂ« kthehet nĂ« katastrofĂ« pĂ«r mbi 100 mijĂ« banorĂ«.Â
NdĂ«rmarrja e UjĂ«sjellĂ«s kanalizimeve TiranĂ«, qĂ« ka nĂ«n administrim digĂ«n e BovillĂ«s, i pranon problematikat, por nĂ« pĂ«rgjigjen pĂ«r Faktoje thekson se janĂ« vĂ«nĂ« nĂ« lĂ«vizje pĂ«r tâi adresuar.
Auditimi evidenton edhe një çarje të madhe në masivin shkëmbor 500 metra larg digës, e identifikuar prej vitesh, por pa masa konkrete për monitorim apo eliminim të rrezikut.
âMonitorimi gjeodezik kryhet dy herĂ« nĂ« vit⊠Monitorimi hidrologjik, çdo ditĂ« kryhet matja e nivelit tĂ« ujit nĂ« liqen dhe pasqyrohet nĂ« ditarin e digĂ«s. KĂ«to ditĂ« Ă«shtĂ« instaluar edhe sensori me anĂ«n e tĂ« cilit kryhet monitorim online i nivelit tĂ« ujitâ thuhet nĂ« pĂ«rgjigjen e UKT-sĂ«.Â
UKT pohon se monitorimi sizmik Ă«shtĂ« jashtĂ« funksionit pĂ«r shkak tĂ« dĂ«mtimit tĂ« kabllit dhe njĂ« sensori, por shton se riparimi Ă«shtĂ« planifikuar brenda tre muajve tĂ« ardhshĂ«m. Po ashtu, ndĂ«rmarrja ka hartuar njĂ« projekt pĂ«r vendosjen e sistemeve tĂ« monitorimit dhe njĂ« sistem alarmi pĂ«r banorĂ«t poshtĂ« digĂ«s.Â
âGjendja teknike e digĂ«s qĂ« administrohet nga UKT-sha, Ă«shtĂ« e qĂ«ndrueshme dhe pa probleme teknike qĂ« mund tĂ« vĂ«r nĂ« diskutim sigurinĂ« e sajâ pĂ«rfundon UKT.
Diga e liqenit, 24 vite pa porta shkarkimi
Tirana ka nĂ«n administrim 38 diga tĂ« mĂ«dha pĂ«r ujitje, peshkim dhe zhvillim urban. Pas digĂ«s sĂ« BovillĂ«s, e cila mbetet kritike pĂ«r furnizimin me ujĂ« tĂ« kryeqytetit, njĂ« tjetĂ«r vepĂ«r e rĂ«ndĂ«sishme dhe e rrezikuar Ă«shtĂ« diga e Liqenit Artificial. Kjo digĂ« e vjetĂ«r, e ndĂ«rtuar nĂ« vitet 1957â1958, ka shĂ«rbyer pĂ«r dekada si pjesĂ« e parkut rekreativ tĂ« TiranĂ«s, por sot pĂ«rballet me problematika tĂ« shumta.
âNĂ« kĂ«tĂ« digĂ« nuk ka sisteme monitorimi funksionalĂ« pĂ«r asnjĂ« element tĂ« pĂ«rcaktuar nĂ« aktet ligjore dhe nĂ«nligjore, pĂ«rjashtuar njĂ« matĂ«si manual tĂ« nivelit tĂ« ujitâ nxjerr nĂ« pah auditimi i fundit nga Kontrolli i LartĂ« i Shtetit.Â
âNĂ« kĂ«tĂ« digĂ« nuk ka sisteme monitorimi funksionalĂ« pĂ«r asnjĂ« element tĂ« pĂ«rcaktuar nĂ« aktet ligjore dhe nĂ«nligjore, pĂ«rjashtuar njĂ« matĂ«si manual tĂ« nivelit tĂ« ujitâ nxjerr nĂ« pah auditimi i fundit nga Kontrolli i LartĂ« i Shtetit.
Po ashtu, KLSH thekson se portat e shkarkimit nuk funksionojnë në mënyrë të kontrolluar, duke e bërë të pamundur shkarkimin e shpejtë të ujit në raste emergjente. Një sifon prej çeliku, me kapacitet të vogël, nuk mund të përballojë prurje të mëdha, duke e lënë strukturën të pambrojtur.
Nga ana tjetĂ«r, edhe vet Komiteti KombĂ«tar i Digave, e cilĂ«son Liqenin Artificial si rast kritik.Â
âKa mĂ« se 22 vjet qĂ« portat e shkarkimit janĂ« bllokuar⊠MegjithĂ«se nĂ« zonĂ«n poshtĂ« saj banojnĂ« afro 45 mijĂ« banorĂ«, nuk ka tĂ« instaluar asnjĂ« instrument pĂ«r monitorimin e digĂ«s dhe asnjĂ« sistem alarmiâ shkruhet nĂ« raportin e fundit.Â
âKa mĂ« se 22 vjet qĂ« portat e shkarkimit janĂ« bllokuar⊠MegjithĂ«se nĂ« zonĂ«n poshtĂ« saj banojnĂ« afro 45 mijĂ« banorĂ«, nuk ka tĂ« instaluar asnjĂ« instrument pĂ«r monitorimin e digĂ«s dhe asnjĂ« sistem alarmiâ shkruhet nĂ« raportin e fundit.
Portat e shkarkimit tĂ« digĂ«s sĂ« Liqenit Artificial kanĂ« mbi 24 vite tĂ« bllokuara. Ky mosfunksionim lidhet me ngjarjen e 27 shtatorit 2002, kur banorĂ«t pranĂ« liqenit u zgjuan mes pĂ«rmbytjes. Hapja e njĂ« porte shkarkuese rezultoi fatale, duke shkaktuar dĂ«me tĂ« shumta materiale, sidomos nĂ« banesat njĂ«katĂ«she tĂ« zonĂ«s sĂ« KomunĂ«s sĂ« Parisit.Â
Sot në zonën e rrezikut jetojnë mbi 45 mijë njerëz.
NĂ«se shkon dhe e sheh nga afĂ«r digĂ«n, jo thjesht vrapon me kufje nĂ« vesh rreth e qark saj, do tĂ« dallosh shenjat e mosmirĂ«mbajtjes qĂ« e shoqĂ«rojnĂ« prej dekadash. Skarpatat janĂ« tĂ« mbuluara me pllaka tĂ« rĂ«na, me bimĂ«si me rrĂ«njĂ« tĂ« thella, tĂ« cilat rrisin rrezikun e filtrimeve dhe erozionit tĂ« brendshĂ«m. Aparaturat e monitorimit mungojnĂ« krejtĂ«sisht, duke e lĂ«nĂ« digĂ«n pa âsyâ teknikĂ« qĂ« tĂ« paralajmĂ«rojnĂ« pĂ«r ndonjĂ« defekt
NĂ« vend tĂ« sistemeve moderne, nĂ« digĂ«n e Liqenit Artificial ekziston vetĂ«m njĂ« mjet âprimitivâ i quajtur LAT, njĂ« dĂ«rrasĂ« e vijĂ«zuar nĂ« metra dhe centimetra pĂ«r matjen manuale tĂ« nivelit tĂ« ujit. Ky sistem nuk jep asnjĂ« paralajmĂ«rim nĂ« rast rritjeje tĂ« shpejtĂ« tĂ« nivelit tĂ« ujit, duke e bĂ«rĂ« tĂ« pamundur reagimin nĂ« kohĂ«. NdonĂ«se parashikon pesĂ« sisteme tĂ« detyrueshme monitorimi (gjeodezik, sizmik, hidrogjeologjik, hidrologjik dhe gjeologjik) nĂ« Liqenin Artificial asnjĂ« nuk Ă«shtĂ« funksional.
NĂ« vend tĂ« sistemeve moderne, nĂ« digĂ«n e Liqenit Artificial ekziston vetĂ«m njĂ« mjet âprimitivâ i quajtur LAT, njĂ« dĂ«rrasĂ« e vijĂ«zuar nĂ« metra dhe centimetra pĂ«r matjen manuale tĂ« nivelit tĂ« ujit
 Ky sistem nuk jep asnjë paralajmërim në rast rritjeje të shpejtë të nivelit të ujit, duke e bërë të pamundur reagimin në kohë. Ndonëse parashikon pesë sisteme të detyrueshme monitorimi (gjeodezik, sizmik, hidrogjeologjik, hidrologjik dhe gjeologjik) në Liqenin Artificial asnjë nuk është funksional.
Bovilla dhe Liqeni, ndër 50 digat më të rrezikuara
Auditimet dhe raportet nxjerrin në pah boshllëqe të mëdha në sigurinë e digave, ndaj ekspertët e fushës e cilësojnë instalimin e sistemeve të monitorimit jo vetëm si urgjencë, por si një kërkesë ligjore të vonuar, që prek drejtpërdrejt jetën e mbi 145 mijë banorëve poshtë Bovillës dhe Liqenit Artificial.
Arjan Jovani President i EURCOLD dhe ish-kryetar i Komitetit të Digave të Mëdha, thekson domosdoshmërinë e ndërhyrjes.
âTĂ« ngrihet alerti i domosdoshmĂ«risĂ« tĂ« monitorimit tĂ« digave. ĂshtĂ« e domosdoshme instalimi i sistemeve tĂ« monitorimit tĂ« digave. Jo vetĂ«m Ă«shtĂ« e domosdoshme por Ă«shtĂ« kĂ«rkesĂ« teknike edhe ligjore qĂ« bĂ«het nĂ« tĂ« gjithĂ« EvropĂ«nâ
Ai shton se bazuar në eksperiencën botërore, instalimi i sistemeve nuk është thjesht urgjencë, por një detyrim i vonuar.
âKomiteti para dy vitesh ka çuar listĂ«n me 50 digat mĂ« tĂ« rrezikuara nĂ« ShqipĂ«ri (ku pĂ«rfshihet Liqeni dhe Bovilla sepse kanĂ« 100 mijĂ« dhe 45 mijĂ« banorĂ«)â argumenton Jovani pĂ«r Faktoje.Â
âKomiteti para dy vitesh ka çuar listĂ«n me 50 digat mĂ« tĂ« rrezikuara nĂ« ShqipĂ«ri (ku pĂ«rfshihet Liqeni dhe Bovilla sepse kanĂ« 100 mijĂ« dhe 45 mijĂ« banorĂ«)â argumenton Jovani pĂ«r Faktoje.
VetĂ«m instalimi i sistemeve moderne tĂ« monitorimit dhe alarmit, sĂ« bashku me respektimin e standardeve ligjore e teknike, mund tĂ« garantojĂ« qĂ« alarmi i ngritur tĂ« mos bie nĂ« vesh tĂ« shurdhĂ«r. Investimet mund tĂ« shmangin pĂ«rsĂ«ritjen ngjarjet e sĂ« shkuarĂ«s, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« Bovilla dhe Liqeni Artificial tĂ« mos mbeten simbole tĂ« neglizhencĂ«s.Â
Negociatat e ShqipĂ«risĂ« me Bashkimin Evropian janĂ« kthyer nĂ« mollĂ« sherri pĂ«r politikĂ«n, duke i ndarĂ« kampet nĂ« qĂ«ndrime krejtĂ«sisht tĂ« kundĂ«rta. NjĂ«ra palĂ« flet pĂ«r bllokimin e procesit, ndĂ«rsa pala tjetĂ«r kĂ«mbĂ«ngul se nuk ka pengesa dhe se gjithçka po ecĂ«n sipas ritmit tĂ« zakonshĂ«m teknik tĂ« negociatave.Â
Përplasja nuk është e re, por këtë herë ajo është përqendruar rreth një dokumenti teknik, IBAR (Raporti i Vlerësimit të Piketave të Ndërmjetme) një raport vlerësimi teknik i Komisionit Europian që shërben si bazë për vendimin e shteteve anëtare të BE-së nëse Shqipëria mund të kalojë në fazën tjetër të negociatave.
