Reagimi, që nisi nga një rast konkret, duket se përkon me pikën ku kupa është mbushur nga mënyra si janë trajtuar ndër vite prona publike, territori dhe buxheti i shtetit. Për shumë qytetarë, protesta është edhe shprehje e ndjesisë se janë anashkaluar, shpërfillur dhe përjashtuar nga përfitimet që duhet të prodhojnë burimet natyrore të vendit…

 

EDITORIAL – Në fillim të viteve ’90, Shqipëria kishte një pasuri që nuk ishte krijuar nga ekonomia, por ishte trashëguar nga natyra, me një territor pothuajse të paprekur.

Malet, lumenjtë, pyjet dhe bregdeti nuk ishin kthyer ende në produkt tregu, në projekte ndërtimi apo në metra katrorë për shitje. Ishin pjesë e një peizazhi që, pavarësisht varfërisë së vendit, mbante një potencial të madh për të ardhmen.

Por zhvillimi që pasoi ishte i shpejtë, shpesh kaotik dhe rrallë në harmoni me territorin. Zhvendosjet masive të popullsisë nga zonat rurale dhe qytetet e vogla drejt qendrës krijuan presion mbi qytetet, ndërsa infrastruktura mbeti pas.

Rrugët, kanalizimet, hapësirat publike, gjelbërimi dhe standardet minimale urbane nuk ecën me të njëjtin ritëm me ndërtimin.

Shqipëria filloi të zgjerohej pa një plan të qartë se çfarë qytetesh donte të ndërtonte dhe çfarë jete donte të ofronte.

Mbi tridhjetë vjet më vonë, duket sikur historia ka mbetur në vend dhe vendi vazhdon të jetojë me të njëjtat dilema. Territori po konsumohet me një ritëm që të kujton mënyrën si dikur shfrytëzoheshin minierat.

Tirana është kthyer në një kantier të përhershëm, ku ndërtimi shihet si motor i të ardhurave dhe si instrument për të mbushur arkën publike, por shumë më pak si industri që duhet të jetë e qëndrueshme në afatgjatë dhe kullat vetëm pritet të shtohen.

Në Durrës e Golem, po vazhdojnë të jepen leje në bregdet, por këtë herë për ndërtesa të larta, si për të shfrytëzuar në maksimum edhe atë pak hapësirë që ka mbetur, pa marrë parasysh “hakmarrjen e natyrës”, teksa vija bregdetare po ndryshon dhe uji po hyn gjithnjë e më shumë në tokë.

Edhe Jugu po pëson gradualisht fatin e Golemit. Kodrat po mbushen me ndërtime dhe, në emër të turizmit, në shumë raste po ngrihen vila private e rezidenca me vlerë të kufizuar për ekonominë lokale. Edhe zonat e mbrojtura, që duhet të ishin kufiri i fundit i paprekshëm, janë bërë më të ekspozuara pas ndryshimeve ligjore që lejojnë ndërtime në to.

Është e vërtetë që Shqipërisë i duhen investime të mëdha dhe serioze në turizëm. Vendi ka nevojë për kapital, punësim, standarde më të mira shërbimi dhe struktura që rrisin vlerën e ekonomisë. Nëse investimi është transparent, nuk cenon natyrën, respekton ligjin (dhe këtë e bën jo vetëm formalisht për t’u fshehur pas gishtit), merr në konsideratë interesat e ligjshme të aktorëve të përfshirë në projekt, investimi është një vlerë e shtuar, pasi ai është zhvillim. Investimet e huaja cilësore në turizëm duhet të mirëpriten nëse synojmë të sjellin standarde të reja (jo thjesht vila) dhe të dalim nga modeli i investitorëve strategjikë, pa strategji zhvillimi, apo shpesh edhe pa fonde.

Por, po aq e vërtetë është se nuk kemi më luksin të shfrytëzojmë pa kriter atë pak hapësirë që na ka mbetur. Një vend i vogël nuk mund të sillet sikur territori është i pafund.

Dhe Shqipëria nuk është më ajo e 30 viteve më parë. Dhe, mbi të gjitha, nuk janë më të njëjtë njerëzit e saj. Brezi i tranzicionit pranoi shumë gjëra në emër të mbijetesës dhe të nevojës për të ndërtuar një ekonomi nga e para.

Brezi i sotëm ka kërkesa të tjera. Është më i arsimuar, më i informuar, më i lidhur me botën dhe më pak i gatshëm të pranojë si të pashmangshme atë që dikur konsiderohej normale.

Pikërisht për këtë arsye, kundërshtimet që po shfaqen sot nuk duhen parë thjesht si reagime ndaj një resorti, një lejeje ndërtimi apo një projekti të caktuar. Në thelb, ato janë reagime ndaj një modeli zhvillimi që për shumë vite e ka trajtuar territorin si një burim të pashtershëm dhe interesin afatshkurtër si më të rëndësishëm se e ardhmja.

Fakti që ato po vijnë nga brezi i ri dhe mbi të gjitha kanë një përfshirje masive është shumë domethënës. Reagimi, që nisi nga një rast konkret, duket se përkon me pikën ku kupa është mbushur nga mënyra si janë trajtuar ndër vite prona publike, territori dhe buxheti i shtetit.

Për shumë qytetarë, protesta është edhe shprehje e ndjesisë se janë anashkaluar, shpërfillur dhe përjashtuar nga përfitimet që duhet të prodhojnë burimet natyrore të vendit.

Sfida e qeverisë nuk është vetëm të tërheqë investime, por të mos humbasë qytetarët gjatë rrugës. Ajo duhet të ecë si ekuilibristi në tel, mes kapitalit që kërkon hapësirë dhe qytetarëve që kërkojnë të mos ndihen të huaj në vendin e tyre.

Nëse ky ekuilibër prishet, zhvillimi nuk shihet më si mundësi, por si përjashtim dhe diçka që u merret qytetarëve në vend që t’u shërbejë atyre.

Në fund, Shqipëria nuk do të gjykohet nga numri i kullave, vilave apo resorteve që ndërtoi. Do të gjykohet nga ajo që arriti të ruajë. Sepse një pyll i prerë, një breg i betonizuar, një qytet pa ajër dhe një mal i mbushur me ndërtime nuk janë vetëm humbje peizazhi. Janë humbje të së ardhmes. Dhe e ardhmja, ndryshe nga prona, nuk ndahet me ligj. Ajo, ose ruhet për të gjithë, ose humbet për të gjithë.

The post Qeveria si ekuilibristi në tel mes investitorëve dhe qytetarëve të anashkaluar appeared first on Revista Monitor.

Intervistë me presidenten e BEI-t, Nadia Calviño

 

Shqipëria do të përballet në vitet e ardhshme me sfida të mëdha që lidhen me tranzicionin e gjelbër, modernizimin e infrastrukturës, digjitalizimin dhe rritjen e qëndrueshmërisë ekonomike në rrugën drejt anëtarësimit në Bashkimin Europian.

