Episodi i radhës i “Përballje Podcast”, sjell një bisedë me drejtorin e Institutit për Krimet e Kryera gjatë Luftës (IKKL), Atdhe Hetemin, i cili shpalos mandatin, punën deri tani dhe sfidat e dokumentimit të krimeve të luftës në Kosovë.

Biseda nis me një nga kapitujt më të rëndësishëm të kujtesës kolektive, mënyrën si Kosova po e ndërton arkivin e vet historik për krimet e kryera nga forcat serbe.

Hetemi sqaroi se instituti ka një kornizë të qartë ligjore për dokumentimin e krimeve kundër njerëzimit, krimeve ekonomike, psiko-sociale, dëmeve në ambient dhe shkatërrimit të trashëgimisë kulturore.

Periudha prioritare mbetet 1 janar 1998 – qershor 1999, por ligji i jep hapësirë edhe për dokumentimin e krimeve që çuan drejt luftës – përfshirë helmimet e nxënësve në vitet ’90 dhe vrasjet e ushtarëve shqiptarë në ish-APJ.

Një pjesë e rëndësishme e episodit i kushtohet helmimeve të nxënësve në vitet 1990–1992, një temë që gjeneratat e reja pothuajse nuk e njohin.

IKKL ka nisur dokumentimin e këtij kapitulli tragjik, i cili deri më sot nuk ka qenë i institucionalizuar.

“Është e dhimbshme që si shoqëri nuk kemi arritur t’i dokumentojmë krimet në periudhat më të hershme”, thotë Hetemi në “Përballje Podcast” me kryeredaktorin e Telegrafit Muhamet Hajrullahu duke theksuar se mungesa e dokumentimit ka lënë boshllëqe të mëdha.

- YouTube www.youtube.com

Një pjesë me rëndësi e diskutimit shpjegon procesin e dorëzimit, arkivimit dhe verifikimit të materialeve.

IKKL sot funksionon me procesverbale, regjistra, fonde arkivore me emër të dorëzuesit dhe standarde të avancuara profesionale, duke e bërë institutin një qendër reference për studiues, gazetarë, producentë dhe institucione ndërkombëtare.

Në vetëm dy vite, IKKL ka grumbulluar materiale nga 650–700 burime të ndryshme, përfshirë dokumente nga fotoreporterë të luftës, media vendore e ndërkombëtare, viktima të mbijetuara, familjarë të tyre dhe institucione të huaja.

Arkiva përfshin materiale të ardhura nga 14 shtete dhe vihet në dispozicion për hulumtime akademike, punime shkencore, dokumentarë dhe projekte të ndryshme kulturore.

Sipas Hetemit, kjo e ka shndërruar institutin në një “nyje të grumbullimit dhe shpërndarjes së së vërtetës historike”.

Një temë tjetër e ndjeshme që prek episodi është përballja me propagandën serbe, përfshirë dokumentarët që synojnë të shtrembërojnë ngjarjet e luftës.

Foto: Ridvan Slivova

Sipas Hetemit, Kosova historikisht ka qenë në pozicion mbrojtës për shkak të mungesës së dokumentimit institucional, por këtë boshllëk po e mbush gradualisht IKKL me punë të qëndrueshme dhe të verifikueshme profesionalisht.

Hetemi tregon se kur u emërua drejtor në vitin 2023, institucioni kishte vetëm një staf – atë vetë.

“Sot janë mbi 40 punonjës, të shtrirë në të gjitha rajonet e Kosovës, me arkiv të standardeve ndërkombëtare dhe projekte të shumta kërkimore e kulturore”, ka deklaruar ai.

Episodi trajton rëndësinë e mbështetjes institucionale dhe financiare, rolin e shtetit, por edhe përgjegjësinë e shoqërisë për të mos e injoruar të kaluarën./Telegrafi/.

Në kuadër të programit “Mbështetje për fuqizimin e menaxhimit të qëndrueshëm dhe shumëqëllimor të pyjeve për të përmirësuar jetesën në vendet rurale dhe për të adresuar ndryshimin klimatik në Kosovë”, të zbatuar nga FAO me mbështetje nga Bashkimi Evropian dhe Suedia, është publikuar episodi i dytë i serisë së podcasteve “Duaj e Ruaj Pyjet”.

Eksperti i pylltarisë në programin e FAO-s, Ergin Hajredini, ka thënë se Kosova duhet të nisë procesin e certifikimit të pyjeve, nëse synon të eksportojë produkte të drurit drejt tregjeve të Bashkimit Evropian. Sipas tij, BE-ja ka kërkesa strikte dhe produktet që eksportohen duhet të kenë lëndë të parë të certifikuar, gjë që aktualisht pyjet e Kosovës nuk e përmbushin.

“Është kërkesë e Bashkimit Evropian që nuk mund të eksportosh produkte pa lëndë të parë të certifikuar. Druri është baza dhe pyjet tona ende nuk e kanë këtë status,” deklaroi Hajredini.

Për këtë arsye, shumë kompani vendore detyrohen të furnizohen me dru nga vende fqinje si Bosnja, e cila ka pothuajse të gjithë pyjet e certifikuar.

- YouTube www.youtube.com

Megjithatë, ai thekson se zhvillimi i metodologjisë së re të planeve të menaxhimit shumëqëllimor, e realizuar së fundi me mbështetjen e FAO-s, krijon për herë të parë bazën që Kosova ta nisë këtë proces.

“Metodologjia e re dhe qasja e re e menaxhimit ofrojnë mundësinë që Kosova të fillojë certifikimin. Certifikata garanton se pyjet menaxhohen si ekosistem i plotë, jo vetëm si burim druri,” tha ai.

Foto: Ridvan Slivova

Sipas Hajredinit, certifikimi siguron që pyjet nuk janë dëmtuar nga prerjet ilegale, respektohen vlerat e biodiversitetit dhe menaxhimi bëhet në harmoni me ekosistemin.