Kryetari i PartisĂ« Demokratike, Sali Berisha, thotĂ« se negociatat e ShqipĂ«risĂ« me Bashkimin Europian janĂ« tĂ« bllokuara. Ai e pĂ«rshkruan situatĂ«n me tone alarmante, duke theksuar se vendet anĂ«tare tĂ« BE-sĂ« kanĂ« refuzuar miratimin e raportit dhe se procesi Ă«shtĂ« bllokuar.Â
Sipas BerishĂ«s, pa unanimitet âShqipĂ«ria nuk mbyll asnjĂ« kapitullâ, ndĂ«rsa paralajmĂ«ron se vendi rrezikon tĂ« pĂ«rballet edhe me ândĂ«shkime tĂ« rĂ«ndaâ nĂ«se kjo situatĂ« vijon.
NĂ« anĂ«n tjetĂ«r, kryeministri Edi Rama e hodhi poshtĂ« deklaratĂ«n si âgĂ«njeshtĂ«r tĂ« madheâ. NĂ« komunikimet e tij publike, ai kĂ«mbĂ«ngul se negociatat ânuk janĂ« bllokuarâ dhe se puna âvazhdon pĂ«rditĂ«â, ndĂ«rsa rezultatet pozitive janĂ« çështje kohe. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n linjĂ«, edhe ministri i JashtĂ«m Ferit Hoxha e ka pĂ«rkthyer situatĂ«n si njĂ« fazĂ« normale, ku shtetet anĂ«tare thjesht âbĂ«jnĂ« pyetje shtesĂ«â.
Shqipëria në vend numëro
Mes këtyre dy qëndrimeve, e vërteta duket më pak dramatike nga sa pretendon opozita, por edhe më pak optimiste nga sa këmbëngul qeveria.
Komisioni Evropian argumenton pĂ«r Faktoje.al se ShqipĂ«ria ka bĂ«rĂ« progres tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« kriteret themelore, veçanĂ«risht nĂ« drejtĂ«si dhe luftĂ«n kundĂ«r korrupsionit. Po ashtu, Komisioni ka dhĂ«nĂ« njĂ« vlerĂ«sim pozitiv pĂ«r pĂ«rmbushjen e kushteve ndĂ«rmjetĂ«se dhe ka paraqitur raportin IBAR nĂ« KĂ«shillin e BE-sĂ«.Â
âKomisioni ka paraqitur vlerĂ«simin e tij pozitiv mbi pĂ«rmbushjen e Raportit tĂ« VlerĂ«simit tĂ« Pikave tĂ« PĂ«rkohshme, si dhe njĂ« draft tĂ« QĂ«ndrimit tĂ« PĂ«rbashkĂ«t tĂ« BE-sĂ« pĂ«r Klasterin 1 nĂ« KĂ«shill. Tani u takon shteteve anĂ«tare tĂ« bien dakord mbi njĂ« QĂ«ndrim tĂ« PĂ«rbashkĂ«t tĂ« BE-sĂ« pĂ«r Klasterin 1, i cili do tĂ« pĂ«rcaktojĂ« standardet pĂ«rmbyllĂ«se nĂ« fushĂ«n e Shtetit tĂ« sĂ« DrejtĂ«s,â sqaron KE pĂ«r Faktoje, duke e lĂ«nĂ« hapin vendimtar nĂ« duart e KĂ«shillit tĂ« BE-sĂ«.Â
Me pak fjalĂ«, Komisioni Evropian dhe vendet anĂ«tare e shohin ndryshe ecurinĂ« e ShqipĂ«risĂ«. Kjo nuk Ă«shtĂ« njĂ« âjoâ pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«, por as njĂ« âpoâ. Mungesa e konsensusit tĂ« vendeve anĂ«tare e lĂ« ShqipĂ«rinĂ« nĂ« gjendje pezull, negociatat nuk avancojnĂ«, kapitujt nuk mbyllen. Procesi mbetet nĂ« pritje. Por, nĂ« dallim nga njĂ« bllokim formal, dera mbetet e hapur.
ĂĂ«shtja âBallukuâ
Sipas ish-kryenegociatorit tĂ« ShqipĂ«risĂ« pĂ«r BE, Zef Mazi, procesi i miratimit tĂ« IBAR nĂ« KĂ«shillin e BE-sĂ« mbetet thellĂ«sisht politik dhe i shoqĂ«ruar me rezerva nga disa shtete anĂ«tare, tĂ« cilat sipas tij e shohin si âshumĂ« herĂ«t pĂ«r tĂ« folur pĂ«r IBARâ dhe se ShqipĂ«ria ânuk i ka pĂ«rmbushur kushtet pĂ«r tĂ« ecur pĂ«rpara nĂ« rrugĂ«n e integrimitâ.Â
âTrajtimi i çështjes Balluku ka rĂ«ndesi tĂ« madhe nĂ« kuadrin e miratimit tĂ« raportit IBAR nga KĂ«shilli. Miratimi i raportit tĂ« Komisionit dhe qendrimi i KĂ«shillit janĂ« thelbĂ«sore qĂ« ShqipĂ«ria tĂ« ecĂ« pĂ«rpara nĂ« negociata dhe tĂ« jetĂ« nĂ« gjendje tĂ« mbyllĂ« njĂ« apo disa kapitujâ, thotĂ« Mazi pĂ«r Faktoje.Â
Ai thekson se në mbledhjet e fundit të Këshillit janë ngritur një numër i lartë pyetjesh kritike ndaj Komisionit Europian, çka sipas tij tregon synime për të ngadalësuar ose kushtëzuar më tej procesin.
âToni i tyre dhe dy debatet e mĂ«pareshme paralajmĂ«ruan temperaturĂ«n e debatit tĂ« 20 Marsit. NĂ« mbledhje doli se shumica e propozimeve kritike u pranuan nga Presidenca. Komisionerja njoftoi se kishte marrĂ« 43 pyetje nga anĂ«tarĂ«t. Numri i lartĂ« Ă«shtĂ« i qartĂ«, flet pĂ«r synimet e shteteve kritike pĂ«r tĂ« ngadalĂ«suar ose penguarâ, argumenton mĂ« tej ish kryenegociatori i ShqipĂ«risĂ« Zef Mazi.Â
NĂ« kĂ«tĂ« debat, disa vende si Italia, e mbĂ«shtetur nga Hungaria, Estonia dhe Austria, sipas tij kanĂ« ngritur shqetĂ«simin se zgjerimi me Ballkanin PerĂ«ndimor ka arritur nĂ« njĂ« âudhĂ«kryq strategjikâ, ku BE duhet tĂ« vendosĂ« nĂ«se do tĂ« ruajĂ« kredibilitetin e procesit tĂ« zgjerimit apo rrezikon tĂ« humbasĂ« rajonin, duke e pĂ«rkthyer debatin pĂ«r IBAR nĂ« njĂ« çështje mĂ« tĂ« gjerĂ« politike sesa thjesht teknike.
Në këtë kuadër, Z.Mazi thekson se ende nuk është e qartë nëse kampi skeptik do të bindet të lejojë avancimin dhe në çfarë afati kohor mund të konsiderohet i pranueshëm IBAR, duke reflektuar kështu një proces ende të hapur dhe të kontestuar brenda BE-së.
Vonesa me pasojaÂ
Drejtori ekzekutiv i âLĂ«vizjes Europiane Shqiptareâ, Gledis Gjipali, thekson pĂ«r Faktoje se vetĂ« IBAR Ă«shtĂ« njĂ« instrument relativisht i ri dhe pa precedent tĂ« konsoliduar krahasimi.
âIBAR Ă«shtĂ« njĂ« instrument i ri i aplikuar nga BE, dhe pĂ«r kĂ«tĂ« arsye nuk ka njĂ« eksperiencĂ« tĂ« mjaftueshme pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« krahasimeâ, thotĂ« ai, duke shtuar se metodologjia e re e zgjerimit nuk parashikon afate tĂ« pĂ«rcaktuara pĂ«r fazat e procesit. âNĂ« metodologjinĂ« e re nuk pĂ«rcaktohen afate pĂ«r asnjĂ« nga hapat, pasi gjithçka Ă«shtĂ« nĂ« varĂ«si tĂ« ecurisĂ« sĂ« vendit pĂ«rkatĂ«sâ, shpjegon Gjipali.
Ai sjell nĂ« vĂ«mendje edhe rastin e Mali i Zi, i cili mbetet i vetmi vend qĂ« ka marrĂ« njĂ« raport pozitiv IBAR deri mĂ« tani, nĂ« vitin 2024. âMali i Zi Ă«shtĂ« i vetmi vend qĂ« ka marrĂ« raport pozitiv IBAR dhe i janĂ« dashur mĂ« shumĂ« se 10 vite, por duke ndjekur metodologjinĂ« e vjetĂ«râ, thekson ai.
Sa i pĂ«rket ShqipĂ«risĂ«, Gjipali e konsideron rast tĂ« veçantĂ« pĂ«r shkak tĂ« ritmit tĂ« shpejtĂ« nĂ« hapjen e negociatave, çka mund tĂ« ndikojĂ« edhe nĂ« kohĂ«n e vendimmarrjes.Â
âShqipĂ«ria Ă«shtĂ« njĂ« rast i veçantĂ« pĂ«r shkak tĂ« shpejtĂ«sisĂ« sĂ« procesit dhe pĂ«r kĂ«tĂ« arsye pritet njĂ« vendimmarrje mĂ« e shpejtĂ« pĂ«r IBARâ, thotĂ« ai, duke theksuar megjithatĂ« se vendimi kĂ«rkon unanimitet tĂ« plotĂ« nga tĂ« gjitha vendet anĂ«tare.
Sipas tij, vonesat nuk janĂ« pa pasoja.Â
âVonesa nĂ« miratimin e IBAR ndikon nĂ« proces, nĂ« radhĂ« tĂ« parĂ« nĂ« aspektin politik, pasi krijon njĂ« stepje dhe hap mĂ« shumĂ« pikĂ«pyetje pĂ«r cilĂ«sinĂ« dhe shpejtĂ«sinĂ« e procesitâ, argumenton Gjipali, duke shtuar se ndikimi Ă«shtĂ« edhe praktik, pasi âkalendari pĂ«r mbylljen e negociatave deri nĂ« fund tĂ« 2027 vihet nĂ« dyshimâ.