Në një intervistë për “Monitor”, presidentja e Bankës Europiane të Investimeve (BEI), Nadia Calviño, thotë se BEI synon të rrisë financimin për Shqipërinë me 60% gjatë vitit 2026, duke e kthyer vendin në një nga përfituesit kryesorë të investimeve europiane në rajon.

Sipas saj, sfidat kryesore mbeten transformimi i sektorit energjetik, përmirësimi i rrjetit hekurudhor, zgjerimi i internetit me shpejtësi të lartë, përballimi i rreziqeve klimatike dhe rritja e aksesit në financim për bizneset shqiptare.

Calviño thekson se BEI do të luajë rol kyç jo vetëm si financues, por edhe si partner strategjik për të ndihmuar Shqipërinë të përshtatet me standardet dhe tregun e përbashkët të BE-së.

 

Banka Europiane e Investimeve ka qenë partner financiar kyç për Shqipërinë. Si po ndryshon roli i Bankës ndërsa vendi ecën përpara në procesin e anëtarësimit në BE?

Më lejoni të përgëzoj Shqipërinë për përparimin e madh në rrugën e saj të pranimit në BE, siç u tha edhe në takimin tim me kryeministrin Rama. Si motori i investimeve për pranimin në BE, Grupi i Bankës Europiane të Investimeve po mbështet të ardhmen e Shqipërisë në Bashkimin Europian.

Ne kemi investuar 1 miliard euro në Shqipëri deri më sot, me ndikim të madh në sektorët e transportit, energjisë, ujit dhe atë digjital. Në vitin 2026, BEI synon të rrisë financimin me 60% në vend, krahasuar me vitin e kaluar. Ky është një sinjal i qartë se financimi i BE-së vazhdon të rritet, ndërsa vendi përparon drejt anëtarësimit.

 

Tranzicioni i gjelbër mbetet përparësi kyçe për BE-në. Si po e përkthen BEI këtë agjendë në investime konkrete në Shqipëri dhe në Ballkanin Perëndimor?

Ne jemi financuesi kryesor i projekteve të energjisë në Europë. Në vitin 2025, Grupi i BEI-t investoi një vlerë rekord prej 33 miliardë eurosh, në energji të pastër dhe efikasitet energjetik në të gjithë botën.

Në të gjithë Ballkanin Perëndimor, ne tashmë po mbështesim burimet e rinovueshme të energjisë, po përmirësojmë rrjetin dhe rehabilitojmë infrastrukturën për të rritur sigurinë energjetike.

Në Shqipëri, ne gjithashtu synojmë të luajmë rol transformues përtej dekarbonizimit të NVM-ve, duke mbështetur diversifikimin e energjisë, kapacitetin hidroenergjetik dhe qëndrueshmërinë e rrjetit.

 

 

Ndërmarrjet e Vogla dhe të Mesme janë shpeshherë më të ndjeshmet ndaj ndryshimeve strukturore. Si po i mbështet BEI NVM-të në Shqipëri që të përshtaten me tranzicionin e gjelbër dhe digjital?

Gjatë vizitës sime në Shqipëri, zëvendëspresidenti i BEI-t, Robert De Groot, nënshkroi linjën e parë të kreditimit prej 20 milionë eurosh me “Intesa Sanpaolo Bank Albania” në kuadër të Instrumentit tonë të ri për Inovacion dhe Transformim të Gjelbër.

Kjo do të mbështesë Ndërmarrjet e Vogla dhe të Mesme shqiptare për financim të favorshëm dhe për të investuar në inovacion, digjitalizim dhe prodhim më të gjelbër. Dhe ne po i ndihmojmë ato të integrohen në ekonominë europiane.

Gjithashtu pata mundësinë të vizitoja një dyqan ëmbëlsirash dhe furrë buke “Le Bon”, me seli në Tiranë, i cili tregon qartë se si financimi i Grupit të BEI-t krijon histori suksesi, duke i ndihmuar bizneset lokale që të rriten dhe të krijojnë vende pune.

Në dhjetë vitet e fundit, mbi 20 000 Ndërmarrje të Vogla dhe të Mesme në Shqipëri kanë përfituar nga mbështetja jonë, në partneritet me bankat tregtare në vend.

 

Duke pasur parasysh mjedisin global gjithnjë e më të fragmentuar, si e shihni rolin e Europës dhe të institucioneve si BEI në forcimin e qëndrueshmërisë ekonomike dhe autonomisë strategjike?

Në një botë të mbushur me sfida, Europa është një etalon stabiliteti dhe paqeje, dhe një superfuqi me një treg të madh të vetëm prej gati gjysmë miliard njerëzish.

Së bashku me vendet e zgjerimit të BE-së dhe fqinjësisë, të gjithë mund të kontribuojmë në formësimin e rendit të ri global, bazuar në vlerat tona të përbashkëta demokratike.

Grupi i BEI-t është motori i investimeve për anëtarësimin në BE. Është në ADN-në tonë. Në pronësi të 27 shteteve anëtare të BE-së, ne veprojmë në përputhje të plotë me politikat e BE-së dhe jemi partnerë në çdo valë zgjerimi.

Grupi i BEI-t është i pranishëm si para edhe pas anëtarësimit. Dhe mbështetja jonë për Shqipërinë është një shembull shumë i mirë i asaj që Europa u ofron bizneseve dhe qytetarëve.

 

Ballkani Perëndimor po shihet gjithnjë e më shumë si një vend me rëndësi strategjike për BE-në. Çfarë roli mund të luajë Shqipëria në forcimin e qëndrueshmërisë ekonomike dhe zinxhirëve të furnizimit të BE-së?

Anëtarët e ardhshëm të BE-së janë aksionarë të ardhshëm të BEI-t. Me zhbllokimin e njohurive dhe instrumenteve financiare, duke përfshirë grantet e BE-së, ne ndihmojmë në ndërtimin e infrastrukturave moderne dhe të qëndrueshme, të cilat sjellin ndryshim për qytetarët, në fusha të tilla si energjia, transporti, shëndetësia, arsimi ose infrastruktura ujore.

Shqipëria është një partner fqinj i besueshëm dhe jam e bindur se do të shfrytëzojë sa më shumë mundësitë që e presin në të ardhmen e saj europiane.

 

Digjitalizimi është një tjetër shtyllë kyçe e integrimit. Si po i mbështet BEI përpjekjet e Shqipërisë për t’u përshtatur me Tregun e Përbashkët Digjital të BE-së?

Ne po përgatisim një projekt me qëllim zgjerimin e internetit me shpejtësi të lartë në pjesët e rurale dhe ku nuk ofrohet shërbim interneti në Shqipëri. Ai synon të përmirësojë lidhjen për shkollat ​​dhe institucionet publike dhe të rrisë mbulimin e internetit me brez të gjerë për familjet në rreth 70%.

Ky është një shembull se si mbështetja europiane do t’i ndihmojë njerëzit dhe bizneset shqiptare të integrohen plotësisht në ekonominë digjitale europiane.

