Shoqëria civile në Kosovë ka kaluar nëpër tri etapa të dallueshme zhvillimi, të cilat reflektojnë drejtpërdrejt rrethanat politike, shoqërore dhe institucionale të vendit.

Nga organizimi për mbijetesë në vitet ’90, te rindërtimi pas luftës dhe sfidat aktuale të polarizimit e krizës së fondeve, sektori civil ka ndryshuar vazhdimisht formë dhe rol.

Në “Përballje Podcast”, aktivisti i shoqërisë civile Taulant Hoxha theksoi se shoqëria civile duhet parë si një infrastrukturë shoqërore që i përgjigjet gjithmonë kohës në të cilën vepron.

“Si infrastrukturë shoqërore, gjithmonë shoqëria civile është përgjigje ndaj rrethanave të kohës dhe i reflekton nevojat e kohës”, u shpreh ai shkruan Telegrafi.

Vitet ’90: Shoqëria civile si mekanizëm mbijetese

Sipas Hoxhës, cili ka qenë edhe drejtor në KCSF, në vitet nëntëdhjetë shoqëria në Kosovë iu përgjigj rrethanave të një okupimi klasik dhe të një aparteidi, ku nevoja kryesore ishte organizimi për mbijetesë.

“Në vitet nëntëdhjetë, shoqëria jonë i është përgjigjur rrethanave të një okupimi klasik, të një aparteidi, dhe nevojat kanë qenë për ta organizuar shoqërinë për mbijetesë. Si e tillë, shoqëria e Kosovës ka prodhuar një nga format më unike të organizimit të shoqërisë civile”, theksoi ai.

Ai shtoi se pothuajse e gjithë shoqëria kosovare ishte e organizuar në forma të ndryshme të shoqërisë civile, sidomos pas largimeve kolektive nga institucionet në fillim të viteve ’90.

“Gati gjithë shoqëria kosovare ka qenë e organizuar në formë të shoqërisë civile prej fundit të viteve ’80 dhe fillimit të viteve ’90, sidomos pas largimeve kolektive nga institucionet dhe vendet e punës në vitin 1991 e tutje”, tha Hoxha.

Si shembuj konkretë, ai përmendi rrjetet humanitare dhe organizatat që mbështetën popullsinë gjatë asaj kohe.

“Shoqata humanitare ‘Nënë Tereza’ kishte një rrjet të jashtëzakonshëm për shpërndarje të ndihmës humanitare, por shumë shpejt edhe të klinikave të vogla e pikave shëndetësore gjithandej Kosovës për t’i ofruar shërbime shëndetësore popullsisë, çka ka qenë jashtëzakonisht e rëndësishme”, deklaroi ai.

Po ashtu, ai theksoi rolin e Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut në dokumentimin e shkeljeve sistematike nga regjimi serb, si dhe ekzistencën e lëvizjeve sindikale dhe të rezistencës paqësore politike.

“Ka pasur lëvizje të ndryshme sindikale, si dhe vetë rezistenca paqësore politike, e cila në njëfarë forme ishte gjysmë organizim i shoqërisë civile, pasi nuk e kishte drejtpërdrejt pushtetin efektiv”, theksoi Hoxha.

Pas luftës – deri në vitin 2008: Rindërtim dhe institucionalizim

Pas përfundimit të luftës, shoqëria civile hyri në një fazë të re, të karakterizuar nga rindërtimi, ndihma emergjente dhe ndërtimi i institucioneve. Kosova, e shkatërruar dhe nën administrim ndërkombëtar, përfitoi një infuzion të madh financiar nga donatorët ndërkombëtarë.

Në këtë periudhë, organizatat joqeveritare u bënë forma dominante e organizimit civil, duke ofruar strukturë për menaxhimin e fondeve dhe raportimin ndaj donatorëve. Sipas Hoxhës, kjo ishte një fazë e domosdoshme për stabilizimin e vendit dhe përgatitjen për shtetndërtim.

- YouTube www.youtube.com

Nga viti 2008 deri sot: Mbikëqyrje, polarizim dhe ripozicionim

Me shpalljen e pavarësisë, fokusi i shoqërisë civile u zhvendos drejt ligjbërjes, politikëbërjes dhe monitorimit të institucioneve.

“Me ndërtimin e shtetit u hapën edhe hapësira për keqpërdorime, prandaj mbikëqyrja u bë e domosdoshme”, tha Hoxha.

Megjithatë, vitet e fundit sektori po përballet me polarizim shoqëror, dominim të agjendave ditore në media dhe rënie të fondeve ndërkombëtare. Përkundër kësaj, ai thekson se shoqëria civile nuk është në zhdukje.

“Shoqëria civile është gjithmonë produkt i rrethanave. Ajo do të ekzistojë sa herë që qytetarët angazhohen për interesin e tyre”, përfundoi Hoxha./Telegrafi/.

Roli i shoqërisë civile është jashtëzakonisht i rëndësishëm në Kosovë në të gjitha etapat.