PĂ«rfundim
Deri nĂ« fund tĂ« vitit 2025, ShqipĂ«ria ka hapur tĂ« gjashtĂ« grupkapitujt e negociatave me BE-nĂ« sipas metodologjisĂ« sĂ« re, por kjo fazĂ« nuk pĂ«rbĂ«n pĂ«rmbyllje tĂ« procesit, pasi sfida kryesore mbetet pĂ«rmbushja e piketave tĂ« ndĂ«rmjetme dhe pĂ«rfundimtare nĂ« Kapitujt 23 dhe 24 qĂ« lidhen me shtetin e sĂ« drejtĂ«s, drejtĂ«sinĂ«, tĂ« drejtat themelore dhe luftĂ«n kundĂ«r korrupsionit e krimit tĂ« organizuar.Â
Në këtë kuadër, Raporti i Vlerësimit të Piketave të Ndërmjetme (IBAR) është mekanizmi teknik që lidh fazën e hapjes së kapitujve me atë të mbylljes së tyre. Ai vlerëson nëse Shqipëria i ka përmbushur kushtet, por vendimi përfundimtar mbetet politik dhe kërkon konsensus mes shteteve anëtare në Këshillin e BE-së.
Vendimmarrja mund tĂ« ndodhĂ« nĂ« disa momente tĂ« mundshme gjatĂ« vitit, por nĂ« çdo rast varet nga dakordĂ«sia politike e vendeve anĂ«tare dhe formalizohet pĂ«rmes njĂ« konference ndĂ«rqeveritare BEâShqipĂ«ri.
Delegacioni i Bashkimit Evropian në Tiranë thekson se ndryshimet janë në vlerësim dhe se koncesionet duhet të jepen përmes procedurave transparente dhe konkurruese. Shqipëria paralajmërohet të mos devijojë nga angazhimet e saj në procesin e integrimit.
Esmeralda Topi
Delegacioni i Bashkimit Evropian nĂ« TiranĂ« reagoi pas miratimit tĂ« ndryshimeve nĂ« ligjin âPĂ«r portet turistikeâ, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje se nisma duhet tĂ« kalojĂ« nĂ« filtrin e standardeve europiane dhe tĂ« angazhimeve qĂ« ShqipĂ«ria ka marrĂ« nĂ« procesin e integrimit.Â
Në një përgjigje për Faktoje, Delegacioni thekson se ndryshimet janë tashmë në vlerësim, me fokus të veçantë te prokurimi publik dhe përputhshmëria me acquis të BE-së, që kërkon procedura transparente dhe konkurruese për dhënien e koncesioneve, përfshirë edhe portet.
âNdryshimet do tĂ« duhet tĂ« vlerĂ«sohen nga afĂ«r nga shĂ«rbimet tona, veçanĂ«risht nĂ« fushĂ«n e prokurimit publik dhe pĂ«rputhshmĂ«rinĂ« e tyre me legjislacionin e BE-sĂ«, i cili kĂ«rkon procedura transparente dhe konkurruese pĂ«r dhĂ«nien e koncesioneve, pĂ«rfshirĂ« edhe pĂ«r portetâ, shprehet zyra e Delegacionit tĂ« Bashkimit Evropian.Â
Delegacioni thekson se ndryshimet e reja pĂ«rfshijnĂ« elementĂ« nga ligji pĂ«r investitorĂ«t strategjikĂ«, njĂ« ligj qĂ« ShqipĂ«ria pritet ta shfuqizojĂ« nĂ« kuadĂ«r tĂ« reformave dhe pĂ«rmbushjes sĂ« kritereve pĂ«r mbylljen e Kapitullit 27.Â
âShqipĂ«ria duhet tĂ« pĂ«rmbahet nga çdo hap qĂ« bie ndesh me kĂ«to angazhimeâ, paralajmĂ«ron Delegacioni i BE-sĂ«.Â
ĂfarĂ« parashikojnĂ« ndryshimet?
Kuvendi miratoi të enjten e shkuar me 76 vota të mazhorancës nismën ligjore që lejon dhënien pa garë të porteve turistike, në rastet kur ato janë pjesë e një investimi strategjik.
Sipas ndryshimeve, nĂ«se njĂ« port turistik pĂ«rfshihet nĂ« njĂ« projekt tĂ« miratuar nga Komiteti i Investimeve Strategjike, ai nuk do tâi nĂ«nshtrohet mĂ« procedurave konkurruese tĂ« koncesionit. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, investitori strategjik do tĂ« ketĂ« tĂ« drejtĂ« ta ndĂ«rtojĂ« dhe operojĂ« portin drejtpĂ«rdrejt, ndĂ«rsa kushtet do tĂ« pĂ«rcaktohen me vendim tĂ« KĂ«shillit tĂ« Ministrave.
Në relacionin shoqërues, nisma argumentohet me nevojën për të shmangur mbivendosjet mes ligjit për portet turistike dhe atij për investimet strategjike, të cilat sipas autorëve kanë sjellë vonesa dhe paqartësi. Megjithatë, vetë dokumenti thekson se projektakti nuk synon përafrim të drejtpërdrejtë me acquis të BE-së.
Debati është lidhur edhe me një rast konkret, investimin e parashikuar në ishullin e Sazanit nga një kompani e përfaqësuar nga Jared Kushner. Deputetja socialiste Zamira Sinaj e përdori këtë shembull për të justifikuar ndryshimet, duke theksuar se ato do të lehtësonin investimet strategjike në turizëm.
âLigj me porosiâ dhe nĂ« kundĂ«rshtim me BE-nĂ«
Deputetja e Partisë Demokratike, Jorida Tabaku, e ka kundërshtuar fort këtë nismë, duke e cilësuar si një ligj që cenon standardet europiane dhe favorizon interesa të veçanta.
âNdryshimi i fundit qĂ« vjen nĂ« Parlament, Ă«shtĂ« nĂ« shkelje tĂ« MarrĂ«veshjes sĂ« Stabilizim-Asociimit si dhe tĂ« 3 kapitujve tĂ« legjislacionit tĂ« BE-sĂ«. 5, 8 dhe 14. Nuk Ă«shtĂ« gjĂ« e re qĂ« ligjet qĂ« kalojnĂ« nĂ« Kuvendin e ShqipĂ«risĂ« janĂ« me porosi, qĂ« mbrojnĂ« interesat e veçanta, por ky Ă«shtĂ« i 18-ti nĂ« radhĂ«n e ligjeve qĂ« vijnĂ« me porosiâ, deklaroi Tabaku pak para miratimit tĂ« ligjit nĂ« seancĂ«n plenare.Â
Sipas Tabakut, dhënia e aseteve publike pa garë cenon konkurrencën e ndershme dhe bie ndesh me parimet që kërkon Bashkimi Europian për vendet aspirante.
Rrezik për konkurrencën
Eksperti i ekonomisĂ«, Zef Preçi, e sheh kĂ«tĂ« ndryshim si pjesĂ« tĂ« njĂ« modeli mĂ« tĂ« gjerĂ« problematik qĂ« lidhet me statusin e âinvestitorit strategjikâ. Sipas tij, ky mekanizĂ«m Ă«shtĂ« pĂ«rdorur pĂ«r tĂ« favorizuar aktorĂ« tĂ« caktuar, duke shmangur konkurrencĂ«n dhe duke krijuar pĂ«rfitime tĂ« pamerituara.Â
âArgumenti kryesor Ă«shtĂ« se ky status u siguron bizneseve tĂ« pĂ«rzgjedhura pĂ«rfitime tĂ« pamerituara si pĂ«rjashtime nga taksat, shpronĂ«sime tĂ« tokave dhe shmangie nga konkurrenca, duke anashkaluar parimet kushtetuese tĂ« garĂ«s sĂ« lirĂ«â thekson Preçi pĂ«r Faktoje.Â
Ai paralajmëron se ndryshimet e fundit e përforcojnë këtë praktikë.
âAmendimet e propozuara e pĂ«rforcojnĂ« kĂ«tĂ« praktikĂ« duke u dhĂ«nĂ« investitorĂ«ve tĂ« dyshimtĂ« mundĂ«sinĂ« tĂ« marrin edhe portet bregdetare, pa njĂ« master plan kombĂ«tar pĂ«r zhvillimin e tyreâ argumentonPreçi.Â
PĂ«rfundim
Edhe pse Delegacioni i Bashkimit Europian nuk e cilëson drejtpërdrejt si shkelje të MSA-së ligjin e miratuar, ai thekson qartë se procedurat për dhënien e koncesioneve duhet të jenë transparente dhe konkurruese, si dhe se Shqipëria duhet të shmangë çdo hap që bie ndesh me angazhimet e saj.
Në këtë kontekst, shqetësimet e ngritura nga deputetja demokrate Jorida Tabaku për mungesë gare dhe përputhshmëri me standardet europiane gjejnë mbështetje në qëndrimin e BE-së, dhe deklaratën e saj e kategorizojmë të vërtetë.
NdĂ«rsa Kryeministri Edi Rama e cilĂ«son âpĂ«rbaltjeâ lidhjen e ndĂ«rtimit me pastrimin e parave, raportet ndĂ«rkombĂ«tare dhe institucionet shqiptare e rendisin sektorin si njĂ« nga mĂ« tĂ« ekspozuarit ndaj parave me origjinĂ« tĂ« dyshimtĂ«.
Esmeralda TopiÂ
Vitet e fundit, sektori i ndĂ«rtimit Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« njĂ« nga motorĂ«t kryesorĂ« tĂ« zhvillimit tĂ« ekonomisĂ« shqiptare, i reflektuar nĂ« shtimin e ndjeshĂ«m tĂ« kullave nĂ« kryeqytet.Â
Megjithatë, përtej transformimit të shpejtë urban dhe rritjes së investimeve, prej kohësh ky sektor shoqërohet me pikëpyetje mbi burimin e kapitalit që financon këtë bum ndërtimesh.
MirĂ«po, Kryeministri Edi Rama hodhi poshtĂ« me tone tĂ« ashpra akuzat qĂ« lidhin sektorin e ndĂ«rtimit me pastrimin e parave, duke i cilĂ«suar ato si âfantaziâ dhe si njĂ« pĂ«rpjekje tĂ« qĂ«llimshme pĂ«r tĂ« pĂ«rbaltur vendin dhe industrinĂ« e ndĂ«rtimit.
âPĂ«rbaltja e jashtĂ«zakonshme qĂ« i bĂ«het kĂ«saj industrie pĂ«r tĂ« pĂ«rbaltur ShqipĂ«rinĂ« nĂ« fakt, disa qĂ« bĂ«jnĂ« si investigatorĂ« kur ekspozojnĂ« nĂ«pĂ«r ekrane pamjet e TiranĂ«s qĂ« Ă«shtĂ« njĂ« qytet europian kur e shikon ato pamje i mbulojnĂ« me llumin e fantazive tĂ« akuzave, ja ku pastrohen paratĂ« e EuropĂ«s. U pastrokan nĂ« ShqipĂ«ri, nĂ« TiranĂ« paratĂ« e EuropĂ«sâ, deklaroi Rama gjatĂ« njĂ« takimi me sipĂ«rmarrĂ«s tĂ« ndĂ«rtimit nĂ« TiranĂ«.Â
Por përtej retorikës politike, një sërë raportesh ndërkombëtare dhe vendase flasin për përdorimin e pasurive të paluajtshme dhe projekteve të ndërtimit si kanale për integrimin e parave me origjinë të dyshimtë në ekonomi.