 

Projekti

Ne po përgatisim një projekt me qëllim zgjerimin e internetit me shpejtësi të lartë në pjesët e rurale dhe ku nuk ofrohet shërbim interneti në Shqipëri. Ai synon të përmirësojë lidhjen për shkollat dhe institucionet publike dhe të rrisë mbulimin e internetit me brez të gjerë për familjet në rreth 70%.

 

Infrastruktura e transportit mbetet pengesë për rritjen. Sa i rëndësishëm është modernizimi i sektorit hekurudhor në Shqipëri dhe çfarë roli po luan BEI në këtë proces?

Transformimi i sistemit hekurudhor në Shqipëri do t’u sjellë dobi drejtpërdrejt qytetarëve dhe do ta lidhë më mirë Shqipërinë me rajonin dhe Bashkimin Europian, duke ndërtuar lidhje më të forta ekonomike dhe njerëzore me rajonin.

Fjalët i kthejmë në vepra. Për shembull, ne po mbështesim linjën hekurudhore Durrës–Rrogozhinë, që do të lidhë portin kryesor të vendit me korridoret kryesore rajonale, dhe modernizimin e linjës Vlorë – Han i Hotit, që do të forcojë lidhjen ndërkufitare me Malin e Zi dhe do të mbështesë integrimin më të mirë në rrjetin hekurudhor europian.

 

 

Rreziqet klimatike po bëhen më të dukshme në të gjithë rajonin. Si po i mbështet BEI projektet e përshtatjes ndaj ndryshimeve klimatike në Shqipëri, përtej përpjekjeve për zbutje të tyre?

Grupi i BEI-t do të dyfishojë financimin për përshtatjen ndaj ndryshimeve klimatike në 30 miliardë euro deri në vitin 2030. Kjo është gjëja e duhur dhe e zgjuar për t’u bërë, pasi çdo euro e investuar në parandalim dhe përshtatje ndaj ndryshimeve klimatike kursen midis 5 dhe 7 euro në vlerë dëmesh dhe rindërtimi.

Pra, ne duhet të sigurohemi që ekonomitë tona të jenë të qëndrueshme ndaj ndryshimeve klimatike.

Në Shqipëri, përmbytjet dhe thatësirat kanë treguar qartë nevojën për këto investime. Kështu, BEI po mbështet rrjetin e ujësjellësit në Tiranë, për më shumë se 800 000 njerëz.

Ne gjithashtu hartuam plane për menaxhimin e rrezikut nga përmbytjet për basenet e lumenjve në vend. Kjo do të mundësojë ndërtimin e infrastrukturës kritike për mbrojtjen nga përmbytjet dhe rezistencën ndaj ndryshimeve klimatike.

 

Aksesi në financim mbetet sfidë për shumë biznese në rajon. Cilat janë pengesat kryesore që identifikoni në ekosistemin financiar të Shqipërisë? Çfarë roli mund të luajë BEI në mbështetjen e bizneseve për të përmirësuar standardet dhe për të përmbushur kërkesat e BE-së?

Ne e kanalizojmë financimin përmes sektorit financiar, në mënyrë që kompanitë e vogla dhe të mesme të kenë akses në financim më të lirë, për të rritur efikasitetin e tyre energjetik, si dhe për të modernizuar e për të digjitalizuar bizneset e tyre.

BEI gjithashtu ofron asistencë teknike përmes shërbimeve tona këshillimore, duke mbështetur Bankën e Shqipërisë dhe bankat lokale për të nxitur investimet e gjelbra midis Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme dhe për të forcuar qëndrueshmërinë e tyre ekonomike.

 

 

Si e vlerësoni ritmin e zbatimit të projektit në Shqipëri dhe çfarë përmirësimesh do të rekomandonit për të rritur kapacitetin përthithës?

Shqipëria mund të mbështetet te BEI në rrugën e saj drejt anëtarësimit në BE dhe në të gjitha instrumentet e disponueshme të BEI-t, duke përfshirë shërbimet tona këshillimore. Së bashku, mund t’i shndërrojmë prioritetet në projekte që u sjellin dobi qytetarëve shqiptarë, të tilla si rrjet modern hekurudhor apo infrastrukturë më të fortë ujore.

 

Me sytë nga e ardhmja, cilat janë përparësitë e BEI-t në Shqipëri gjatë pesë viteve të ardhshme?

Duke parë përpara, fokusi ynë do të jetë sektori i transportit, energjia e rinovueshme, infrastruktura digjitale, përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike dhe rritja e financimit për Ndërmarrjet e Vogla dhe të Mesme.

BEI do të vijojë të mbetet partner i besueshëm dhe mbështetës i Shqipërisë, duke punuar së bashku për të realizuar projekte që përmirësojnë jetën e njerëzve dhe ndihmojnë në prosperitetin tonë të përbashkët.

 

E ardhmja

Fokusi ynë do të jetë sektori i transportit, energjia e rinovueshme, infrastruktura digjitale, përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike dhe rritja e financimit për Ndërmarrjet e Vogla dhe të Mesme

 

The post Shqipëria të përshpejtojë tranzicionin e gjelbër dhe modernizimin ekonomik për t’u afruar me BE appeared first on Revista Monitor.

Edhe pse përvoja e Covid-19 solli investime të rëndësishme në logjistikën spitalore dhe Urgjencën Kombëtare, pabarazia gjeografike dhe nënfinancimi kronik mbeten pengesa serioze për t’u përballuar me pandemi të reja si ajo e përmasave të Covid-19. Mungesa kritike e mjekëve, e nxitur nga emigracioni, si dhe varësia e laboratorëve nga importet rrezikojnë të sjellin përgjigje të vonuara në kriza. Ekspertët bëjnë thirrje për krijimin e rezervave të emergjencës dhe forcim të poleve rajonale spitalore

 

Blerina Hoxha

Bota në të cilën jetojmë sot e ka lehtësuar qarkullimin e sëmundjeve ngjitëse nga një kontinent në tjetrin më shpejt se kurrë më parë. Lëvizja e lirë ka nxitur udhëtimet, teksa modernizimi i transportit ka sjellë lehtësimin e lëvizjes si për njerëzit, ashtu edhe për viruset.

Po kalojnë gjashtë vite që kur pandemia Covid-19 paralizoi botën në vitin 2020, teksa trauma ende e freskët u nxit së fundi nga Hantavirusi, Ebola. Sëmundjet ngjitëse që tani shpërthejnë në Afrikë dhe Azi na frikësojnë më shumë se më parë, por a është Shqipëria gati të përballojë një pandemi tjetër të përmasave të Covid-19, pa përjetuar dramën e vitit 2020?

Ekspertët e shëndetësisë dhe mjekët pohojnë se sistemi është padyshim më i sprovuar dhe më i koordinuar se në vitin 2020, por mbeten ende sfida që kanë të bëjnë me mungesë të infrastrukturës në shërbimin parësor dhe burimet njerëzore në të gjithë zinxhirin e infrastrukturës së shëndetësisë.