Ky podcast është realizuar në “Mbështetje për fuqizimin e menaxhimit të qëndrueshëm dhe shumëqëllimor të pyjeve për të përmirësuar jetesën në vendet rurale dhe për të adresuar ndryshimin klimatik në Kosovë. Zbatuar nga Organizata e Kombeve të Bashkuara për Ushqim dhe Bujqësi – FAO). Video është prodhuar me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian dhe Suedisë. Përmbajtja e saj nuk pasqyron domosdoshmërisht pikëpamjet e Bashkimit Evropian dhe Suedisë./Telegrafi/

Në kuadër të programit “Mbështetje për fuqizimin e menaxhimit të qëndrueshëm dhe shumëqëllimor të pyjeve për të përmirësuar jetesën në vendet rurale dhe për të adresuar ndryshimin klimatik në Kosovë”, të zbatuar nga FAO me mbështetje nga Bashkimi Evropian dhe Suedia, është publikuar episodi i dytë i serisë së podcasteve “Duaj e Ruaj Pyjet”.

Në këtë episod të veçantë, eksperti i pylltarisë nga FAO Ergin Hajredini ka shpalosur sfidat dhe prioritetet e menaxhimit të pyjeve në Kosovë, një sektor që mbetet shtyllë e biodiversitetit, ekonomisë rurale dhe mbrojtjes nga ndryshimet klimatike.

Hajredini thekson se pyjet mbulojnë rreth 46% të territorit të vendit dhe roli i tyre shkon shumë përtej prodhimit të drurit.

“Pyjet nuk ofrojnë vetëm drurin. Ato janë burimi kryesor i biodiversitetit, filtrimit të ujit dhe sekuestrimit të karbonit. Janë thelbësore për shëndetin e qytetarëve dhe të ekosistemit,” thotë ai shkruan Telegrafi.

Sipas Hajredinit, prerjet ilegale mbeten kërcënimi më i madh për resurset pyjore, me dëme që llogariten mbi 1.5 milion metër kub drurë në vit.

“Prerjet ilegale janë kërcënimi kryesor i pyjeve, me pastaj vijnë zjarret, të cilat me ndryshimet klimatike po shfaqen më shpesh dhe janë shumë më shkatërruese,” ka deklaruar Hajredini në Telegrafi.com

Sipas tij FAO ka mbështetur Agjencionin Pyjor të Kosovës me përmirësimin e metodave të planifikimit të menaxhimit me pyje, trajnime profesionale nga specialistë të vendeve të zhvilluara, zhvillimin e teknologjive moderne të menaxhimit dhe monitorimit të pyjeve shoqëruar me pajisje digjitale si dronë, GPS profesionalë dhe kamera kurth për monitorim të saktë të gjendjes së pyjeve.

“Këto mjete na japin pasqyrë reale të situatës në terren dhe ndihmojnë në identifikimin e prerjeve ilegale dhe zjarreve në kohë. Banorët që jetojnë pranë pyjeve janë të parët që preken nga pasojat e degradimit te pyjeve. Prandaj nevojitet komunikim i vazhdueshëm dhe përfshirje e tyre në te gjitha proceset duke i adresuar nevojat e komunitetit,” thotë ai, duke theksuar se fushatat e ndërgjegjësimit dhe kampet pyjore kanë rritur dukshëm vetëdijen, sidomos te të rinjtë”, ka potencuar ai.

Sipas Hajredinit një nga arritjet më të rëndësishme të programit është strategjia e re e sektorit të pylltarisë, përditësimi i metodologjisë së hartimit të planeve menaxhuese bazuar në aspekte shumëqëllimore dhe në funksion, realizimi i ciklit të tretë të Inventarizimit Kombëtar të pyjeve, ngritja e kapaciteteve për luftimin e sëmundjeve në pyje, si dhe funksionalizimi i Qendrës së Trajnimit në Blinajë, që tashmë shërben si hapësira e parë në vend për edukim profesional në fushën e pyjeve.

“Qendra në Blinajë ofron kushte ideale për trajnim praktik. Mund ta përdorin institucionet, studentët dhe komuniteti – është investim për të ardhmen,” thekson Hajredini.

Foto: Ridvan Slivova

Sipas tij, planet e reja të menaxhimit shumëqëllimor, të harmonizuara me kërkesat e BE-së, hapin rrugën për certifikimin e pyjeve, një proces që do të mundësojë eksport të sigurt të drurit dhe produkteve të pyjeve.

“Metodologjia e re na mundëson të fillojmë certifikimin e pyjeve dhe të rrisim potencialin ekonomik të qëndrueshëm te sektorit,” shpjegon ai.

Potenciali ekonomik, sipas tij, është i konsiderueshëm por kërkon ndryshim qasjeje ne menaxhim.

“Duhet më shumë investim ne sektor, më shumë vëmendje institucionale dhe më shumë ekspertë te pyjeve ne Agjencinë Pyjore të Kosovës për realizimin e aktiviteteve profesionale në terren. Nuk mjafton administrata, na duhen profesionistë që punojnë drejtpërdrejt me pyjet,” thekson ai.

Në fund, ai apelon se rruga e nisur duhet të vazhdojë.

“Çdo proces i madh ka një fillim. Me investime dhe koordinim të duhur, Kosova mund të ndërtojë një sektor pyjor modern dhe të qëndrueshëm”, ka shtuar ai.

Ky podcast është realizuar në “Mbështetje për fuqizimin e menaxhimit të qëndrueshëm dhe shumëqëllimor të pyjeve për të përmirësuar jetesën në vendet rurale dhe për të adresuar ndryshimin klimatik në Kosovë. Zbatuar nga Organizata e Kombeve të Bashkuara për Ushqim dhe Bujqësi – FAO). Video është prodhuar me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian dhe Suedisë. Përmbajtja e saj nuk pasqyron domosdoshmërisht pikëpamjet e Bashkimit Evropian dhe Suedisë./Telegrafi/

Ekonomisti Muhamet Mustafa nga Instituti Riinvest ka ngritur shqetësimin se struktura e investimeve të huaja direkte në Kosovë është e gabuar dhe nuk po kontribuon në zhvillimin real të ekonomisë.