DASH
NĂ« Raportin e StrategjisĂ« sĂ« Kontrollit NdĂ«rkombĂ«tar tĂ« NarkotikĂ«ve 2025, Departamenti Amerikan i Shtetittheksoi se âkriminelĂ«t pastrojnĂ« tĂ« ardhurat pĂ«rmes blerjeve tĂ« pasurive tĂ« paluajtshme, projekteve tĂ« ndĂ«rtimit⊠dhe zhvillimit tĂ« bizneseveâÂ
DASH e lidh këtë fenomen me trafikun e drogës, të qenieve njerëzore, korrupsionin dhe evazionin fiskal, ndërsa nënvizon se ekonomia e bazuar në cash dhe dobësitë në zbatimin e ligjit krijojnë terren të favorshëm për pastrim parash.
SPAKÂ
NĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ngjashme, raporti vjetor i SPAK pĂ«r vitin 2025 nxjerr nĂ« pah njĂ« model tĂ« konsoliduar tĂ« pastrimit tĂ« parave pĂ«rmes bizneseve formalisht tĂ« ligjshme.Â
âTipare tĂ« pĂ«rsĂ«ritura⊠pĂ«rfshijnĂ« pĂ«rdorimin e subjekteve⊠si subjekte ndĂ«rtimi⊠pĂ«r qarkullimin dhe riciklimin e fondeveâ, thuhet nĂ« raport.Â
Sipas SPAK, faza përmbyllëse e kësaj skeme është investimi në pasuri të paluajtshme, që synon integrimin e të ardhurave kriminale në ekonomi.
Agjencia e InteligjencĂ«s FinanciareÂ
Edhe institucionet shqiptare që monitorojnë flukset financiare ngrejnë shqetësime të ngjashme. Agjencia e Inteligjencës Financiare ka identifikuar si tregues të aktivitetit të dyshimtë investimet në prona me vlera të larta dhe burim të paqartë fondesh, si dhe transferta ndërkombëtare të pajustifikuara me dokumentacion.
Institucioni thekson se kĂ«to sinjale lidhen shpesh me pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« maskuar origjinĂ«n reale tĂ« parave dhe pĂ«r tâi integruar ato nĂ« ekonominĂ« formale pĂ«rmes sektorĂ«ve me qarkullim tĂ« lartĂ« kapitali, si pasuritĂ« e paluajtshme dhe ndĂ«rtimi.
Friedrich Ebert
KĂ«to gjetje pĂ«rforcohen edhe nga studimet e pavarura. NjĂ« analizĂ« e publikuar nga Fondacioni Friedrich Ebert nĂ« vitin 2025 hedh dritĂ« mbi pĂ«rmasat e fenomenit nĂ« sektorin e ndĂ«rtimit. Sipas studimit, gjatĂ« viteve 2015â2024 janĂ« dhĂ«nĂ« leje ndĂ«rtimi me njĂ« vlerĂ« tregu prej rreth 16.2 miliardĂ« eurosh, por vetĂ«m 7.1 miliardĂ« euro identifikohen si tĂ« financuara nga burime tĂ« ligjshme, si kredi bankare dhe investime tĂ« huaja direkte.
Diferenca prej mbi 9 miliardĂ« eurosh mbetet pa njĂ« burim tĂ« qartĂ«. Edhe pse autorĂ«t e studimit pranojnĂ« se njĂ« pjesĂ« e kĂ«saj vlere mund tĂ« lidhet me faktorĂ« tĂ« tjerĂ«, si kursime apo sipĂ«rfaqe tĂ« pashitura, ata theksojnĂ« se ky hendek pĂ«rbĂ«n njĂ« tregues serioz pĂ«r praninĂ« e burimeve tĂ« paligjshme nĂ« sektor.Â
PĂ«rfundimÂ
Nuk ka prova qĂ« i gjithĂ« sektori Ă«shtĂ« i pĂ«rfshirĂ« nĂ« aktivitete kriminale, por ekspozimi ndaj pastrimit tĂ« parave Ă«shtĂ« i lartĂ« dhe i dokumentuar. Prandaj, deklarata e RamĂ«s se lidhja e ndĂ«rtimit me pastrimin e parave Ă«shtĂ« âpĂ«rbaltjeâ dhe âfantazi akuzashâ, kategorizohet si gjysmĂ« e vĂ«rtetĂ«.
Debati mbi ndĂ«rtimin nĂ« ShqipĂ«ri mbetet kĂ«shtu i hapur mes dy narrativave, njĂ«ra qĂ« e sheh atĂ« si simbol tĂ« zhvillimit dhe modernizimit, dhe pala tjetĂ«r qĂ« paralajmĂ«ron mbi rreziqet qĂ« vijnĂ« nga mungesa e transparencĂ«s mbi burimin e kapitalit.Â
Mes këtyre dy qëndrimeve, faktet e paraqitura nga raportet ndërkombëtare dhe institucionale tregojnë se suksesi i dukshëm i betonit shoqërohet me një hije të fortë dyshimi, që kërkon transparencë më të madhe dhe hetim të vazhdueshëm të burimeve financiare në sektor.
ShkodranĂ«t e njohin si âmolla e artĂ«â, por prej disa javĂ«sh e gjithĂ« ShqipĂ«ria po e paguan domaten sikur tĂ« ishte flori. Ironikisht, ajo qĂ« shumica e shqiptarĂ«ve e konsiderojnĂ« zarzavat, nĂ« fakt Ă«shtĂ« frut qĂ« sot rezulton ndĂ«r mĂ« tĂ« shtrenjtit nĂ« treg.
NĂ« tregjet e pakicĂ«s, njĂ« kilogram domate po shitet nga 400 deri nĂ« 450 lekĂ«, ndĂ«rsa varietetet si domatja qershi kanĂ« arritur deri nĂ« 700â800 lekĂ« pĂ«r kilogram. Prilli zakonisht konsiderohet njĂ« nga periudhat mĂ« tĂ« mira pĂ«r domaten vendase. Prodhimi nga serat sjell rritje tĂ« ofertĂ«s dhe, pĂ«r rrjedhojĂ«, çmime mĂ« tĂ« ulĂ«ta nĂ« tezga. Por kĂ«tĂ« vit po ndodh e kundĂ«rta.Â
NĂ« janar, domatja e vendit kushtonte rreth 170 lekĂ«/kg, ndĂ«rsa ajo e importit 270â300 lekĂ«/kg. Sot, domatja vendase ka arritur çmimin e importit, ndĂ«rsa krahasuar me njĂ« vit mĂ« parĂ« domatja Ă«shtĂ« shtrenjtuar mĂ« shumĂ« se dyfish.Â
Rritja e çmimit nuk kufizohet vetĂ«m nĂ« tregjet e pakicĂ«s. Edhe nĂ« shumicĂ«, çmimi i domates ka pĂ«suar njĂ« kĂ«rcim tĂ« fortĂ«, duke sinjalizuar se presioni vjen qĂ« nga burimi. Sipas tĂ« dhĂ«nave nga Portali i Fermerit, njĂ« kilogram domate vendi po tregtohet nga 270 deri nĂ« 300 lekĂ« nĂ« pikat e grumbullimit.Â
Burimi: Portali i fermerit
Në tregjet kryesore, çmimet kanë kaluar kufirin e 250 lekëve për kilogram. 270 lekë në Tiranë dhe Fier, 280 lekë në Vlorë, 290 lekë në Korçë dhe deri në 300 lekë në Gjirokastër. Këto çmime në shumicë po përkthehen drejtpërdrejt në çmime edhe më të larta për konsumatorët, duke e thelluar hendekun mes fermës dhe tryezës.
Edhe domatja e importit po tregtohet me çmime të larta në shumicë, duke varuar nga 280 deri në 300 lekë për kilogram. Konkretisht, në tregjet e Tiranës dhe të Farkës çmimi arrin në 280 lekë/kg, në Fier 300 lekë/kg, ndërsa në Korçë rreth 290 lekë/kg.
Burimi: Portali i fermerit
Shporta e fruta-perimeve
Por domatja Ă«shtĂ« vetĂ«m sinjali i parĂ« i njĂ« shtrenjtimi qĂ« ka nisur tĂ« reflektohet nĂ« tĂ« gjithĂ« shportĂ«n ushqimore. QĂ« prej pĂ«rshkallĂ«zimit tĂ« konfliktit nĂ« Lindjen e Mesme, tregjet kanĂ« reaguar me rritje tĂ« menjĂ«hershme çmimesh, tĂ« nxitura nga kostot mĂ« tĂ« larta tĂ« transportit dhe pasiguritĂ« nĂ« zinxhirĂ«t e furnizimit.Â
NĂ« tregjet e pakicĂ«s nĂ« TiranĂ«, kjo valĂ« Ă«shtĂ« tashmĂ« e dukshme. Speci po shitet nga 450 deri nĂ« 500 lekĂ« pĂ«r kilogram, brokoli rreth 400 lekĂ«, ndĂ«rsa dardha dhe lulelakra arrijnĂ« nĂ« 300 lekĂ«/kg. Edhe luleshtrydhet, njĂ« tjetĂ«r produkt sezonal, tregtohen rreth 200 lekĂ« pĂ«r kilogram.Â
NĂ« kĂ«to kushte, shtrenjtimi nuk Ă«shtĂ« mĂ« njĂ« problem i njĂ« produkti tĂ« vetĂ«m, por njĂ« efekt zinxhir qĂ« po prek çdo artikull tĂ« tryezĂ«s. Sipas ekspertit tĂ« bujqĂ«sisĂ« Ilir Pilku, pĂ«rtej raportit klasik ofertĂ«âkĂ«rkesĂ«, rritja e çmimeve lidhet edhe me mĂ«nyrĂ«n si funksionon zinxhiri nga ferma te konsumatori.
Ai shpjegon se çmimi final pĂ«rfshin jo vetĂ«m kostot e prodhimit, tĂ« rritura ndjeshĂ«m kĂ«tĂ« vit nga pĂ«rmbytjet dhe rreziqet atmosferike, por edhe marzhet e fitimit tĂ« ndĂ«rmjetĂ«sve.Â
âNga grumbulluesi te tregtari i shumicĂ«s dhe ai i pakicĂ«s, aplikohen norma fitimi qĂ« variojnĂ« nga 7% nĂ« 15%, pa pĂ«rfshirĂ« TVSH-nĂ« prej 20%â, shprehet Pilku.
Në këtë situatë, Pilku sugjeron ndërhyrje të drejtpërdrejta të shtetit si ulja e TVSH-së për ushqimet bazë, subvencionimi i fermerëve për inputet kryesore dhe një monitorim më i fortë i tregut.
Por presioni mbi çmimet nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m çështje zinxhiri tregtar. Sipas ekspertit tĂ« ekonomisĂ« Eduard Gjokutaj, ekonomia shqiptare po hyn nĂ« njĂ« fazĂ« mĂ« tĂ« rrezikshme, ku goditjet e pĂ«rkohshme po kthehen nĂ« njĂ« problem afatgjatĂ«. Ai e pĂ«rshkruan situatĂ«n si njĂ« efekt âgĂ«rshĂ«rĂ«â, ku oferta vendase dobĂ«sohet, ndĂ«rsa importet nuk arrijnĂ« tĂ« stabilizojnĂ« çmimet.Â
âNe jemi pikĂ«risht nĂ« kĂ«tĂ« fazĂ« tani, pra nĂ« mes tĂ« kalimit nga njĂ« goditje ciklike drejt njĂ« inflacioni strukturor, ku çmimet e bukĂ«s, qumĂ«shtit, mishit, perimeve, peshkut, por edhe tĂ« shĂ«rbimeve tĂ« transportit dhe ndĂ«rtimit po ndikojnĂ« drejtpĂ«rdrejt nĂ« mirĂ«qenien reale tĂ« familjeveâ argumenton Gjokutaj.Â
Prodhimi në vështirësi
Prodhimi vendas bujqësor po kalon një periudhë të vështirë, me pasoja të dukshme në treg. Sipas INSTAT, këtë vit eksportet kanë rënë, ndërsa importet janë rritur ndjeshëm.