Shoqëria civile ka qenë historikisht një nga shtyllat kryesore të organizimit shoqëror, duke luajtur rol kyç në mbrojtjen e interesit publik, dokumentimin e shkeljeve të të drejtave të njeriut dhe mbikëqyrjen e pushtetit.

Nga vitet ’90, kur qytetarët u vetorganizuan për mbijetesë nën okupim, e deri në periudhën e pasluftës dhe shtetndërtimit, sektori civil ka reflektuar drejtpërdrejt rrethanat politike dhe shoqërore të vendit, ka deklaruar aktivisti i këtij sektori, Taulant Hoxha.

Në “Përballje Podcast”, Hoxha, ish-drejtor ekzekutiv i KCSF-së, ka theksuar se shoqëria civile nuk duhet parë si një sektor i ndarë nga shoqëria, por si një hapësirë e gjerë ku përfshihen individë, nisma joformale dhe organizata që veprojnë jashtë pushtetit politik, biznesit dhe interesave familjare.

- YouTube www.youtube.com

“Shteti, biznesi dhe familja janë tri fusha të ndara. Çdo veprim shoqëror që nuk i takon këtyre, hyn në domenin e shoqërisë civile”, thekson Hoxha në “Përballje Podcast” me kryeredaktorin e Telegrafit, Muhamet Hajrullahu.

Ai ka nënvizuar se aktivizmi qytetar fillon nga nivelet më të vogla, nga një lagje apo komunitet lokal, e jo domosdoshmërish nga organizatat e mëdha.

Tri etapat e shoqërisë civile – nga mbijetesa te shtetndërtimi dhe mbikëqyrja

Sipas Hoxhës, në vitet ’90 shoqëria civile në Kosovë ishte pothuajse e barabartë me vetë shoqërinë, pasi qytetarët u organizuan për arsim paralel, shëndetësi, ndihmë humanitare dhe dokumentim të dhunës. Pas luftës, fokusi u zhvendos në rindërtim, pajtim dhe ndërtim institucionesh, ndërsa OJQ-të u shndërruan në mekanizmin kryesor për kanalizimin e fondeve ndërkombëtare.

"Me konsolidimin e institucioneve pas shpalljes së pavarësisë, një pjesë e madhe e shoqërisë civile u profilizua në fusha si ligjbërja, politikëbërja dhe lufta kundër korrupsionit. “Ishte e domosdoshme mbikëqyrja, sepse me ndërtimin e shtetit u hapën edhe hapësira për keqpërdorime”, thekson ai, shkruan Telegrafi.

Tulant Hoxha në Përballje Podcast me kryredaktorin e Telegrafit, Muhamet HajrullahuFoto: RIdvan Slivova

Polarizimi dhe kriza e besimit

Megjithatë, vitet e fundit sektori po përballet me sfida të reja. Hoxha vlerëson se polarizimi shoqëror, dominimi i agjendave ditore në media dhe reduktimi i hapësirës për debat të thelluar kanë ndikuar drejtpërdrejt edhe në rolin e shoqërisë civile.

“Hapësira publike është uzurpuar nga një numër shumë i vogël njerëzish që flasin për gjithçka. Kjo e vështirëson që zërat profesionalë të shoqërisë civile të dëgjohen”, thotë ai, duke shtuar se shumë ekspertë hezitojnë të dalin publikisht për shkak të keqpërdorimit të deklaratave dhe mungesës së integritetit në debatin medial.

Fondet bien, por shoqëria civile nuk vdes

Ndërprerja ose zvogëlimi i fondeve nga donatorë ndërkombëtarë, përfshirë USAID-in, ka krijuar vështirësi serioze për shumë organizata. Megjithatë, Hoxha thekson se shoqëria civile nuk varet nga fondet, por nga qytetarët.

“Shoqëria civile nuk vdes pa fonde. Ajo vdes pa qytetarë dhe pa angazhim qytetar”, deklaron ai, duke theksuar nevojën për rikthim të pronësisë qytetare mbi aktivizmin, ndërtim të hapësirave komunitare dhe sigurim të fondeve vendore, përfshirë bizneset dhe individët e pasur.

Ripozicionim, jo zhdukje

Sipas Hoxhës, shoqëria civile në Kosovë nuk është në zhdukje, por në një fazë ripozicionimi. Për herë të parë pas shumë vitesh, po shfaqen gjithnjë e më shumë nisma që vijnë nga poshtë-lart, të udhëhequra nga vetë komunitetet dhe jo të diktuara nga donatorët.

“Është një proces që kërkon kohë, strategji dhe bashkëpunim. Nëse organizatat hyjnë në luftë për mbijetesë kundër njëra-tjetrës, humbin të gjithë. Zgjidhja janë koalicionet dhe ndarja e qartë e roleve”, përfundon ai.

Ai ka folur edhe për të ardhmen e shoqërisë civile në Kosovë, rolin e OJQ-ve dhe mbështetjen e donatorëve nga shumë shtete në nivel global, duke filluar nga SHBA-ja, Gjermania, Mbretëria e Bashkuar, Zvicra, Suedia, Japonia, Franca, Luksemburgu e shumë shtete të tjera anëtare të Bashkimit Evropian dhe më gjerë. /Telegrafi/