Sipas tij, shumica e kapitalit të jashtëm po derdhet në patundshmëri, në vend se të investohet në sektorë që krijojnë vlerë të shtuar, punësim dhe eksport.

Mustafa tha në “Përballje Podcast” se kjo prirje është një nga arsyet pse ekonomia e Kosovës vazhdon të mbetet e brishtë dhe e varur nga importet transmeton Telegrafi.

Ai shtoi se mungesa e stabilitetit politik dhe perceptimi për konflikt të vazhdueshëm ndikojnë drejtpërdrejt në vendimmarrjen e investitorëve.

- YouTube www.youtube.com

“Investimet e jashtme janë kryesisht në patundshmëri, jo në sektorë prodhues që krijojnë vlerë të shtuar. Cili investitor i huaj vjen me investu në një vend ku në Google sheh konflikt politik permanent...”, ka shtuar ai.

Sipas Mustafës, Kosova ka nevojë për politika të qarta industriale dhe stimuj për sektorët prodhues, në mënyrë që investimet e huaja të orientohen drejt aktiviteteve që rrisin eksportin, përmirësojnë bilancin tregtar dhe krijojnë vende pune të qëndrueshme./Telegrafi/.

Në episodin e parë të serisë së podcasteve të FAO-s për menaxhimin e qëndrueshëm të pyjeve, eksperti i pylltarisë Fatos Mulla tregoi për problemin më të madh që po e dëmton pylltarinë në Kosovë e që janë prerjet ilegale dhe mungesa e kontrollit në terren.

Ky podcat u realizua në kuadër të programit “Mbështetje për fuqizimin e menaxhimit të qëndrueshëm dhe shumëqëllimor të pyjeve për të përmirësuar jetesën në vendet rurale dhe për të adresuar ndryshimin klimatik në Kosovë”, të zbatuar nga FAO me financim nga Bashkimi Evropian dhe Suedia, është publikuar episodi i parë i serisë së podcasteve kushtuar sektorit të pyjeve.

Mulla tha se situata është serioze dhe se shumë zona tashmë kanë pësuar dëme të pariparueshme, transmeton Telegrafi.

“Në shumë zona, pyetjet po humbasin për shkak të mungesës së kontrollit dhe planifikimit”, ka deklaruar Mulla.

- YouTube www.youtube.com

Sipas tij, kapacitetet aktuale të institucioneve nuk janë të mjaftueshme për ta menaxhuar territorin pyjor të vendit.

“Nuk bëhet kontroll i mjaftueshëm sepse është gati e pamundur të mbulohet i gjithë territori”, ka shtuar ai.

Problemi përkeqësohet sipas tij sidomos gjatë sezonit të dimrit, kur kërkesa për dru të zjarrit rritet.

Mulla tërhoqi vëmendjen edhe për prerjet ilegale në pronat private, të cilat shpesh nuk raportohen, duke krijuar mungesë transparence në sasinë reale të drurit të nxjerrë nga pyjet e Kosovës.

Foto: Ridvan Slivova

Ai theksoi se, pavarësisht projekteve të mbështetura nga donatorët ndërkombëtarë dhe përparimeve në digjitalizim, sfidat në terren mbeten të mëdha dhe kërkojnë një qasje më të koordinuar të institucioneve.

Ky podcast është realizuar në “Mbështetje për fuqizimin e menaxhimit të qëndrueshëm dhe shumëqëllimor të pyjeve për të përmirësuar jetesën në vendet rurale dhe për të adresuar ndryshimin klimatik në Kosovë. Zbatuar nga Organizata e Kombeve të Bashkuara për Ushqim dhe Bujqësi – FAO). Video është prodhuar me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian dhe Suedisë. Përmbajtja e saj nuk pasqyron domosdoshmërisht pikëpamjet e Bashkimit Evropian dhe Suedisë./Telegrafi/

Në kuadër të programit “Mbështetje për fuqizimin e menaxhimit të qëndrueshëm dhe shumëqëllimor të pyjeve për të përmirësuar jetesën në vendet rurale dhe për të adresuar ndryshimin klimatik në Kosovë”, të zbatuar nga Organizata e Kombeve të Bashkuara për Ushqim dhe Bujqësi - FAO me financim nga Bashkimi Evropian dhe Suedia, është publikuar episodi i parë i serisë së podcasteve “Duaj e Ruaj Pyjet”, kushtuar sektorit pyjor në vend.

Ky episod sjell një diskutim me Fatos Mullën, inxhinier i diplomuar i pyjeve dhe ekspert me përvojë shumëvjeçare në zhvillimin e qëndrueshëm dhe menaxhimin e burimeve natyrore.

Në fokus të diskutimit ka qenë rëndësia e pyjeve për shoqërinë, ekonominë dhe mjedisin në Kosovë, por edhe sfidat e mëdha me të cilat përballet sot sektori pyjor.

- YouTube www.youtube.com

Mulla e filloi diskutimin duke theksuar rolin themelor që luajnë pyjet në jetën e përditshme.

“Pyjet janë në fryma e vendit tonë. Ato pastrojnë ajrin që thithim, ruajnë ujin që pijmë, mbrojnë tokën ku mbjellim dhe japin jetë me çdo stinë”, ka thënë ai.

Sipas tij, Kosova ka një potencial të madh pyjor që shpesh nënvlerësohet. “Gati pesëdhjetë përqind e territorit të Kosovës është e mbuluar me pyje apo tokë pyjore.”

Kjo gjendje dhe ky fakt e vendos sektorin pyjor si një nga komponentët më strategjik të zhvillimit ekonomik dhe mjedisor në Kosovë.

Prerjet ilegale dhe mungesa e kontrollit – rreziku më i madh për pyjet

Një nga shqetësimet më të mëdha që ngriti Mulla lidhet me dukurit e prerjeve ilegale të pyjeve, të cilat vazhdojnë ta dëmtojnë seriozisht sektorin.