Importet e zarzavateve gjatĂ« pĂ«riudhĂ«s janarâshkurt u rritĂ«n me 23%, ndĂ«rsa eksportet ranĂ« me 34%; tek frutat, importet u rritĂ«n mbi 21%, ndĂ«rsa eksportet ranĂ« 27%.Â
Shkaktarë kryesorë janë përmbytjet e mëdha të janarit që dëmtuan serat dhe mbjelljet, mungesa e krahut të punës për shkak të emigrimit, tkurrja e sipërfaqeve të mbjella dhe ndryshimet klimatike me mot ekstrem. Shtimi i kostove për shpëtimin e prodhimeve, forcimi i monedhës vendase dhe importet më të lira nga jashtë po e rrisin varësinë e Shqipërisë nga tregjet ndërkombëtare, duke nxitur rritje çmimesh dhe ekspozim ndaj krizave globale si lufta në Lindjen e Mesme. Ekspertët e bujqësisë dhe ekonomisë e kishin paralajmëruar këtë situatë, duke theksuar se rritja e çmimit të naftës, do të përkthehej menjëherë në inflacion dhe do të ndikonte direkt tek çmimet e ushqimeve dhe fuqia blerëse e familjeve.
Qeveria hoqi mbĂ«shtetjen me naftĂ« pĂ«r fermerĂ«t nĂ« kulmin e rritjes sĂ« çmimeve, kur litri i naftĂ«s shitet me 224 lekĂ«. Rreth 50 mijĂ« fermerĂ« pĂ«rfituan nga kjo mbĂ«shtetje vitin e kaluar, ndĂ«rsa sot shumĂ« prej tyre shprehen tĂ« zhgĂ«njyer.Â
Esmeralda TopiÂ
Në kulmin e krizës së çmimeve të naftës, kur një litër karburant ka kapërcyer 200 lekët dhe mbetet një nga kostot më të rënda për çdo cikël prodhimi, qeveria ka vendosur të heqë mbështetjen për naftën falas për fermerët.
NjĂ« skemĂ« qĂ« u prezantua nĂ« vitin 2021 si shpĂ«tim pĂ«r bujqĂ«sinĂ«, u zhduk pesĂ« vite mĂ« pas me njĂ« tĂ« rĂ«nĂ« tĂ« lapsit.Â
Vendimi Ă«shtĂ« marrĂ« nga KĂ«shilli i Ministrave, pĂ«rmes SkemĂ«s KombĂ«tare tĂ« BujqĂ«sisĂ« 2026. Skema e kĂ«tij viti nuk e parashikon mĂ« furnizimin me karburant pa TVSH, akcizĂ« dhe taksa tĂ« tjera. NĂ« vend tĂ« saj, Ministria e BujqĂ«sisĂ« flet pĂ«r njĂ« model tĂ« ri mbĂ«shtetjeje, mĂ« âgjithĂ«pĂ«rfshirĂ«sâ.
âSkema e naftĂ«s nĂ« tĂ«rĂ«si Ă«shtĂ« njĂ« skemĂ« e cila mbĂ«shtet uljen e kostos sĂ« fermerit,âdeklaroi ministri Andis Salla, duke theksuar se ajo ka evoluar ndĂ«r vite nga dhĂ«nie direkte nĂ« mbĂ«shtetje financiare sipas standardeve tĂ« Bashkimit Europian.
Por sipas tij, ndryshimi i këtij viti synon më shumë.
âSkema e re Ă«shtĂ« njĂ« skemĂ« gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se,âtha ministri, duke argumentuar se fermerĂ«t do tĂ« mbĂ«shteten pĂ«rmes njĂ« kombinimi masash, pĂ«rfshirĂ« subvencionet direkte dhe mekanizma tĂ« tjerĂ« si autofaturimi i TVSH-sĂ«.
50 mijë fermerë të humbur
Të dhënat e vitit të kaluar tregojnë qartë peshën që kishte mbështetja për naftën në bujqësi. Në vitin 2025, rreth 65 mijë fermerë përfituan nga Skema Kombëtare, ndërsa 50 mijë prej tyre u mbështetën konkretisht me naftë falas.
Burimi: Ministria e bujqësisë (Dhjetor 2025)
Kjo e bën mbështetjen e naftës një nga instrumentet më të përdorura dhe më të prekshme për fermerët, pasi ndikonte drejtpërdrejt në një nga kostot bazë të prodhimit.
Sepse në bujqësi, nafta përdoret në çdo fazë të ciklit bujqësor. Nga përgatitja e tokës dhe mbjellja në pranverë, tek korrja gjatë verës dhe plugimet në vjeshtë. Në këtë kuptim, çdo rritje e çmimit të saj përkthehet menjëherë në kosto më të larta për fermerin.
âNuk e di me çfarĂ« guximi Ă«shtĂ« marrĂ« njĂ« vendim i tillĂ«, pasi Ă«shtĂ« jashtĂ« çdo lloj logjike. Duhet ta themi qĂ« Ă«shtĂ« hequr e vetmja skemĂ« qĂ« mbĂ«shtet (imputet) fermerin pĂ«r tĂ« punuar tokĂ«n. Ishte ndihma e vetme qĂ« kishin fermerĂ«tâ, thotĂ« eksperti pĂ«r bujqĂ«sinĂ« Gjok Vuksani.
Skema e mbështetjes me naftë për fermerët nisi në 2021 me rreth 21 mijë aplikime, nga të cilat përfituan mbi 19 mijë fermerë dhe u shpërndanë 4.1 milion litra naftë. Ajo shërbeu edhe për formalizimin e sektorit, pasi përfitimi kushtëzohej me pajisjen e fermerit me NIPT.
Në vitet pasuese, kërkesa për naftë u rrit ndjeshëm. Në 2022 përfituan rreth 34 mijë fermerë, ndërsa në 2023 dhe 2024 mbi 50 mijë çdo vit. Edhe vjet, mbi 50 mijë fermerë morën këtë mbështetje. Në total, për 5 vite, buxheti i shtetit ka shpenzuar rreth 87 milionë euro për të subvencionuar naftën për bujqësinë.
Fermerët të zhgënjyer
Rito Ahmataj, fermer nga Kafaraj i Fierit, nuk kishte dijeni për ndryshimet e fundit në skemën kombëtare. Ai tregon për Faktoje se edhe mbështetja që ka marrë më parë ka qenë e kufizuar dhe e vonuar.
 âPara njĂ« jave mora kĂ«stin e dytĂ« pĂ«r vitin e kaluar. Se di si i bĂ«jnĂ« kĂ«to llogari⊠nga 1.5 ha mora 20 mijĂ« lekĂ« tĂ« rejaâÂ
Sipas fermerit, problemi nuk ishte vetĂ«m masa e ulĂ«t e pĂ«rfitimit, por edhe koha e dhĂ«nies sĂ« parave. âAta i jepnin paratĂ« kur fermerĂ«t i kishin shpenzuar paratë⊠kĂ«to mbillen nĂ« pranverĂ«, ata i japin nĂ« qershor-korrikâÂ
PĂ«r skemĂ«n e re Rito shprehet i pasigurt. âGjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se por i hiqet kryesorja nafta, kur litri ka shkuar 220 lekĂ«âÂ
Madje ngre edhe dyshime pĂ«r mĂ«nyrĂ«n e shpĂ«rndarjes. âJanĂ« subvencionime tĂ« pakuptueshme dhe preferenciale pĂ«r patronazhistĂ«tâ
NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n linjĂ« me tĂ«, edhe fermeri Ahmet Kaloshi thotĂ« se nuk ka pĂ«rfituar as nga skema e mĂ«parshme. âUnĂ« personalisht nuk kam marrĂ« edhe kur ishte nafta falas, aplikova dhe nuk pĂ«rfitova. I kanĂ« dhĂ«nĂ« vetĂ«m patronazhistĂ«veâ
ĂfarĂ« parashikon skema e re?
Skema e këtij viti parashikon një sërë ndërhyrjesh, kryesisht në blegtori, investime dhe praktika të reja në bujqësi.
Pragjet për përfitim janë ulur, duke synuar të përfshijnë më shumë fermerë. Për shembull, për të marrë subvencion për lopët, kërkesa minimale zbret nga 10 në 5 krerë, ndërsa pagesa rritet nga 10 mijë në 12 mijë lekë për kokë. E njëjta logjikë ndiqet për delet dhe dhitë, ku numri minimal përgjysmohet nga 100 në 50 krerë, ndërsa subvencioni rritet në 1500 lekë për krerë. Në bletari, kufiri zbret nga 50 në 25 koshere, ndërsa përfitimi rritet në 2 mijë lekë për zgjua.
Për herë të parë, skema përfshin edhe mbështetje për dosat, me 7 mijë lekë për krerë për fermerët që kanë të paktën 5 të tilla. Ndërkohë, për kontrollin biologjik të dëmtuesve, fermerët mund të përfitojnë deri në 70% të kostos së materialeve, me një tavan prej 40 mijë lekësh për dynym.
Një tjetër element i ri është mbështetja për të rinjtë që investojnë në bujqësi, të cilët mund të përfitojnë deri në 70% të vlerës së investimit, deri në 1 milion lekë.
NĂ« total, fondi i skemĂ«s Ă«shtĂ« rritur nĂ« 5.2 miliardĂ« lekĂ«, nga 4.6 miliardĂ« qĂ« ishte njĂ« vit mĂ« parĂ«. Por mbetet pĂ«r tâu parĂ« nĂ«se kjo rritje dhe kĂ«to masa arrijnĂ« tĂ« kompensojnĂ« heqjen e njĂ« mbĂ«shtetjeje qĂ« ndikonte drejtpĂ«rdrejt nĂ« koston bazĂ« tĂ« prodhimit, siç ishte nafta falas.
Ambasada e SHBA në Tiranë paralajmëroi qytetarët amerikanë për rrezikun e sulmeve iraniane, por autoritetet shqiptare, këmbëngulin se nuk ka vend për shqetësim. Opozita kërkoi mbledhjen e Këshillit të Sigurisë, teksa socialistët kërkuan të mos krijohet panik dhe të mos politizohet çështja. Shqipëria ka strehuar muxhahedinët në Manzë, ka ndërprerë marrëdhëniet diplomatike me Iranin dhe së fundmi, parlamenti e shpalli vendin si sponsor të terrorizmit.
Esmeralda Topi
Pasditen e 1 prillit, Ambasada e Shteteve të Bashkuara në Tiranë lëshoi një paralajmërim për qytetarët amerikanë që jetojnë ose vizitojnë Shqipërinë, duke bërë thirrje për vigjilencë të shtuar pas shqetësimeve për grupe të lidhura me Iranin. Sipas njoftimit, këto grupe mund të shënjestrojnë subjekte të lidhura me Shtetet e Bashkuara ose elementë të opozitës iraniane në Shqipëri.