Shqipëria u rendit e katërta në botë për nivelin e vdekjeve reale nga Covid-19 në raport me popullsinë, pas Azerbajxhanit, Bosnjë-Hercegovinës dhe Bullgarisë, sipas të dhënave nga “Health Data”, një institut amerikan për vlerësimin e shëndetit.

Sipas raportit, Shqipëria kishte në total 529 vdekje për 100 mijë banorë, për periudhën mars 2020 deri në maj 2021, duke u renditur e katërta ndër 20 vendet me vdekjet reale më të larta nga Covid-19.

 

Plani 2030, si po forcohen kapacitetet shëndetësore për pandemitë

Sistemi i shëndetit publik në Shqipëri ka shënuar progres të rëndësishëm, ku padyshim konsolidimi i Urgjencës Kombëtare dhe digjitalizimi i plotë i sistemeve të survejancës për agjentët infektivë përfaqësojnë dy nga pikat tona më të forta, tha Alban Ylli, ekspert i politikave të shëndetit publik.

Z. Ylli tha se, në këtë dekadë, vëmendja e politikave shëndetësore është e përqendruar në disa drejtime jetike. Së pari, rritja e kapaciteteve laboratorike do të marrë hov të ri vitin e ardhshëm me fillimin e punës së Qendrës së re të Referencës Kombëtare.

Së dyti, po investohet me përparësi në trajnimin e ekspertëve, mjekë, epidemiologë, infermierë dhe staf mbështetës, për të garantuar hetim epidemiologjik dhe komunikim risku gjatë krizave shëndetësore.

Ai tha se Ministria e Shëndetësisë po punon në një sistem kapilar, përmes programit “Solidar”. “Kemi nisur punën për përgatitjen e strukturave të kujdesit parësor me plane dhe mekanizma ndërsektorialë për të reaguar në kohë emergjence.

E gjithë kjo arkitekturë do të funksionojë si një trup i vetëm duke integruar dhe duke standardizuar shkëmbimin e të dhënave klinike, laboratorike dhe mjedisore në të gjitha platformat tona digjitale”, tha ai..

 

 

Sa është e përgatitur Shqipëria

Nëse një pandemi e re do të godiste sot, Shqipëria nuk do të gjendej në befasi si në marsin e vitit 2020, pasi mekanizmat e reagimit emergjent janë krijuar dhe testuar.

Sidoqoftë, qëndrueshmëria afatgjatë e sistemit do të varet shumë nga shpejtësia e përhapjes së virusit dhe nga aftësia për të mbajtur dhe për të motivuar stafin mjekësor ekzistues, tha mjeku pneumolog Luan Dyrmishi, i cili punoi në front të pandemisë Covid-19.

Përvoja e Covid-19 shërbeu si një precedent për sistemin shëndetësor shqiptar, duke e detyruar atë të ndërtonte pothuajse nga e para një strukturë logjistike dhe menaxhuese për emergjencat e mëdha.

Nëse do të ndodhte një krizë tjetër, Shqipëria do të mbështetej në disa asete dhe përvoja konkrete që u krijuan gjatë asaj periudhe. Në aspektin operacional, kjo do të ishte më e lehtë, porse vendit i nevojiten ende investime në kapacitete dhe logjistikë, si në mjekë, në mjedise spitalore dhe në survejancë, tha mjeku Dyrmishi.

 

Problem mungesa e stafit mjekësor

Mungesa e stafit mjekësor në Shqipëri është një problem madhor për të siguruar shërbime dinjitoze në kohë normale, por në rast pandemie ky është një problem i madh për shpëtimin e jetëve, tha Gazment Koduzi, mjek dhe ekspert me përvojë i politikave shëndetësore.

Sipas të dhënave të Bankës Botërore, Shqipëria kishte gjatë periudhës së pandemisë 1.9 mjekë për 1000 banorë, ndërkohë që mesatarja e Bashkimit Europian është mbi 3.5 mjekë për 1000 banorë.

Organizata Botërore e Shëndetësisë e vendos pragun minimal të fuqisë punëtore shëndetësore rreth 2.3 – 2.5 mjekë për funksion bazë të sistemit shëndetësor në kohë normale, por ky nivel nuk është i mjaftueshëm për pandemi.

Përvoja e Covid-19 tregoi se vendet që arritën ta menaxhojnë më mirë presionin mbi spitalet kishin zakonisht një densitet më të lartë mjekësh, shpesh mbi 3.5 deri në 5 mjekë për 1000 banorë, të shoqëruar me një numër edhe më të lartë infermierësh dhe kapacitete të forta në kujdesin intensiv.

Këto vende nuk e shmangën pandeminë, por arritën të dominonin kolapsin e sistemit. Vendi ynë vijon të vuajë emigracionin e lartë të mjekëve, teksa shërbimet janë të qendërzuara në Tiranë dhe në rrethe ka mungesa të mëdha.

“Për dy vite me radhë, gjatë pandemisë 2020-2021, ka qenë më keq se një front lufte. Ishte një rraskapitje, me vetëm dy ose tre orë gjumë. Ndërkohë që po punonim në spitalet Covid me superintensitet, qindra mesazhe, grafi dhe skanerë vinin në telefon.

Shumë pacientë që po kalonin sëmundjen në shtëpi kërkonin këshilla. Thjesht ishte e pamundur të ofroheshe për të gjithë”, tha P. Malaj, mjek pneumolog i cili ishte në front të menaxhimit të sëmundjes gjatë pandemisë.

Zoti Koduzi pohon se mjekët punojnë me mbingarkesë edhe aktualisht. Me plakjen e popullsisë dhe përhapjen e sëmundjeve jongjitëse, barra e punës sa vjen e rritet, ndërkohë që gati gjysma e mjekëve të diplomuar në vendin tonë kanë emigruar jashtë vendit.

 

 

Kapacitetet laboratorike dhe diagnostikuese

Infrastruktura e shëndetit publik për parandalim dhe kapjen në kohë të rastit (testimi), është një dobësi tjetër që sistemi shëndetësor duhet të përmirësojë, tha z. Koduzi.

Pandemia e Covid-19 tregoi qartë rëndësinë e testimit të shpejtë dhe të përhapur, por edhe kufizimet strukturore të Shqipërisë në këtë drejtim. Sipas të dhënave nga Instituti i Shëndetit Publik, kapacitetet testuese u rritën ndjeshëm gjatë viteve 2020–2021, por mbetën të përqendruara kryesisht në Tiranë.

Një analizë e Bankës Botërore për vendet e Ballkanit Perëndimor thekson se sistemet laboratorike në rajon janë të fragmentuara dhe shumë të varura nga importi i reagjentëve.

Kjo varësi u bë e dukshme kur zinxhirët globalë të furnizimit u ndërprenë, duke shkaktuar vonesa në testim. Në Shqipëri, transporti i mostrave nga zonat rurale drejt qendrave laboratorike krijoi shumë vonesa, duke reduktuar efektivitetin e gjurmimit të rasteve.