“Sfida më mëdha në Kosovë vazhdon të jetë prerjet ilegale. Në shumë zona të Kosovës, pyjet po humbasin për shkak të mungesës së kontrollit dhe planifikimit. Nuk bëhet kontroll i mjaftueshëm sepse është gati e pamundur të mbulohet i gjithë territori”, ka shtuar ai.

Ky fenomen përfshin edhe prerje të pakontrolluara në pronat private, për të cilat nuk raportohet sasia reale e drurit të nxjerrë.

Mulla theksoi se institucioni kryesor që merret me pyjet, Agjencia e Pyjeve të Kosovës, po përballet me mungesë serioze të stafit profesional.

“Sot punojnë diku më pak se njëzet e pesë ekspertë të pyjeve. Nuk mund t’i menaxhosh gati gjysmë milioni hektarësh pyje me njëqind e pesëdhjetë punëtorë”, deklaruar ai.

Ai tha se profesioni i pylltarit nuk po tërheq të rinj, për shkak të pagave të ulëta dhe mungesës së investimeve.

Mulla nënvizoi rolin e madh të partnerëve ndërkombëtarë, sidomos të qeverisë suedeze.

“Diku afro njëzet milion euro janë investu deri tash vetëm nga qeveria suedeze. Tani çdo ekspert mundet me një iPad apo me telefon celular t’i fusë të dhënat e gjendjes së pyjeve”, ka shtuar ai.

Ligji i ri për pyjet – modern, por zbatimi mbetet sfidë

Ligji i ri për pyjet, i hartuar me mbështetjen e ekspertëve të FAO-s dhe të Suedisë, konsiderohet një kornizë moderne. Por, sipas Mullës, ai nuk po zbatohet plotësisht.

“Ky është një ligj modern, por zbatueshmëria e tij mbetet sfidë… akte të rëndësishme nënligjore akoma mungojnë”, ka deklaruar ai.

Pa këto akte sipas tij procesi i zbatimit mbetet i ngadalshëm dhe i fragmentuar.

Foto: Ridvan Slivova

Ai deklaron se pyjet nuk janë vetëm pasuri natyrore, por edhe burim i drejtpërdrejtë i zhvillimit ekonomik lokal dhe nacional, nga industria e drurit, te turizmi dhe produktet pyjore.

“Pyjet janë pasuri kombëtare… duhet t’u japim brezave të ardhshëm pyje të mirëmenaxhuara e të shëndetshme", ka potencuar Mulla.

Ai theksoi se përgjegjësia për mirëmbajtjen e pyjeve është e përbashkët për qytetarët, institucionet dhe komunitetet.

Ky episod i parë shënon nisjen e një serie të dedikuar për sfidat, mundësitë dhe të ardhmen e sektorit të pyjeve në Kosovë.

Ky podcast është pjesë e serisë së podcasteve të programit “Mbështetje për fuqizimin e menaxhimit të qëndrueshëm dhe shumëqëllimor të pyjeve për të përmirësuar jetesën në vendet rurale dhe për të adresuar ndryshimin klimatik në Kosovë”, të zbatuar nga Organizata e Kombeve të Bashkuara për Ushqim dhe Bujqësi – FAO).

Video është prodhuar me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian dhe Suedisë. Përmbajtja e saj nuk pasqyron domosdoshmërisht pikëpamjet e Bashkimit Evropian dhe Suedisë./Telegrafi/.

Ekonomisti dhe profesori Muhamet Mustafa nga Instituti Riinvest ka paraqitur një listë të qartë rekomandimesh strategjike për rimëkëmbjen ekonomike të Kosovës, duke theksuar se vendi mund të ketë përparim të qëndrueshëm vetëm nëse ndërmerren reforma të thella dhe të bazuara në analizë profesionale.

Mustafa në “Përballje Podcast” tha se Kosova ka nevojë për një qasje të re dhe një model të ri ekonomik të ndërtuar nga ekspertë vendorë dhe ndërkombëtarë, të cilët mund të krijojnë një strategji afatgjatë të rritjes.

“Modeli aktual i rritjes i bazuar në konsum dhe importe, e ka kufizuar përparimin ekonomik të vendit”, ka deklaruar ai.

Ai nënvizoi se ekonomia nuk mund të vazhdojë të mbështetet në konsumin e brendshëm dhe remitancat, por duhet të krijojë mekanizma zhvillimorë më të qëndrueshëm.

- YouTube www.youtube.com

Sipas Mustafës, zhvillimi ekonomik i Kosovës varet drejtpërdrejt nga investimet në kapitalin njerëzor, të cilin ai e cilësoi si “themelin e çdo zhvillimi të qëndrueshëm”.

Profesori Mustafa kërkoi rritje të financimit për kërkim shkencor, lidhje të universiteteve me ekonominë reale, stimulim të inovacionit dhe teknologjisë rritje të kapaciteteve profesionale.

Ekonomisti tha se Kosova investon shumë më pak se vendet e rajonit në kërkim dhe zhvillim, gjë që e pengon konkurrueshmërinë dhe modernizimin e ekonomisë.

Sipas tij, qeveria duhet të sjellë buxhete funksionale dhe realiste e të marrë vendime të mbështetura në analiza.

Ai theksoi se qeverisja ekonomike nuk mund të funksionojë përmes improvizimit, por përmes planifikimit të strukturuar dhe monitorimit të rregullt të performancës.

Një ndër rekomandimet kryesore të Mustafës është zhvendosja e prioritetit drejt industrisë përpunuese, të cilën ai e sheh si potencialin më të madh të rritjes.

“Nëse ne e stimulojmë prodhimin vendor, zvogëlojmë importin dhe krijojmë eksport, atëherë rritja rritet në mënyrë natyrore.”

Ai theksoi se zhvillimi i një baze të fortë industriale do të ndikonte drejtpërdrejt në balancën tregtare, punësim dhe stabilitet ekonomik.