Ambasada paralajmĂ«roi se vendet e zakonshme, si zona turistike, qendra tregtare, hotele, klube dhe restorante, mund tĂ« jenĂ« nĂ« shĂ«njestĂ«r.Â
âTĂ« qĂ«ndrojnĂ« tĂ« vĂ«mendshĂ«m nĂ« çdo moment. TĂ« jenĂ« tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r rrethinĂ«n ku ndodhen,âthuhet ndĂ«r tĂ« tjera nĂ« njoftimin e ambasadĂ«s amerikane.
I menjëhershëm ishte dhe reagimi i autoriteteve shqiptare. Pyetur nga Faktoje, Agjencia për Media dhe Informim, sqaroi se Ambasada Amerikane lëshon shpesh alarme të tilla, por institucionet ligjzbatuese shqiptare nuk kanë asnjë informacion për rrezik konkret.
âAmbasada e SHBA jep rregullisht alarme tĂ« tilla, madje edhe kur dalin nĂ« protestĂ« grupe opozitare qĂ« djegin kazanĂ«t e mbeturinave apo gjuajnĂ« me molotov pĂ«r tĂ« dalĂ« nĂ« fotografi nĂ« gazetat e huaja, por agjencitĂ« ligjzbatuese tĂ« RepublikĂ«s sĂ« ShqipĂ«risĂ« nuk kanĂ« asnjĂ« informacion shqetĂ«sues lidhur me kĂ«tĂ« hamendĂ«sim tĂ« ambasadĂ«s amerikane,â i tha MIA Faktojes njĂ« ditĂ« mĂ« parĂ«.
Edhe njĂ« vĂ«zhgim i kryer (mbrĂ«mĂ« pas njoftimit) nga âFaktojeâ tregoi se nuk kishte masa tĂ« shtuara tĂ« policisĂ« apo patrullime tĂ« jashtĂ«zakonshme nĂ« rrugĂ«t kryesore, pranĂ« BashkisĂ« TiranĂ«, ministrive, kryeministrisĂ«, Kuvendit apo PresidencĂ«s.Â
Hamendësim apo rrezik konkret?!
Një ditë pas paralajmërimit, Faktoje pyeti ambasadën nëse alarmi ishte vetëm një hamendësim apo një rrezik konkret. Zyrtarët e SHBA-së sqaruan:
âAdministrata Trump nuk ka prioritet mĂ« tĂ« lartĂ« sesa siguria dhe mbrojtja e amerikanĂ«ve. Ne po punojmĂ« ngushtĂ« me autoritetet shqiptare pĂ«r tĂ« vlerĂ«suar situatĂ«n dhe pĂ«r tĂ« zbutur rreziqet e sigurisĂ«. Ambasada e SHBA-sĂ« vlerĂ«son bashkĂ«punimin e ngushtĂ« pĂ«r çështjet e sigurisĂ« me QeverinĂ« e ShqipĂ«risĂ«, e cila ka treguar njĂ« angazhim tĂ« vazhdueshĂ«m pĂ«r tĂ« siguruar sigurinĂ« e qytetarĂ«ve amerikanĂ« dhe tĂ« gjithĂ« banorĂ«ve tĂ« ShqipĂ«risĂ«. Ne do tĂ« ofrojmĂ« mĂ« shumĂ« informacion sapo tĂ« jetĂ« i disponueshĂ«mâ
Pasi ambasada amerikane theksoi bashkĂ«punimin me autoritetet shqiptare, pĂ«rgjigja nĂ« terren erdhi nga ministri i Mbrojtjes, Ermal Nufi. Ai theksoi se paralajmĂ«rimi nuk nĂ«nkupton kĂ«rcĂ«nim konkret.Â
âAmbasada e SHBA ka bĂ«rĂ« deklaratĂ«n e saj. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, bota ndodhet nĂ« njĂ« situatĂ« tĂ« tillĂ«. Sâka vend pĂ«r shqetĂ«sim! Kjo kĂ«rkesĂ« ka shkuar pĂ«r tĂ« gjitha ambasadat e SHBA, Ă«shtĂ« pĂ«r qytetarĂ«t amerikanĂ«, nĂ« tĂ« gjithĂ« botĂ«n. KĂ«tu bĂ«n pjesĂ« edhe ShqipĂ«ria. Jemi cĂ«nuar nga veprimtaria e aktorĂ«ve tĂ« atij shteti dhe tĂ« gjitha sistemet janĂ« rikthyer dhe janĂ« funksionaleâ
Në të njëjtën linjë ishte dhe ministri i brendshëm Besfort Lamallari, teksa sqaroi masat konkrete të ndërmarra nga policia dhe strukturat e sigurisë.
âU kam kĂ«rkuar strukturave tĂ« PolicisĂ«, konkretisht strukturave tĂ« Antiterrorit, tĂ« Departamentit tĂ« SigurisĂ« Publike dhe PolicisĂ« Kriminale, tĂ« jenĂ« nĂ« komunikim me zyrĂ«n e SigurisĂ« sĂ« AmbasadĂ«s Amerikane, nga tĂ« cilat me pĂ«rgjegjĂ«si tĂ« plotĂ« konfirmoj se Ă«shtĂ« komunikuar, e nuk ka asnjĂ« informacion konkret, qoftĂ« edhe inteligjencĂ«, pĂ«r njĂ« situatĂ« rreziku realâÂ
Por pĂ«r ish-ministrin e Mbrojtjes, kolonel Dritan Demiraj, njoftimi i ambasadĂ«s nuk Ă«shtĂ« paralajmĂ«rim rutinĂ«, por thirrje pĂ«r vigjilencĂ« kombĂ«tare.Â
âĂdo pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« toleruar, mbĂ«shtetur apo bashkĂ«punuar me aktorĂ« tĂ« lidhur me regjimin e Teheranit pĂ«rbĂ«n njĂ« kĂ«rcĂ«nim tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« ndaj sigurisĂ« kombĂ«tare dhe aleancĂ«s strategjike tĂ« ShqipĂ«risĂ«. QytetarĂ«t duhet tĂ« tregojnĂ« vigjilencĂ« maksimale dhe tĂ« raportojnĂ« çdo aktivitet tĂ« dyshimtĂ« tek autoritetet pĂ«rkatĂ«seâ
Demiraj nënvizon se mbrojtja e sigurisë kombëtare kërkon angazhim të përditshëm dhe përgjegjësi personale nga çdo qytetar.
PD kërkon mbledhjen e Këshillit të Sigurisë Kombëtare
Diskutimet për paralajmërimin e SHBA-së për rrezikun e mundshëm iranian u zhvendosën brenda sallës së Kuvendit, ku deputetët e opozitës dhe mazhorancës debatuan ashpër mbi menaxhimin e sigurisë kombëtare.
Ish-ministri i JashtĂ«m, Tritan Shehu, kritikoi qeverinĂ« pĂ«r njĂ« komunikim qĂ« sipas tij âmbante erĂ« mendjelehtĂ«si dhe nĂ«nvlerĂ«simâ dhe kĂ«rkoi qĂ« Kryeministri Edi Rama tĂ« raportojĂ« personalisht para Kuvendit. Ai gjithashtu kĂ«rkoi mbledhjen e KĂ«shillit tĂ« SigurisĂ« KombĂ«tare pĂ«r tĂ« diskutuar mbi kĂ«rcĂ«nimet ndaj vendit.
âNuk ka njĂ« reagim adekuat tĂ« PresidencĂ«s dhe qeverisĂ« pĂ«r mbledhjen e KĂ«shillit tĂ« Mbrojtjes KombĂ«tare. E konsideroj serioze paralajmĂ«rimin e djeshĂ«m tĂ« ambasadĂ«s amerikane. Nuk mund tĂ« thotĂ« qeveria jonĂ« nuk jemi informuar. Njoftimi duhet tĂ« vinte nga institucionet shqiptare, jo nga ambasada,â tha ai.
Por Presidenca, pĂ«rmes njĂ« njoftimi pĂ«r mediat, ka rrĂ«zuar kĂ«rkesĂ«n e opozitĂ«s duke sqaruar rolin qĂ« ka KĂ«shilli i Sigurimit KombĂ«tar.Â
Sipas njoftimit, Presidenti i Republikës është në kontakt të përditshëm me institucionet që janë pjesë e këtij Këshilli dhe informohet për situatat dhe skenarët e mundshëm, si dhe për masat e ndërmarra në kuadër të protokolleve të sigurisë.
âPresidenti i RepublikĂ«s Ă«shtĂ« nĂ« kontakt tĂ« pĂ«rditshĂ«m me institucionet e KĂ«shillit tĂ« Sigurimit KombĂ«tar dhe informohet prej tyre pĂ«r çdo situatĂ« dhe skenar, si dhe pĂ«r tĂ« gjitha masat qĂ« merren nĂ« kuadĂ«r tĂ« protokolleve tĂ« sigurisĂ«â
Presidenca thekson se Këshilli i Sigurimit Kombëtar është një organ këshillimor në mbështetje të Presidentit të Republikës dhe nuk merr vendime për çështjet që diskuton.
Debate PD-PS
Kreu i grupit parlamentar të PD, Gazment Bardhi, kërkoi që Kryeministri Rama të jetë i pranishëm në sallë dhe të japë përgjigje mbi deklaratën e ambasadës.
âĂĂ«shtja e sigurisĂ« kombĂ«tare nuk Ă«shtĂ« çështje kafenesh. Nuk mund ta trajtojmĂ« nĂ« publik apo nĂ« seancĂ« plenare si çështje tĂ« vogla. PĂ«r tĂ« mos ngjallur shqetĂ«sim te qytetarĂ«t, them se ne si deputetĂ« nuk kishim asnjĂ« informacion mbi deklaratĂ«n e ambasadĂ«s. NjĂ« qeveri qĂ« pĂ«r vite tĂ« tĂ«ra nuk ka parĂ« pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« territorit tĂ« vendit tĂ« mbjellĂ« me kanabis nuk mund tĂ« jetĂ« e besueshme. Ta quash deklaratĂ«n e AmbasadĂ«s si hamendĂ«sim na bĂ«n qesharakĂ« dhe tregon mungesĂ« bashkĂ«punimi me partnerin tonĂ« strategjik,â tha Bardhi.
Pas shqetësimeve të opozitës, ministri i Jashtëm, Ferit Hoxha, sqaroi se Shqipëria nuk rrezikohet dhe se institucionet ndërkombëtare monitorojnë situatën.
âNe i ndjekim me shumĂ« vĂ«mendje deklaratat e partnerĂ«ve tanĂ«, jemi nĂ« kontakt me ata kĂ«tu dhe nĂ« Uashington, jemi nĂ« kontakt me NATO-n. VlerĂ«simi qĂ« kemi sot Ă«shtĂ« se nuk ka asnjĂ« arsye pĂ«r tĂ« qenĂ« tĂ« alarmuar. PĂ«r çdo gjĂ« tĂ« re, ministria e jashtme apo ministritĂ« e tjera do tĂ« informojnĂ« nĂ« kanalet e duhura, duke qenĂ« nĂ« kontakt me Kryeministrin dhe Presidentinâ
Nga ana tjetër, kreu i grupit parlamentar të PS, Taulant Balla, iu përgjigj akuzave të PD-së duke theksuar se deklarata e ambasadës nuk përbën rrezik real dhe nuk duhet përdorur për qëllime politike.