Në një pandemi të re, kjo do të thotë se sistemi rrezikon të reagojë me vonesë, duke lejuar përhapjen e virusit përpara se të identifikohet në mënyrë sistematike, tha eksperti Koduzi, sipas të cilit diagnostikimi mbetet një hallkë që ende nuk garanton shpejtësinë dhe mbulimin e nevojshëm me kapacitetet aktuale.

 

Infrastrukturë e dobët dhe jo e barabartë

Infrastruktura spitalore në Shqipëri karakterizohet nga një përqendrim i fortë në kryeqytet dhe mungesa e pajisjeve mjekësore sipas standardeve të OBSH-së. Pjesa më e madhe e shërbimeve të specializuara ofrohen në Tiranë, veçanërisht në QSUT. Ndërkohë, spitalet rajonale kanë më pak kapacitete intensive dhe pajisje të avancuara.

Zoti Koduzi tha se shpërndarja joefikase e burimeve është një nga sfidat kryesore të sistemeve shëndetësore në Shqipëri dhe gjithashtu mungesa e pajisjeve mjekësore mbetet problem i madh edhe tani në kohë normale.

Të dhënat e vitit të kaluar treguan se Qendra Spitalore “Nënë Tereza” përballoi gati gjysmën e fluksit të shërbimeve spitalore në të gjithë vendin.

Gjatë Covid-19, kjo u reflektua në presionin e lartë mbi spitalet në Tiranë. Në një pandemi të re, mungesa e strukturave fleksibël për izolim dhe trajtim mund të çojë në përhapje brenda spitaleve dhe në ulje të cilësisë së shërbimit.

Aktualisht, spitalet kryesore disponojnë pajisje teknologjike nga imazheria diagnostikuese me skanerë, rezonanca magnetike, aparate grafie digjitale dhe ekografi të gjeneratës së re, por vendi ende nuk e ka një Petskaner në sistemin publik. Megjithatë, sfidat e sistemit lidhen me menaxhimin dhe mirëmbajtjen e tyre.

Sipas raporteve të auditimit të Kontrollit të Lartë të Shtetit, një nga problemet kryesore është përqendrimi i madh i teknologjisë së lartë në Tiranë, gjë që krijon  pabarazi gjeografike dhe i detyron pacientët nga rrethe të ndryshme të udhëtojnë drejt kryeqytetit për ekzaminime të specializuara.

Kjo situatë rëndohet edhe më shumë nga mungesa e kontratave të rregullta dhe të shpejta të servisit. Pajisjet qëndrojnë me muaj të tërë jashtë funksionit për shkak të vonesave në sigurimin e pjesëve të këmbimit, duke i detyruar qytetarët t’i drejtohen sektorit privat dhe duke rritur shpenzimet e tyre të drejtpërdrejta.

 

 

Shëndetësi e nënfinancuar

Financimi i shëndetësisë në Shqipëri mbetet ndër më të ulëtit në Europë, tha z. Koduzi, i cili e konsideroi burimin madhor të problematikës në shëndetësinë shqiptare. Të dhënat nga INSTAT tregojnë se shpenzimet për shëndetësinë janë rreth 3% e PBB-së, ndërkohë që mesatarja e BE-së është mbi 8%.

Po ashtu, shpenzimet për frymë janë disa herë më të ulëta se në vendet europiane. Ky nivel financimi nuk lejon krijimin e kapaciteteve rezervë, të cilat janë jetike në emergjenca.

Sistemi funksionon kryesisht për të mbuluar nevojat bazë, pa hapësirë për investime të mëdha në modernizim dhe zgjerim. Në një pandemi, kjo mungesë fleksibiliteti financiar bëhet  pengesë serioze, pasi kërkesa për burime rritet ndjeshëm në një kohë shumë të shkurtër. Nënfinancimi, në këtë kuptim, është problemi që ushqen të gjitha të tjerat, duke e bërë sistemin më pak rezistent ndaj goditjeve të mëdha.

Zoti Koduzi tha se për mungesë të financimeve, pagat më të ulëta dhe kushtet e punës më pak konkurruese nxisin largimin e mjekëve dhe infermierëve, duke krijuar mungesa kronike në staf dhe duke rritur ngarkesën mbi ata që mbeten.

Një tjetër pasojë e drejtpërdrejtë e mungesës së financimeve është degradimi i infrastrukturës dhe teknologjisë mjekësore. Në rast se kërkesa rritet papritur, spitalet mbingarkohen shpejt, shtretërit e kujdesit intensiv bëhen të pamjaftueshëm dhe stafi detyrohet të punojë përtej kapaciteteve të tij.

Në këto kushte, edhe sëmundje që normalisht do të ishin të menaxhueshme bëhen më të rrezikshme për shkak të vonesave në trajtim dhe mungesës së burimeve.

 

Mangësi në të dhëna dhe informacion

Gjatë diskutimit me mjekun Dyrmishi mbi menaxhimin e situatave pandemike dhe sfidat e sistemit shëndetësor, u theksua se një nga vështirësitë kryesore gjatë periudhave të tilla ka qenë mungesa e përvojës së mjekëve në përballjen me raste të këtij niveli kompleksiteti, si dhe ndryshimi i shpeshtë i informacionit mbi mënyrat e trajtimit.

Një problem thelbësor ka qenë mungesa e një protokolli të unifikuar dhe zyrtar të trajtimit sipas fazave të sëmundjes.

Në vend të një udhëzimi të qartë dhe të standardizuar, situata shpesh është menaxhuar në mënyrë të decentralizuar, duke u mbështetur te vendimmarrja individuale e mjekëve dhe te përvoja e përgjithshme e sistemit shëndetësor, e cila është konsideruar e pamjaftueshme për një krizë të këtij niveli, tha mjeku.

Gjithashtu, trajtimi i pacientëve është kryer në të gjitha nivelet e shërbimit shëndetësor pa një ndarje të qartë sipas fazave të sëmundjes, duke ndikuar drejtpërdrejt në efektivitetin e mjekimit dhe në rezultatet klinike. Kjo qasje e njëtrajtshme, pa diferencim të rasteve sipas ashpërsisë së tyre, është vlerësuar si një nga faktorët që ka ndikuar në ecurinë dhe mbijetesën e pacientëve gjatë periudhës së krizës.

Eksperti Koduzi tha se informacioni është i fragmentuar dhe jo gjithmonë i aksesueshëm në kohë reale për vendimmarrje. Në pandemi, kjo kufizon aftësinë për të gjurmuar përhapjen dhe për të ndërmarrë masa të shpejta.

Për më tepër, mungesa e analizës parashikuese e bën sistemin më shumë reaktiv sesa proaktiv. Në një krizë shëndetësore, të dhënat dhe protokollet janë baza e çdo vendimi dhe çdo boshllëk në këtë drejtim përkthehet në reagim të vonuar dhe më pak efikas.