Mustafa paralajmëroi se situatat e vazhdueshme të bllokadave politike dhe zvarritjet institucionale e dëmtojnë seriozisht ekonominë e vendit.

Ai shprehu shqetësim se Kosova mund të humbasë fonde të rëndësishme nga Bashkimi Evropian nëse nuk formohet shpejt qeveria e re pas zgjedhjeve.

Ai tha se stabiliteti politik është parakusht për çdo reformë ekonomike dhe për tërheqjen e investimeve të huaja./Telegrafi/.

Në “Përballje Podcast” në Telegrafi.com, ekonomisti dhe profesori Muhamet Mustafa ka dhënë një mesazh për situatën politike dhe ekonomike të Kosovës, duke kërkuar që qeveria e re të krijohet pa vonesa dhe të rikthehet urgjentisht fokusimi në zhvillim ekonomik.

Sipas tij, mosfunksionimi i institucioneve dhe zvarritja e proceseve politike po e kushtëzojnë drejtpërdrejt performancën e vendit.

“Vëmendja duhet të rikthehet në ekonomi, zhvillim, edukim dhe inovacion – jonë bllokada politike”, ka deklaruar Mustafa.

Ai tha se çfarëdo vonese në formimin e qeverisë së re e dëmton Kosovën në dy drejtimet kryesore, stabilitetin e brendshëm dhe financimet ndërkombëtare.

- YouTube www.youtube.com

Ai paralajmëroi se procedurat e zgjatura institucionale mund t’i kushtojnë vendit qindra milionë euro në fonde të Bashkimit Evropian, të cilat kërkojnë qeveri të funksionalizuar, plane të qarta buxhetore dhe vendimmarrje të qëndrueshme.

“Vonesat në formimin e qeverisë rrezikojnë humbjen e qindra milionë eurove nga fondet evropiane”, ka shtuar ai.

Mustafa kërkoi që viti 2026 të mos humbet me kriza politike, por të shfrytëzohet për një ndryshim rrënjësor të modelit ekonomik të vendit.

Ai theksoi se Kosova ka potencial, por se ai potencial nuk mund të shfrytëzohet në një klimë të vazhdueshme të pasigurisë politike.

“Kosova duhet të hyjë në vitin 2026 me qasje të re dhe me fokus në prodhim, inovacion dhe investim në faktor njeri.bInstitucionet duhet të funksionalizohen menjëherë – koha për ekonomi nuk mund të shtyhet më”, ka përfunduar ai./Telegrafi/.

Në episodin e radhës të “Përballje Podcast” në Telegrafi.com, profesori dhe ekonomisti Muhamet Mustafa nga Instituti RIINVEST ka folur për gjendjen e ekonomisë së Kosovës, sfidat kryesore dhe domosdoshmërinë e reformave urgjente.

Mustafa tha se Kosova po përballet me një vit të vështirë, të shoqëruar me pasiguri politike, zgjedhje të njëpasnjëshme dhe mungesë funksionaliteti institucional, çka ka ndikuar drejtpërdrejt në ekonomi.

Sipas tij, vendimmarrja ekonomike në Kosovë nuk po bëhet në bazë të evidencës.

Profesori vuri theksin tek problemi më i madh strukturor në vendimmarrjen qeveritare, mungesën e analizave profesionale para marrjes së vendimeve.

- YouTube youtu.be

“Ajo që i mungon politikës sonë dhe qeverisjes ekonomike është mungesa e vendimmarrjes në bazë të evidencës. Te ne masat merren dhe pastaj shikohet çka po ndodh – kjo është e pafalshme”, ka deklaruar Mustafa në “Përballje Podcast” me kryeredaktorin Muhamet Hajrullahu.

Ai përmendi shembullin e liberalizimit të tregut të energjisë, ku sipas tij as ZRRE-ja, as Qeveria nuk kanë pasur një analizë të qartë të ndikimit financiar.

Katër sektorët që tregojnë gjendjen e ekonomisë

Mustafa i ndau sfidat ekonomike në katër sektorë kryesorë, duke theksuar se secili prej tyre po përballet me probleme serioze.

Sektori real sipas tij, prodhimi vendor dhe bizneset nuk janë në gjendje të mirë.

“Situata në sektorin real, aty ku prodhohet vlera, nuk është në rregull. As konsumatorët nuk kanë pritje optimiste, as bizneset”, ka deklaruar Mustafa.

Ai e cilësoi rritjen ekonomike aktuale “rritje me inercion” dhe jo rezultat i politikave zhvillimore.

Në sektorin e jashtëm Mustafa paralajmëroi se deficiti tregtar po thellohet vazhdimisht dhe investimet e huaja janë të fokusuara në patundshmëri, jo në ekonomi prodhuese.

“Deficiti tregtar po thellohet dhe mbulueshmëria e importit me eksport po zvogëlohet”.

Profesori sqaroi se sistemi financiar (bankat dhe kreditimi) janë nën presion dhe kreditimi është ngadalësuar ndjeshëm.

“Ka stres të dukshëm në likuiditet dhe dhënia e kredive është shtrënguar”, ka thënë ai.

Ekonomisti Muhamet Mustafa me kryeredaktorin e Telegrafit, Muhamet Hajrullahu në "Përballje Podcast"Foto: Ridvan Slivova

Bizneset, sipas tij, po detyrohen të përdorin më shumë overdraft, një tjetër indikator i stresit financiar.

Si pikë të katërt ai përmendi buxhetin e Kosovës. Mustafa kritikoi orientimin e buxhetit të shtetit, duke thënë se ai është deformuar në dëm të investimeve kapitale dhe sektorëve kyç.

“Struktura e buxhetit është ndryshuar në dëm të investimeve kapitale, arsimit dhe shëndetësisë. Paratë janë aty, por investimet nuk realizohen. Kjo është keqqeverisje. Modeli i rritjes ekonomike është i gabuar – duhet rindërtuar”, ka thënë ai.

Mustafa tha se rritja e Kosovës mbështetet në konsum dhe importe, një model që sipas tij e dëmton ekonominë në afatgjatë.