âPo kthehet njĂ« deklaratĂ« nga SHBA nĂ« njĂ« çështje politike. SHBA njofton çdo ditĂ« qytetarĂ«t e saj pĂ«r kĂ«to çështje. Ne pĂ«rshĂ«ndesim presidentin Trump pĂ«r kĂ«to veprime, sa i takon reagimit ndaj regjimit tĂ« Iranit. SHBA e kanĂ« mbĂ«shtetur ShqipĂ«rinĂ« kur ne kemi qenĂ« nĂ« shĂ«njestĂ«r tĂ« sulmeve tĂ« Iranit dhe GardĂ«s Islamike. Autoritetet nuk kanĂ« asnjĂ« informacion se mund tĂ« jenĂ« tĂ« rrezikuar. LĂ«reni teatrin dhe bĂ«ni atĂ« qĂ« duhet tĂ« bĂ«jĂ« çdo pĂ«rfaqĂ«sues i pĂ«rgjegjshĂ«m,â tha Balla.Â
Në përfundim, Shqipëria ka një histori të qartë në raport me Iranin. Me kërkesë të SHBA-ve, prej 13 vitesh në Shqipëri strehohen muxhahedinët.
Negociatat filluan nĂ« kohĂ«n e qeverisĂ« âBerishaâ, dhe muxhahedinĂ«t e parĂ« nĂ« ShqipĂ«ri mbĂ«rritĂ«n nĂ« vitin 2013, nĂ« fund tĂ« mandatit tĂ« qeverisjes sĂ« djathtĂ«. Aktualisht, vendi ka tĂ« strehuar mbi 3 mijĂ« muxhahedinĂ« tĂ« OrganizatĂ«s Muxhahedine tĂ« Popullit tĂ« Iranit (PMOI), ose siç njihen ndryshe MEK.Â
NĂ« shtator 2022, ShqipĂ«ria ndĂ«rpreu marrĂ«dhĂ«niet diplomatike me RepublikĂ«n Islamike tĂ« Iranit. Shkak pĂ«r kĂ«tĂ« vendim u bĂ«nĂ« âprovat e pakundĂ«rshtueshmeâ pĂ«r sulme kibernetike.Â
SĂ« fundmi, parlamenti ka miratuar njĂ« rezolutĂ« qĂ« e shpall Iranin âshtet sponsor i terrorizmitâ dhe shtet qĂ« pĂ«rdor mjete terroriste, duke e bĂ«rĂ« ShqipĂ«rinĂ« vendin e vetĂ«m pas SHBA-sĂ« me njĂ« vendim tĂ« tillĂ« formal.
Kryeministri Edi Rama tha se Mirlinda Karçanaj jeton nĂ« njĂ« shtĂ«pi me qira. Verifikimet e Faktoje tregojnĂ« se ish-drejtoresha e AKSH-it zotĂ«ron katĂ«r apartamente dhe njĂ« ullishte 1,500 mÂČ, pĂ«rkatĂ«sisht dy nĂ« bashkĂ«pronĂ«si dhe dy nĂ« pronĂ«si tĂ« plotĂ«.
Esmeralda Topi
Dhjetorin e shkuar, Prokuroria e Posaçme goditi njĂ« grup tĂ« dyshuar kriminal nĂ« krye tĂ« AKSHI-t, mes tĂ« cilĂ«ve edhe drejtoreshĂ«n Mirlinda Karçanaj, aktualisht nĂ« arrest shtĂ«pie, e dyshuar pĂ«r shkelje tĂ« barazisĂ« nĂ« tendera nĂ« bashkĂ«punim si pjesĂ« e njĂ« grupi tĂ« strukturuar kriminal.Â
NĂ« njĂ« âesencĂ« hetimiâ prej 206 faqesh, SPAK pĂ«rshkruan njĂ« rrjet tĂ« mirĂ«organizuar brenda agjencisĂ«, i cili dyshohet se ka pĂ«rvetĂ«suar qindra milionĂ« euro nga tenderat publikĂ«, pĂ«rmes shantazhit, pengmarrjes dhe pĂ«rfshirjes sĂ« zyrtarĂ«ve tĂ« lartĂ« shtetĂ«rorĂ« dhe policorĂ«.
Kjo konsiderohet njĂ« nga dosjet mĂ« tĂ« rĂ«nda tĂ« SPAK, pasi AKSHI Ă«shtĂ« njĂ« ndĂ«r institucionet mĂ« sensitive nĂ« vend, qĂ« menaxhon pothuajse tĂ« gjithĂ« sistemin e qeverisjes digjitale pĂ«rmes e-Albania dhe shĂ«rben si ndĂ«rmjetĂ«s mes qytetarĂ«ve dhe institucioneve pĂ«r qindra shĂ«rbime.Â
MegjithatĂ«, kryeministri Edi Rama i doli nĂ« mbrojtje ish-bashkĂ«punĂ«tores sĂ« tij tĂ« ngushtĂ«, duke deklaruar se Mirlinda Karçanaj gĂ«zon ârespekt tĂ« padiskutueshĂ«mâ. Ai madje i qau hallin Karçanajt, e akuzuar pĂ«r shpĂ«rdorimin e miliona eurove, duke theksuar se ajo jeton nĂ« njĂ« shtĂ«pi me qira.
âLinda Karcanaj, e cila sot Ă«shtĂ« nĂ« masĂ« sigurie nĂ« njĂ« shtĂ«pi me qira, ku jeton pasi ka jetuar deri pak vite mĂ« parĂ« nĂ« shtĂ«pinĂ« e prindĂ«rve, nĂ« njĂ« apartament qĂ« ishte i kohĂ«s sĂ« komunizmitâŠ,â deklaroi Rama fundvitin e kaluar.Â
Kjo deklaratĂ« shkaktoi reagime tĂ« forta nĂ« media dhe rrjetet sociale, duke hapur njĂ« debat tĂ« gjerĂ« publik. Nuk munguan as reagimet ironike, ku disa faqe tĂ« njohura nĂ« rrjete sociale sugjeronin me sarkazĂ«m hapjen e njĂ« âGoFundMeâ pĂ«r Mirlinda Karçanajn.
Por pĂ«rtej zhurmĂ«s, faktet kĂ«rkojnĂ« verifikim. Ndaj Faktoje iu drejtua Inspektoratit tĂ« LartĂ« tĂ« Deklarimit dhe Kontrollit tĂ« Pasurive, ILDKPI-sĂ«, pĂ«r tĂ« parĂ« çfarĂ« deklaron vetĂ« Karçanaj pĂ«r pasurinĂ« e saj tĂ« paluajtshme.Â
Sa prona zotĂ«ron Karçanaj?Â
Analiza e deklaratave tĂ« saj pasurore mbi 21 vite tregon njĂ« panoramĂ« shumĂ« mĂ« tĂ« pasur se ajo qĂ« e paraqet kryeministri. NĂ« 2007, kur ishte drejtoreshĂ« e TeknologjisĂ« sĂ« Informacionit nĂ« BashkinĂ« e TiranĂ«s, Karçanaj deklaronte 25% tĂ« njĂ« apartamenti 3+1, 94 mÂČ nĂ« TiranĂ«.Â
NĂ« 2013 (kohĂ« kur merr edhe detyrĂ«n e re si drejtoreshĂ« e AKSHI-t) , e njĂ«jta pronĂ« shihet e saj me 50% bashkĂ«pronĂ«si. NĂ« 2016, ky apartament rivlerĂ«sohet nĂ« mbi 13 milionĂ« lekĂ« apo 135 mijĂ« euro.Â
NĂ« tĂ« njĂ«jtin vit, Karçanaj deklaron edhe blerjen e njĂ« apartamenti tjetĂ«r 136 mÂČ nĂ« TiranĂ« pĂ«r 65 mijĂ« euro, ku 50% i pĂ«rket bashkĂ«shortit, Artan Babaramo.Â
Po nĂ« 2016, çifti blen edhe njĂ« apartament 60 mÂČ nĂ« Qerret pĂ«r 17,340 euro. TĂ« dyja blerjet, sipas deklaratave, janĂ« financuar nga kursimet ndĂ«r vite dhe pagat.
NjĂ« vit mĂ« vonĂ«, apartamenti i TiranĂ«s i blerĂ« 65 mijĂ« euro rivlerĂ«sohet nĂ« rreth 24,5 milionĂ« lekĂ« apo 240 mijĂ« euro.Â
NĂ« 2022, Karçanaj bĂ«het pronare e vetme e apartamentit 3+1 nĂ« TiranĂ« me vlerĂ« 135 mijĂ« euro, trashĂ«gimi nga prindĂ«rit, dhe shton pasuri tĂ« tjera: njĂ« apartament 73.5 mÂČ dhe njĂ« ullishte 1,500 mÂČ, po pĂ«rmes trashĂ«gimisĂ«, pa specifikuar vendndodhjen dhe vlerĂ«n.
Pra, ndryshe nga sa deklaroi kryeministri, Karçanaj zotĂ«ron katĂ«r apartamente, 2 nĂ« bashkĂ«pronĂ«si me bashkĂ«shortin dhe 2 tĂ« tjera nĂ« pronĂ«si tĂ« plotĂ« si dhe njĂ« ullishte 1500 mÂČ, pa pĂ«rfshirĂ« kĂ«tu kursimet e deklaruara nĂ« euro dhe lek ndĂ«r vite.
PĂ«rfundimÂ
Verifikimi i deklaratave tĂ« pasurisĂ« sĂ« Mirlinda Karçanajt tregon qartĂ« se ajo zotĂ«ron katĂ«r apartamente dhe njĂ« ullishte 1,500 mÂČ, pĂ«rkatĂ«sisht dy nĂ« bashkĂ«pronĂ«si me bashkĂ«shortin dhe dy nĂ« pronĂ«si tĂ« plotĂ«.Â
Qeveria dha 3 miliardĂ« lekĂ« pĂ«r kreditimin e fermerĂ«ve, por vitin e kaluar u pĂ«rdorĂ«n vetĂ«m 12%. EkspertĂ«t dhe bankat tregojnĂ« pse skema nuk funksionoi dhe çfarĂ« duhet tĂ« ndryshojĂ« pĂ«r ta bĂ«rĂ« funksionale.                Â
Esmeralda TopiÂ
VerĂ«n e shkuar, qeveria vendosi njĂ« fond prej 3 miliardĂ« lekĂ«sh pĂ«r tĂ« garantuar kreditimin e fermerĂ«ve nga sektori bankar.Â
âKjo garanci synon tĂ« zgjidhĂ« njĂ« nga pengesat mĂ« tĂ« mĂ«dha pĂ«r financimin nĂ« kĂ«tĂ« sektor, mungesĂ«n e kolateralit dhe tĂ« nxisĂ« kreditim e kĂ«tij sektori kaq tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m me kosto sa tĂ« ulĂ«tâ,tha Petrit Malaj, ministĂ«r i Financave.
Ministria e Financave merrte përsipër të garantonte 70% të vlerës së kredive, deri në 25 milionë lekë për fermer. Kredia ishte e destinuar për subjekte mikro, të vogla dhe të mesme, dhe për fermerë të regjistruar me NIPT.