 

Çfarë duhet të bëjmë gati

Mjekët pohuan se sipas analizës, gjatë pandemisë shumë familje shqiptare u përballën me kosto të larta për trajtimin në shtëpi, duke shpenzuar për analiza private dhe ilaçe të shtrenjta. Kjo situatë ka kontribuar në varfërimin e tyre dhe mbingarkesën e spitaleve.

Mjeku Malaj propozon krijimin e një “Pakete Farmaceutike të Emergjencës” me rimbursim të menjëhershëm të barnave, protokolle më të rrepta për shmangien e abuzimit me recetat mjekësore, si dhe ofrimin falas të analizave bazë në laboratorët publikë.

Eksperti Koduzi rekomandon forcimin e poleve rajonale shëndetësore në Shkodër, Fier, Vlorë, Elbasan dhe Korçë, me kapacitete të plota të terapisë intensive dhe pavijone të specializuara. Po ashtu, sugjerohet zhvillimi i telemjekësisë për konsultime në kohë reale mes spitaleve rajonale dhe specialistëve në Tiranë.

Ai tha se pandemia Covid-19 tregoi mungesën e një stoku kombëtar materialesh mjekësore, duke e bërë Shqipërinë të varur nga importet dhe donacionet. Ai tha se duhen krijuar magazina të posaçme të biosigurisë me pajisje mbrojtëse, ilaçe dhe kite testimi, si dhe sistem i rrotullimit të stokut për të shmangur skadencat.

Ekspertët pohojnë se përgatitja për pandemitë e ardhshme nuk mund të bëhet gjatë krizës, por përmes reformave afatgjata në kohë paqeje, duke kërkuar vullnet politik dhe rishikim të thellë të sistemit shëndetësor.

Pandemia e Covid-19, përveçse një krizë shëndetësore globale, ishte një test i vërtetë stresi për çdo sistem publik. Në Shqipëri, pandemia ekspozoi boshllëqe të vjetra, por edhe u ndërtuan mekanizma të rinj që ndryshuan përgjithmonë mënyrën e menaxhimit të emergjencave.

Një nga mësimet më të forta të pandemisë lidhet me infrastrukturën spitalore. Përpara vitit 2020, Shqipëria kishte vetëm rreth 4–5 shtretër të terapisë intensive për 100,000 banorë, ndër më të ulëtat në Europë. Ky kufizim u kthye në pikën më të rrezikshme të sistemit gjatë valëve të para të virusit.

Përmes investimeve në spitalet Covid dhe në rrjetin rajonal, numri i shtretërve të terapisë intensive u zgjerua me mbi 300%, duke krijuar një rezervë që më parë nuk ekzistonte.

Nga rreth 60–70 ventilatorë funksionalë në fillim të krizës, vendi arriti në qindra të tillë brenda dy viteve, të shpërndarë në spitalet rajonale. Për herë të parë, qytetet jashtë Tiranës u bënë pjesë aktive e trajtimit të rasteve kritike.

Spitalet që më parë mbështeteshin te bombolat e lëvizshme u pajisën me linja qendrore dhe impiante të oksigjenit likuid në mbi 15 institucione publike. Kjo reduktoi varësinë logjistike dhe rriti sigurinë në trajtimin e pacientëve të rëndë.

Gjithashtu u rinovuan dhe u përmirësuan sistemet e gjurmimit dhe tani brezi i sotëm i mjekëve ka një përvojë të fortë për t’u përgjigjur në një rast të ngjashëm.

 

 

 

The post Pa mjekë; A është gati Shqipëria përballë kërcënimeve të reja pandemike appeared first on Revista Monitor.

Pas pandemisë Covid-19, Organizata Botërore e Shëndetësisë ka forcuar dhe thelluar kërkimin shkencor në drejtim të patogjenëve me rrezik të lartë në shpërthimin e një pandemie në të ardhmen.

Botimi i posaçëm i Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH), “Prioritizimi i patogjenëve: Një kuadër shkencor për gatishmërinë në kërkimin e epidemive dhe pandemive” saktëson patogjenët, por edhe strategjinë globale se si duhet të mbrohet njerëzimi nga kërcënimet e ardhshme.

OBSH-ja e zhvendosi fokusin nga menaxhimi i krizave te parandalimi strategjik. Kjo do të thotë se duke studiuar një “prototip” me rrezik të lartë, shkencëtarët ndërtojnë një mburojë për të gjithë grupin e patogjenëve.

 

Viruset me rrezik të lartë global

OBSH-ja ka identifikuar familjet virale me rrezikshmërinë më të lartë për shkak të karakteristikave të tyre vdekjeprurëse dhe mungesës së mbrojtjes mjekësore.

OBSH-ja veçon virusin Lassa, duke vënë në dukje se ka “mungesë të kundërmasave mjekësore (MCM)” dhe se për virusin Lujo, shkalla e vdekshmërisë arrin në “80% në të vetmin shpërthim të njohur”. Virusi Lassa është një patogjen që shkakton Ethet Hemorragjike Lassa, një sëmundje virale akute dhe shpeshherë e rëndë.

Ky virus është klasifikuar nga Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) si një nga patogjenët me rrezik të lartë dhe me potencial pandemik, për shkak të mungesës së vaksinave apo trajtimeve specifike të licencuara.

Sëmundja u zbulua për herë të parë në vitin 1969 në qytetin Lassa në Nigeri, është endemike dhe gjen përhapje të vazhdueshme në pjesë të Afrikës Perëndimore. Rezervuari natyror i virusit është një lloj i veçantë miu i Afrikës Perëndimore.

Njerëzit infektohen përmes kontaktit direkt me urinën, jashtëqitjet apo pështymën e këtyre minjve. Edhe virusi “Lujo” i së njëjtës familje ka rrezik të lartë pasi ai përhapet shumë lehtë nga njeriu te njeriu.

 

Ebola

Kërkimi i OBSH-së vë në dukje se Ebola mbetet një nga patogjenët më agresivë dhe më të frikshëm në historinë e mjekësisë moderne.

Në kuadrin e ri shkencor të Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH), ky virus nuk trajtohet vetëm si rrezik lokal afrikan, por si një “patogjen prototip”, çka do të thotë se çdo zbulim apo dështim rreth tij përcakton fatin e përballjes me viruse të ngjashme të panjohura (përfshirë “Patogjenin e panjohur të cilësuar si X”).

Ebola shkakton një sëmundje akute dhe të rëndë, e cila nëse nuk trajtohet ka një shkallë vdekshmërie që luhatet nga 50% deri në 90%, në varësi të variantit dhe cilësisë së kujdesit shëndetësor.

Virusi nuk transmetohet përmes ajrit (si gripi apo Covid-19), por përmes kontaktit të drejtpërdrejtë me lëngjet trupore të një personi të infektuar apo të vdekur.

Kjo e bën jashtëzakonisht të rrezikshëm për stafin mjekësor dhe familjarët. Një nga rreziqet më komplekse të zbuluara së fundmi është se virusi mund të “fshihet” në zona të trupit që janë të mbrojtura nga sistemi imunitar te personat që janë shëruar plotësisht.