“Ky model i rritjes, i bazuar në konsum dhe importe, e ka kursy zhvillimin ekonomik të vendit.”

Ai kërkoi që pas zgjedhjeve të vitit 2026, qeveria e re të ndërtojë një model të ri ekonomik të bazuar në prodhim, inovacion dhe investim në faktor njeri.

Mustafa dha rekomandime se ku ku duhet të fokusohet Kosova në ekonomi në vitin 2026

“Rindërtimi i modelit ekonomik nga ekspertë vendorë dhe ndërkombëtarë. Investime të mëdha në arsim, kërkime shkencore dhe inovacion. Qeverisje e bazuar në evidencë dhe jo në improvizim. Rritje e prodhimit vendor dhe eksportit. Stabilitet politik dhe formim i shpejtë i qeverisë”, ka shtuar Mustafa transmeton Telegrafi.

Foto: Ridvan Slivova

Mustafa tha se Kosova duhet të hyjë në vitin 2026 me një qasje të re.

“Vëmendja duhet të rikthehet në ekonomi, zhvillim, edukim dhe inovacion – jo në bllokada politike.”

Ai paralajmëroi se vonesat në formimin e qeverisë rrezikojnë humbjen e qindra milionë eurove nga fondet evropiane. /Telegrafi/

Kryetari i Unionit të Turizmit të Kosovës, Baki Hoti, në “Përballje Podcast” ka vlerësuar se ardhja e brendeve botërore të hoteleve në Kosovë është një nga zhvillimet më pozitive për imazhin turistik të vendit. Ky podcast përkrahet nga kompania e derivateve EXFIS.

Ai theksoi se tashmë në Prishtinë janë të pranishme disa prej emrave më të njohur ndërkombëtarë të hotelerisë.

Sipas tij, Sheraton, Hilton dhe Marriott po e rrisin nivelin dhe besueshmërinë e ofertës turistike të kryeqytetit.

Hoti u shpreh se këto investime i shërbejnë drejtpërdrejt imazhit të Kosovës.

- YouTube www.youtube.com

“Ta kem Sheratonin në Prishtinë, ta kem Hiltonin që do të hapet në fund të dhjetorit, ta kem Marrotin që është në Prishtinë është një pasuri. Është një imazh shumë i mirë që po krijohe”, ka deklaruar ai.

Ai sugjeroi që shteti dhe institucionet duhet ta shfrytëzojnë këtë bazë të re hoteliere edhe për promovim ndërkombëtar. Hoti propozoi që të ftohen media prestigjioze, blogerë dhe influencues nga jashtë për të qëndruar disa ditë në Kosovë dhe për ta promovuar vendin përmes përmbajtjeve të tyre.

Foto: Ridvan Slivova

“Pse mos t’i ftojmë disa blogerë, disa influencë, media prestigjioze… t’i ftojmë me ardhë katër-katër ditë në Kosovë, me agjendë të qartë dhe duke promovuar Kosovën,” tha ai.

Sipas Unionit të Turizmit, prania e këtyre brendeve ndërkombëtare jo vetëm që e rrit imazhin dhe standardin e shërbimeve, por hap edhe mundësi të reja për punësim dhe karrierë për të rinjtë në sektorin e hotelerisë dhe turizmit në Kosovë.

Kosova po forcon profilin e saj turistik falë disa zonave me potencial të jashtëzakonshëm kulturor, malor dhe shëndetësor.

Në “Përballje Podcast”, prodhim i Telegrafit e që përkrahet nga kompania e derivateve EXFIS, Baki Hoti nga Unioni i Turizmit të Kosovës theksoi se Prizreni mbetet qendra kryesore e turizmit kulturor.

“Ne në turizëm Prizrenin e quajmë kryeqytet… Andaj, ka një potencial të jashtëzakonshëm,” tha Hoti, duke nënvizuar rolin e qytetit në festivale, trashëgimi kulturore dhe atmosferën unike që tërheq vizitorë gjatë gjithë vitit.

Për turizmin malor, Hoti theksoi se edhe Rugova po shënon rritje të jashtëzakonshme.

“Tek pjesa e turizmit malor kemi pjesën e Rugovës… ku dita-ditës është duke shënuar numër rekord të vizitorëve,” u shpreh ai.

Sipas tij, ky zhvillim lidhet me aktivitetet e shumta në zonë që kanë bërë Rugovën një destinacion të qëndrueshëm për turistë vendas dhe ndërkombëtarë.

Hoti foli edhe për llojet e turizmit që Kosova mund t’i zhvillojë paralelisht, duke përfshirë turizmin shëndetësor dhe dentar.

Sipas tij, vendi ka një avantazh të madh në këtë drejtim.

“Çmimet janë shumë të lira. Standardi i ordinancave është tepër i lartë me krahasu me Evropë,” deklaroi ai.

Ai propozoi që turizmi dentar të shndërrohet në një pako të integruar turistike, duke kombinuar shërbimet shëndetësore me vizita në destinacione brenda Kosovës.

“Pse mos t’i ftojmë njerëzit me destinacion rregullimin e dhëmbëve dhe të qëndrojnë edhe ditë – ku do të shëtisin, do të hanë, do të pinë?” tha Hoti.

- YouTube www.youtube.com

Sipas tij, një paketë e tillë do të mund të sillte grupe nga jashtë vendit, duke u ofruar shërbime dentare me kosto që “nuk i bëhet as sa gjysma e kostos sa duhet me i rregullu dhëmbët në Gjermani.”

Hoti theksoi se me orientim të qartë, organizim dhe promovim profesional, Kosova mund të zhvillojë disa forma të turizmit njëkohësisht dhe të bëhet një destinacion konkurrues në rajon./Telegrafi/.

Kosova po tërheq gjithnjë e më shumë vizitorë nga rajoni dhe bota, por një pjesë e konsiderueshme e turistëve që hyjnë në vend nuk po qëndrojnë brenda natës në vendin tonë.