Norma e interesit nuk duhej të tejkalonte 2%, ndërsa tarifat totale për huamarrësin 0.5%. Periudha pa pagesë e principalit ishte të paktën 12 muaj, ndërsa afati maksimal i huas pesë vjet. Huadhënësit duhej të ofronin kreditë sipas prioritetit të sektorit të bujqësisë dhe zhvillimit rural.
Por ndryshe nga sa u premtua, tĂ« dhĂ«nat zyrtare tregojne se skema dĂ«shtoi tĂ« zgjidhte thesin e bankave pĂ«r financimin e sektorit tĂ« bujqĂ«sisĂ«.Â
Deri nĂ« fund tĂ« vitit 2025, nga skema u pĂ«rdorĂ«n vetĂ«m 366 milionĂ« lekĂ«, ose 12% e shumĂ«s totale.Â
Pse nuk funksionoi skema?
EkspertĂ«t vĂ«nĂ« nĂ« dukje se problemi nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m buxheti, por edhe mĂ«nyra e dizenjimit tĂ« skemĂ«s.Â
Elvin Meka, ekspert i sektorit bankar, tha pĂ«r Faktoje-n se: âNorma e interesit e kufizuar nĂ« 2% pĂ«r njĂ« aktivitet me rrezik tĂ« lartĂ« si bujqĂ«sia Ă«shtĂ« jorealiste. Garancia sovrane mbulon deri nĂ« 70% tĂ« riskut, por pjesa tjetĂ«r duhet tĂ« mbahet nga banka. Me kĂ«tĂ« normĂ« interesi, bankat nuk mbulojnĂ« as kostot operative, jo mĂ« tĂ« sigurojnĂ« fitimin e nevojshĂ«mâÂ
Ai sugjeron rishikim të produktit për ta bërë më të thjeshtë, funksional dhe tërheqës për bankat.
âNdoshta nĂ« vijim qeveria mund tĂ« konsiderojĂ« rishikimin e produktit, pĂ«r ta bĂ«rĂ« jo vetĂ«m mĂ« tĂ« thjeshtĂ« dhe funksional, por dhe pĂ«r tĂ« pĂ«rfshire dhe gjithĂ« ekzigjencat e bankave, nĂ« drejtim tĂ« ofrimit tĂ« njĂ« produkti kredie mĂ« efikas dhe tĂ« kuptueshĂ«m,â thekson Meka.Â
Nga ana tjetĂ«r, ekspertja pĂ«r bujqĂ«sinĂ«, Esmeralda Ballesha, shpjegon se bankat shqiptare vazhdojnĂ« tĂ« jenĂ« konservatore.Â
âEdhe me garanci sovrane, bankat kĂ«rkojnĂ« kolateral, histori tĂ« formalizuar financiare dhe plane biznesi tĂ« strukturuara,â thotĂ« Ballesha.Â
Shumë fermerë operojnë gjysmë-formalisht dhe nuk disponojnë dokumentacion të plotë financiar. Përveç kësaj, mungesa e asistencës teknike për aplikuesit dhe procedurat e gjata burokratike e kanë bërë skemën të pakërkuar. Një tjetër faktor është frika nga borxhi. Pas krizave të fundit dhe ndryshimeve klimatike, marrja e një kredie perceptohet si rrezik i lartë.
PĂ«r tĂ« pĂ«rmirĂ«suar situatĂ«n, Ballesha sugjeron masa konkrete.Â
Ministri i Bujqësisë dhe Zhvillimit Rural njoftoi se Skema e Garancisë po jep efektet e para, pas një periudhe përshtatjeje nga fermerët.
Në shkurt, Ministria e Financave dhe ajo e Bujqësisë takuan drejtuesit e bankave tregtare për të diskutuar përmirësime. Bankierët theksuan se norma interesi 2% është e pamjaftueshme për të mbuluar rreziqet dhe kostot, duke e bërë huadhënien për fermerët praktikisht të pamundur.
Ata propozuan ndryshime konkrete si zgjatjen e afatit tĂ« kredisĂ«, periudhĂ«n favorizuese opsionale, sqarimin e statusit fiskal dhe tregtar tĂ« fermerĂ«ve, marketing mĂ« tĂ« koordinuar pĂ«r njohjen e produktit, dhe pĂ«rcaktim mĂ« tĂ« qartĂ« tĂ« investimeve tĂ« lejuara.Â
Garancia sovrane mbetet një instrument i nevojshëm për zhvillimin e bujqësisë shqiptare. Por, pa rishikime strukturore, fondi prej 3 miliardë lekësh do të vazhdojë të jetë një premtim i madh me rezultate minimale.
Ndaj nisur nga tĂ« dhĂ«nat zyrtare dhe verifikimi i kryer, deklaratĂ«n e ministrit tĂ« Financave Petrit Malaj se âgarancia synon tĂ« zgjidhĂ« njĂ« nga pengesat mĂ« tĂ« mĂ«dha pĂ«r financimin nĂ« kĂ«tĂ« sektor, mungesĂ«n e kolateralit dhe tĂ« nxisĂ« kreditim e kĂ«tij sektori kaq tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m me kosto sa tĂ« ulĂ«tâ e kategorizojmĂ« premtim pjesĂ«risht tĂ« mbajtur.Â
Qeveria shqiptare pretendon se fondet e programit IPARD mund të rikthehen brenda pak muajsh. Por Komisioni Evropian i tha Faktoje.al se procedura me autoritetet shqiptare është ende në zhvillim dhe nuk ka një afat për rifillimin e programit.
Esmeralda Topi
MĂ« 9 mars, ministri i BujqĂ«sisĂ« Andis Salla zhvilloi njĂ« vizitĂ« zyrtare nĂ« Bruksel, ku u takua me drejtues tĂ« institucioneve evropiane pĂ«r tĂ« diskutuar mbi fondet pĂ«r bujqĂ«sinĂ« shqiptare.Â
Në një reagim në rrjetet sociale, ministri njoftoi takimin me Drejtoreshën e Përgjithshme të Drejtorisë së Bujqësisë në Komisionin Evropian, Elisabet Werner.
âNjĂ« takim i frytshĂ«m⊠ku diskutuam mbi progresin e ShqipĂ«risĂ« nĂ« pĂ«rthithjen e fondeve europiane pĂ«r bujqĂ«sinĂ« dhe zhvillimin rural, si dhe mbi hapat e mĂ«tejshĂ«m pĂ«r zbatimin efektiv tĂ« programit IPARD III,âshkruante Salla, duke shtuar se u vlerĂ«sua ecuria e vendit nĂ« pĂ«rmbushjen e detyrimeve qĂ« lidhen me kĂ«tĂ« program.
MegjithatĂ«, takimi u interpretua ndryshe nĂ« disa media. NjĂ« lajm i publikuar fillimisht nga njĂ« televizion kombĂ«tar raportoi me burime nga ministria e bujqĂ«sisĂ« se programi IPARD III po hynte nĂ« njĂ« fazĂ« tĂ« re dhe se fondet pĂ«r bujqĂ«sinĂ« shqiptare pritet tĂ« rifillonin pas njĂ« pezullimi tre vjeçar. Lajmi u shpĂ«rnda gjerĂ«sisht nĂ« media tĂ« tjera online.Â
Por deklarata tĂ« tilla pĂ«r rikthimin e shpejtĂ« tĂ« fondeve nuk janĂ« tĂ« reja.Â
Në fund të vitit të kaluar, ministri i Financave Petrit Malaj foli për një rikthim të afërt të programit. Edhe gjatë këtij viti, ministri Salla ka përmendur në disa dalje publike afate konkrete.
âNe i kemi bĂ«rĂ« detyrat tona, çfarĂ« na Ă«shtĂ« kĂ«rkuar nga Bashkimi Evropian. Jemi nĂ« datĂ«n 9 mars nĂ« Bruksel pĂ«r tĂ« vazhduar hapat e mĂ«tejshĂ«m qĂ« brenda 6-mujorit tĂ« parĂ« tĂ« kemi IPARD III,â u shpreh ai.
Brukseli pĂ«rgĂ«njeshtronÂ
Në një përgjigje për Faktoje për pretendimet e qeverisë shqiptare mbi një rikthim të shpejtë të fondeve, Komisioni Evropian thekson se procedura është ende në zhvillim.
Sipas Komisionit, pas gjetjeve të OLAF për zbatimin e programit IPARD në Shqipëri, janë marrë masa parandaluese për të mbrojtur interesat financiare të Bashkimit Evropian. Aktualisht është në zhvillim një procedurë dypalëshe mes Brukselit dhe autoriteteve shqiptare për të siguruar vendosjen e masave korrigjuese.
Komisioni sqaron gjithashtu se çdo fond që mund të rezultojë i shpenzuar në mënyrë të padrejtë do të duhet të rikthehet në buxhetin e BE-së.
Në këtë kuadër, qeveria shqiptare ka kontraktuar një kompani të jashtme për të kryer një auditim forenzik mbi grantet dhe pagesat e programit IPARD II, si dhe mbi sistemin e ri të menaxhimit dhe kontrollit.
Por një tjetër element i rëndësishëm është se, përpara nisjes së programit IPARD III, autoritetet shqiptare duhet të kërkojnë zyrtarisht delegimin e kompetencave për menaxhimin e fondeve.
Sipas Komisionit Evropian, një kërkesë e tillë nuk është paraqitur ende nga Shqipëria, çka do të thotë se nuk mund të përcaktohet një afat për rifillimin e programit.
âDuke qenĂ« se procedura dypalĂ«she mes Komisionit Evropian dhe autoriteteve shqiptare Ă«shtĂ« ende nĂ« zhvillim, pĂ«r momentin nuk mund tĂ« jepen informacione tĂ« tjera,âthuhet nĂ« pĂ«rgjigjen pĂ«r Faktoje.
Javën e kaluar, Faktoje raportoi se 76 përfitues të fondeve të programit IPARD janë aktualisht në procese gjyqësore për kthimin e granteve të përfituara. Ndërkohë, çështja vijon të jetë nën hetim nga SPAK.
PĂ«rfundimÂ
Komisioni Evropian nuk konfirmon rikthimin e shpejtë të fondeve IPARD. Duke qenë se procedura mes palëve është ende në zhvillim dhe nuk ka asnjë vendim zyrtar për rifillimin e programit, pretendimi për rikthimin e afërt të fondeve rezulton deklaratë e pavërtetë. Pa një vendim zyrtar nga Komisioni Evropian, deklaratat për çeljen e fondeve IPARD III mbeten premtime politike të njëanshme.
Programi i mbĂ«shtetjes nĂ« bujqĂ«si IPARD ofron grante nĂ« ndihmĂ« tĂ« sektorit bujqĂ«sor pĂ«r tĂ« gjitha vendet qĂ« janĂ« nĂ« proces anĂ«tarĂ«simi me Bashkimin Evropian. ShqipĂ«ria Ă«shtĂ« njĂ« prej pesĂ« vendeve pĂ«rfituese tĂ« mbĂ«shtetjes me grante. PĂ«rmes programit IPARD II, i cili u zbatua gjatĂ« viteve 2014 dhe 2020, ShqipĂ«ria pĂ«rfitoi mbi 71 milionĂ« euro fonde. Dhe teksa vendi priste tĂ« niste mbĂ«shtetjen nĂ« bujqĂ«si pĂ«rmes IPARD III me 146 milionĂ« euro grante, Komisioni Evropian vendosi pezullimin bazuar nĂ« dyshimet pĂ«r korrupsion.Â
Login