Virusi i fshehur mund të riaktivizohet muaj apo edhe vite më vonë, duke shkaktuar shpërthime të reja të papritura të sëmundjes.

Ndonëse rezervuari natyror i virusit janë lakuriqët e natës që hanë fruta (Fruit bats) në Afrikën Sub-Sahariane, rreziku për rajonet e tjera si Europa mbetet përmes udhëtimeve të shpejta ndërkombëtare.

 

Virusi i Etheve Hemorragjike Krime-Kongo (ÇHF)

Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) ngre alarmin për familjen Nairoviridae. Por çfarë e bën këtë grup virusesh një “armë biologjike” natyrore aq të rrezikshme? Përfaqësuesi kryesor dhe më famëkeq i kësaj familjeje është Virusi i Etheve Hemorragjike Krime-Kongo (ÇHF).

Pas pickimit nga një rriqër e infektuar (e gjinisë Hyalomma) ose kontaktit me gjakun e bagëtive të infektuara, sëmundja shpërthen në mënyrë të papritur dhe agresive. Brenda pak orësh, pacienti kalon nga një gjendje krejtësisht normale në ethe shumë të larta (mbi 39°C-40°C) që nuk bien lehtë.

Kjo fazë zgjat vetëm 3 deri në 7 ditë, dhe shpesh ngatërrohet me gripin e rëndë ose infeksione të tjera tropikale, çka bën që pacientët të humbasin kohë të çmuar pa u izoluar dhe pa marrë kujdesin e duhur.

Virusi sulmon qelizat që bëjnë mpiksjen e gjakut. Numri i tyre bie në nivele kritike.

Trupi pëson kolaps të plotë të quajtur shok hemorragjik. Vdekja ndodh zakonisht në javën e dytë të sëmundjes (midis ditës së 5-të dhe të 14-të) si pasojë e dështimit të të gjitha organeve jetësore ose humbjes masive të gjakut. Vdekshmëria luhatet nga 5% deri në 40%.

Virusi përbën  rrezik masiv për mjekët dhe infermierët. Nëse një pacient me hemorragji trajtohet pa pajisje mbrojtëse të nivelit të lartë, lëngjet e tij trupore infektojnë stafin.

Ky virus nuk është i izoluar vetëm në Afrikë. Ai quhet “Krime-Kongo” sepse u identifikua për herë të parë në Krime (1944) dhe më pas në Kongo (1969). Ai është tashmë i pranishëm në Ballkan.

 

Nipah

Virusi Nipah është zoonotik (transmetohet nga kafshët te njerëzit). Rezervuari i tij natyror janë lakuriqët e natës që ushqehen me fruta. Njerëzit infektohen duke konsumuar fruta ose lëngje (si p.sh. lëngu i ëmbël i palmave të hurmave të Arabisë) që janë kontaminuar me urinë ose pështymë të lakuriqëve të infektuar.

Në shpërthimin e parë të madh në Malajzi (1998), virusi kaloi nga lakuriqët te derrat e fermave dhe pastaj te njerëzit. Te derrat, virusi shkakton një sëmundje të rëndë respiratore jashtëzakonisht ngjitëse.

Në shpërthimet më të fundit (në Bangladesh dhe Indi), virusi ka treguar një aftësi të rrezikshme për t’u transmetuar direkt nga një person i infektuar te tjetri.

Ajo që e bën virusin Nipah tmerrues në aspektin klinik është aftësia e tij për të sulmuar njëkohësisht dy nga sistemet më jetike të trupit, sistemin respirator dhe sistemin nervor qendror.

Për më tepër, virusi mund të mbetet “i fjetur” në trup dhe të shkaktojë një encefalit vdekjeprurës muaj apo edhe vite pas infektimit fillestar. Ndërkohë nuk ka asnjë medikament antiviral të provuar që eliminon virusin. Trajtimi i vetëm që u ofrohet pacientëve në spitale është kujdesi mbështetës.

Për shkak të këtij vakumi mjekësor, shkalla e vdekshmërisë luhet në nivele jashtëzakonisht të larta.

 

Pandemitë që mund të kërcënojnë Europën

Në analizën gjeografike të tabelave të OBSH-së, Rajoni Europian (EUR) është i shënjuar me kryq (X) si zonë e ekspozuar direkt ndaj disa prej patogjenëve më agresivë.

 

Koronaviruset

Raporti i OBSH-së nënvizon se Europa ka rrezikshmëri të lartë të ekspozohet nga nëngjinitë e koronavirusëve që tashmë kanë dëshmuar potencial shkatërrues global.

Një nga këto është “sarbecovirus”, një nëngjini që përfshin SARS-CoV që shkaktoi shpërthimin e vitit 2003 dhe SARS-CoV-2 përgjegjës për pandeminë Covid-19. SARS-CoV u shfaq në vitin 2002 në provincën Guangdong të Kinës.

Shkaktoi epideminë e SARS-it 2002–2004, me rreth 8,000 raste dhe një shkallë vdekshmërie afro 10%. Ai u zhduk nga qarkullimi njerëzor pas masave të rrepta të izolimit.

Ndërsa u rishfaq në formën e SARS-CoV-2 në fund të vitit 2019 në Wuhan të Kinës dhe shkaktoi pandeminë globale të COVID-19.

Ndryshe nga paraardhësi i tij, ky virus kishte  vdekshmëri më të ulët për rast individual, por  një aftësi jashtëzakonisht më të madhe transmetimi, shpesh asimptomatike, gjë që çoi në miliona vdekje globalisht për shkak të numrit masiv të infektimeve.

Merbecovirus është një nëngjini tjetër që përfshin MERS-CoV, Sindroma Respiratore e Lindjes së Mesme. Rezervuari i tyre kryesor dhe burimi i transmetimit të drejtpërdrejtë te njerëzit janë devetë dromedarë. Ka një shkallë mjaft të lartë vdekshmërie (rreth 35%).

Europa ka popullata të mëdha lakuriqësh nate dhe kafshësh të egra ose ferma intensive. OBSH këmbëngul në monitorimin e tyre pasi këto viruse pësojnë mutacione të shpejta.

Nëse një virus i tillë pëson ndryshime në proteinën “Spike”, pjesa me të cilën lidhet me qelizat, ai mund të fitojë sërish aftësinë për të infektuar njerëzit në mënyrë masive.

 

H1N1

OBSH-ja e klasifikon Europën si rajon në rrezik të vazhdueshëm si nga gripi i shpendëve, ashtu edhe ai njerëzor me viruset e H1N1 dhe H5Nx, duke bërë thirrje për gatishmëri ndaj mutacioneve të tyre.

H1N1 ishte përgjegjës për “Gripin Spanjoll” të vitit 1918 dhe pandeminë e vitit 2009. Ai qarkullon rregullisht midis njerëzve dhe derrave, duke pasur një aftësi të lartë për t’u përhapur nga njeriu te njeriu. Sot, virusi H1N1 qarkullon si një grip i zakonshëm sezonal.