Sipas kryetarit të Unionit të Turizmit të Kosovës, Baki Hoti, arsyeja kryesore lidhet me politikat e vendeve fqinje në mbështetje të turizmit.

Në “Përballje Podcast”, të përkrahur nga kompania e derivateve EXFIS, Hoti tha se Maqedonia e Veriut i subvencionon operatorët turistikë me minimum 14 euro për person për çdo natë të kaluar.

Ai theksoi se kjo politikë ka krijuar një avantazh të qartë për vendin fqinj, duke bërë që operatorët të orientohen drejt Maqedonisë për qëndrime më të gjata.

“Kemi plot raste ku turistët vijnë në Kosovë, shëtisin gjithë ditën dhe kthehen për të fjetur në Maqedoni,” tha Hoti, duke shtuar se kjo nënkupton humbje të drejtpërdrejtë ekonomike për vendin tonë.

Ai bëri thirrje që Kosova të marrë modele të ngjashme mbështetjeje për të qenë konkurruese në rajon, sidomos në një kohë kur turizmi po bëhet një prej sektorëve me potencialin më të madh zhvillimor.

- YouTube www.youtube.com

Sipas tij, ulja e TVSH-së për akomodim, subvencionet turistike dhe bashkëpunimi me kompanitë ajrore do të ishin disa nga hapat kyç për të rritur netëqëndrimet dhe për të mos humbur vizitorët tek fqinjët./Telegrafi/.

Në episodin e tetë të podcastit “Përballje Podcast”, prodhim i Telegrafit dhe i përkrahur nga kompania e derivateve EXFIS, i ftuar ishte Baki Hoti, kryetar i Unionit të Turizmit të Kosovës.

Ai analizoi në detaje zhvillimet e turizmit në vend, rritjen e vizitorëve, sfidat dhe sektorët që po marrin hov vitet e fundit.

Hoti e nisi bisedën me një vlerësim optimist për industrinë.

“Turizmi i Kosovës është shumë mirë. Është duke lëvizur me hapa shumë të shpejtë dhe po tërheq turistë nga e gjithë bota nga Kanadaja, Suedia, Amerika e deri te shtetet aziatike”, ka deklaruar ai në podcast me kryeredaktorin Muhamet Hajrullahu.

- YouTube www.youtube.com

Hoti theksoi se numri i vizitorëve dhe i netë-qëndrimeve është në rritje, falë aktiviteteve kulturore, sportive dhe natyrore, sidomos në Prishtinë, Prizren dhe Pejë, por edhe vende tjera.

Turizmi si motor i ekonomisë

Hoti e cilësoi turizmin si një industri me ndikim të drejtpërdrejtë ekonomik.

“Turizmi është njëra ndër shtyllat kryesore të ekonomisë së Kosovës dhe industria me numrin më të madh të punësuarve. Prej një turisti përfiton bujku, përfiton ai që ka kioskë, përfiton taksia… Nuk ka industri që nuk përfiton nga turisti”, shprehet ai.

Foto: Ridvan Slivova

Sipas të dhënave të Unionit, një turist në Kosovë shpenzon mesatarisht 150 euro brenda 24 orëve, duke përfshirë akomodimin, ushqimin, transportin dhe shoppingun.

Megjithatë, Hoti ishte kritik ndaj disa politikave shtetërore që sipas tij po e ngadalësojnë zhvillimin.

“Vetëm Kosova e ka TVSH-në e akomodimit 18%. Në rajon është 2%, 3% ose 6%. Kjo e bën ofertën tonë më të shtrenjtë.”

Ai ka folur edhe për top destinacionet në Kosovë, llojet e turizmit, konkurrencën rajonale si dhe çka duhet të bëhet në të ardhmen duke shtuar se është urgjente krijimini i një ministrie specike për turizëm. Ky podcast transmetohet në RTV Dukagjini/Telegrafi/.

Analistja politike Besa Luzha, në “Përballje Podcast”, tha se Kosova ka arritur në një pikë ku partitë politike nuk mund të vazhdojnë të funksionojnë vetëm me konfrontim dhe luftë ditore të deklaratave.

Sipas saj, vendi ka nevojë për një platformë të përbashkët strategjike, që ajo e përmendi platformën “Kosova që duam”.

“Ka ardhur koha me e kthye platformën ‘Kosova që duam’. Duhet me u ulë, me i gjet pikat që na bashkojnë jo çka na ndan. Tani na duhen zgjidhje, jo betejë kush bërtet më fort,” tha Luzha.

- YouTube www.youtube.com

Ajo u shpreh se partitë politike duhet të ndërtojnë një kod të ri sjelljeje dhe bashkëpunimi, sidomos para zgjedhjeve të reja.

Sipas saj, platforma “Kosova që duam” do të duhej të përfshinte, prioritetet ekonomike, qartësimin institucional, dialogun me partnerët ndërkombëtarë, marrëdhëniet me komunitetet pakicë, politikën e jashtme, vizion afatgjatë për rininë dhe arsimin, etj.

Luzha paralajmëroi se polarizimi i sotëm i ka sjellë vendit vetëm stagnim.

“Në vend se të ndërtojmë programe dhe zgjidhje, kemi kaluar gjithë vitin duke parë kush e fajëson kë. Kjo nuk është politika që i duhet Kosovës,” u shpreh ajo.

Në fund, Luzha dha një mesazh të drejtpërdrejtë.

“Për hir të qytetarëve dhe të së ardhmes së Kosovës, është koha të ndërtojmë një platformë të përbashkët, jo të vazhdojmë logjikën e armiqësimit. Kosova ka nevojë për bashkëpunim, jo për përçarje”, ka përfunduar ajo.

Në episodin e radhës të “Përballje Podcast” në Telegrafi.com, analistët politikë Besa Luzha dhe Melazim Koci vlerësuan se Kosova ka kaluar një vit të humbur në plan politik e institucional, me pasoja për ekonominë, imazhin ndërkombëtar dhe raportet me aleatët kryesorë.

Ata paralajmëruan se zgjedhjet e reja nuk mjaftojnë vetëm të mbahen, nëse nuk shoqërohen me kompromis, ulje tensionesh dhe ndryshim të gjuhës politike.

Duke folur për bllokadën institucionale, Besa Luzha e përshkroi këtë periudhë si dështim të klasës politike për të ndërtuar marrëveshje minimale për funksionimin e institucioneve.

“Kemi një vit të humbur pothuajse, prej shkurtit, prej nëntë shkurtit. Do të rrimë, sigurisht, deri te nëntë shkurti tjetër, deri sa të vjen formimi i institucioneve të reja,” tha ajo, në “Përballje Podcast” me kryeredaktorin Muhamet Hajrullahu, duke shtuar se partitë i kanë dhënë prioritet garës për vota dhe ripozicionimit para zgjedhjeve lokale që ishin, në vend se zgjidhjes së krizës.

- YouTube www.youtube.com

Sipas saj, në një situatë normale “ajo çka është esenciale në demokraci, kompromisi edhe marrëveshja do të sillnin institucionet, qoftë edhe të përkohshme”, përfshirë edhe mundësinë e një qeverie teknike, siç ishte propozuar gjatë vitit.

Luzha kritikoi mungesën e vullnetit politik për kompromis.

“Partitë nuk jepnin as përpjekjen më të vogël për ta zgjidhë situatën, ndërsa polarizimi dhe përçarja janë thelluar dhe do të reflektohen edhe pas zgjedhjeve të reja, ku sërish do të ketë nevojë për koalicione”, ka shtuar ajo.

Ndërsa, Melazim Koci, duke analizuar epilogun e dështimit për formimin e qeverisë, theksoi tre faktorë kryesorë që sipas tij e bënë të pamundur arritjen e shumicës pas zgjedhjeve të muajit shkurt.

Ai kujton përjashtimin e votave të Listës Serbe për shkak të zhvillimeve në veri, por shton se ky nuk ishte faktori i vetëm. I dyti lidhet me tema tjera por edhe me zgjedhjen e presidentes/presidentit.

“Secili ka kalkulu përse ta marr pataten e nxehtë në dorë nëse pas nëntë muajve dhe të humbi, të humbas të rrezikoj, meqë kërkesa e parë e ndërkombëtarëve do të ishte dërgimi i draftit në Gjykatën Kushtetuese një hap me kosto të lartë elektorale për cilëndo parti që do ta mbante Qeverinë”, ka deklaruar ai.

Si faktor të tretë, Koci e konsideroi mungesën e vullnetit për bashkëqeverisje nga ana e kryeministrit në detyrë.

“Mendoj që zoti Kurti nuk ka dashur bashkëqeverisje, ka dashur ose Qeveritë e Vetëvendosjes me pakicat jo-serbe, ose shkojnë në opozitë”, ka deklaruar ai.

Të dy analistët theksuan se gjithë kjo periudhë është shndërruar në një fushatë të zgjatur.

“Në këta tetë muaj, nëntë muaj ne praktikisht kemi, kjo ka qenë fusha zgjedhore praktikisht,” tha Koci, duke vlerësuar se debati në Kuvend është përdorur vetëm për të fajësuar palën tjetër para opinionit.

Në pjesën e dytë të bisedës, vëmendja u zhvendos te zgjedhjet e ardhshme dhe çfarë mund të sjellin ato.

Për Melazim Kocin, zgjedhjet mund të hapin rrugën e zgjidhjes, por edhe të rrezikut.

“Mendoj se gjasat janë më të mëdha që pas këtyre zgjedhjeve të ketë zgjidhje, sepse thjesht edhe subjektet politike do ta kuptojnë që në të kundërtën e dërgojnë Kosovën në humnerë,” tha ai, duke kujtuar se brenda një viti vendi ka shkuar drejt katër palë zgjedhjeve (të përgjithshme dhe lokale).

Ai e pa si sinjal pozitiv deklarimin e Bedri Hamzës se PDK “nuk do të ketë vija të kuqe”, por paralajmëroi se pas zgjedhjeve nuk do të mjaftojnë më 61 vota.

“Tani pas këtyre zgjedhjeve nuk duhen gjashtëdhjetë e një vota, por duhen tetëdhjetë, sepse në pako do të jetë edhe zgjedhja e presidentes”, ka shtuar ai.

Sipas Kocit, kjo e bën edhe më të domosdoshëm kompromisin dhe koalicionet, edhe kur mund të duken “të panatyrshme”, për shkak të ndarjes së posteve kryesore shtetërore.

Foto: Pjetër Monreca

Thirrje për ulje tensionesh, heqje të gjuhës së urrejtjes dhe kthim te bashkëpunimi

Të dy analistët u ndalën gjatë te gjuha politike dhe tensionet mes subjekteve, duke e parë këtë si sfidë të rrezikshme edhe për sigurinë, edhe për demokracinë.

Koci tha se është bë imperativ në këtë moment që Kosova, që subjektet politike t’i ulin tensionit duke paralajmëruar se vendi është “në tehun e luftës hibride të Serbisë”, ku rrjetet sociale dhe dezinformimi mund të shfrytëzohen lehtësisht në një atmosferë akuzash si “agjentë serbë” apo “njerëzit e Serbisë”.

Luzha, nga ana tjetër, theksoi se vlerat mbi të cilat duhet të ndërtohet politika janë të kundërta me këtë klimë.

“Parime, vlera janë, bashkëpunimi, dashamirësia, komunikimi, mirësjellja, vlerat. Ato janë domethënë të mira, jo bërtitma, urrejtja, nxitja e përçarja. Nuk i sjellin dobi askujt”, u shpreh ajo.

Në mesazhin e fundit, ajo apeloi që pas këtij “epilogu të vitit” të kërkohet një rrugë tjetër, të vendosen në tavolinë temat që bashkojnë dhe jo ato që thellojnë ndarjet.

Luzha kërkoi që bashkimi dhe bashkëpunimi të mos anatemohet më, por të shihet si domosdoshmëri. /Telegrafi/