Për shkak se popullata ka fituar imunitet ndër vite (përmes infektimeve të kaluara dhe vaksinave), shkalla e vdekshmërisë është mjaft e ulët.

H5Nx, gripi i shpendëve, prek kryesisht shpendët e egër dhe ata të fermave. Megjithatë, vitet e fundit ka pasur  rritje alarmante të rasteve kur virusi ka kaluar te gjitarët (vjedullat, vulat, macet dhe lopët qumështore) dhe herë pas here te njerëzit që janë në kontakt të ngushtë me ta. Europa ka një industri tejet të zhvilluar të shpendëve dhe ndodhet në rrugët kryesore të migracionit të shpendëve të egër.

Nëse një virus H5Nx pëson mutacion ose kombinon gjenet me një virus të gripit njerëzor, ai mund të kthehet në një virus që transmetohet lehtësisht nga njeriu te njeriu, duke sjellë një pandemi me vdekshmëri potencialisht të lartë.

 

Virusi i Nilit Perëndimor

Ky patogjen transmetohet kryesisht nga mushkonjat e zakonshme. OBSH raporton se shpendët janë bujtësit kryesorë, ndërsa njerëzit dhe kuajt janë infektuesit njerëzorë. Mund të shkaktojë ethe të lehta, por në raste të rënda shkakton encefalit (infeksion të trurit) fatal.

Gjithashtu, patogjenët Denga dhe Zika transmetohen nga mushkonjat Tigër, e cila tashmë është e pranishme në pjesën më të madhe të Europës Jugore dhe Qendrore, përfshirë Shqipërinë.

Z. Denga shkakton ethe të forta dhe dhembje kockash, ndërsa Zika është jashtëzakonisht e rrezikshme për gratë shtatzëna sepse shkakton mikrocefali te fetusi.

Encefaliti i transmetuar nga rriqrat, ndryshe nga të tjerët, transmetohet nga pickimi i rriqrave në zonat pyjore të Europës Qendrore dhe Veriore, duke prekur sistemin nervor qendror.

 

Lia e Majmunit/Mpox

Pas shpalljes së emergjencave globale nga OBSH në vitet e fundit, ky virus ka treguar se mund të përhapet përtej rezervuarit të tij tradicional (brejtësit në Afrikën Qendrore dhe Perëndimore) përmes kontaktit të ngushtë njerëzor.

Lia e majmunit (Mpox) është një sëmundje virale e shkaktuar nga virusi Mpox, i cili bën pjesë në të njëjtën familje me linë e vërtetë, por Mpox është përgjithësisht më pak e rëndë dhe shumë më pak vdekjeprurëse.

Emri “lia e majmunit” ka mbetur historik, pasi u zbulua për herë të parë në vitin 1958 te disa majmunë laboratori në Danimarkë. Megjithatë, majmunët nuk janë rezervuari kryesor i këtij virusi; në natyrë ai qarkullon kryesisht te brejtësit e vegjël (gjumashët, miqtë e fushës dhe ketrat) në pyjet tropikale të Afrikës.

 

Patogjeni X

Përveç patogjenëve të njohur tashmë, shkencëtarët konsiderojnë përhapjen e viruseve të reja të panjohura më parë, të cilësuar “Patogjeni X”, përmes ndryshimeve klimatike dhe lëvizjes globale që e bën rajonin e Europës pjesë të vijës së parë të rrezikut.

Kafshët mund të jenë burim i patogjenëve të rinj. 75% e sëmundjeve të reja infektive te njeriu e kanë origjinën nga kafshët. Në natyrë ekzistojnë rreth 1.67 milionë viruse të pazbuluara te gjitarët dhe shpendët.

Fermat e stërmëdha me mijëra derra ose shpendë shërbejnë si rezervat mutacionesh. Nëse një virus i egër hyn në këto ferma, ai mund të ndryshojë me shpejtësi të frikshme.

Për shkak të ngrohjes globale, shtresat e akullit të përhershëm në Siberi dhe Arktik po shkrijnë. Aty ndodhen të ngrira kufoma njerëzish dhe kafshësh nga epoka të shkuara. Shkencëtarët kanë arritur të zgjojnë viruse “zombi” që kanë qëndruar të ngrira për 50,000 vjet.

Rreziku që një virus i lashtë, ndaj të cilit njerëzimi nuk ka asnjë imunitet, të rikthehet në qarkullim është real.

Aksidentet laboratorike ose bioterrorizmi janë rreziqe potenciale. Rreziku i një rrjedhjeje aksidentale nga një laborator i sigurisë së lartë (BSL-4) ose modifikimi i qëllimshëm i një virusi ekzistues mbetet pjesë e skenarëve të Patogjenit X.

 

The post OBSH identifikon kërcënimet e ardhshme pandemike, çfarë mund ta kërcënojë Europën appeared first on Revista Monitor.

Editorial / Një sondazh i “Monitor”, i realizuar një vit më parë mbi transportin publik në kryeqytet, dha një sinjal të qartë: qytetarët nuk janë kundër autobusit. Ata janë kundër mënyrës se si funksionon ai.

Plot 84% e të anketuarve e vlerësonin transportin publik si të dobët, ndërsa një pjesë e konsiderueshme deklaronin se do të hiqnin dorë nga përdorimi i makinës personale nëse Tirana do të kishte një sistem publik funksional, të rregullt dhe dinjitoz.

Ky është ndoshta treguesi më domethënës për debatin që duhet të bëjmë sot. Në një qytet të mbytur nga trafiku, ku çdo ditë humben orë të tëra në lëvizje, transporti publik nuk është thjesht një çështje autobusi.

Është çështje ekonomie, produktiviteti, cilësie jete dhe zhvillimi urban. Një sistem funksional do të shërbente si stimuli më i madh për të ulur përdorimin e makinave private dhe për të lehtësuar trafikun kronik të qyteteve tona.

Paradoksi është se shqiptarët, edhe pse përballen me një nga sistemet më pak të modernizuara në Europë, janë ndër përdoruesit më të mëdhenj të transportit publik. Sipas të dhënave të Eurostat, Shqipëria është e treta në Europë për përdorimin më të lartë të transportit publik në Europë.

Por kjo nuk vjen si rezultat i një infrastrukture moderne apo zgjedhjeje komode. Përkundrazi, vjen nga mungesa e alternativave. Shqipëria nuk ka metro, nuk ka tramvaj, ndërsa sistemi hekurudhor praktikisht është jashtë funksionit. Për shumë qytetarë, autobusi mbetet i vetmi opsion.

Në këtë realitet erdhi edhe vendimi i fundit i qeverisë për vendosjen e pagesave cashless me POS në disa sektorë të ekonomisë, përfshirë transportin publik. Në parim, nisma duhet përshëndetur.

Formalizimi i pagesave, reduktimi i cash-it dhe lehtësimi për turistët janë hapa pozitivë dhe të domosdoshëm për një ekonomi që kërkon të afrohet me standardet europiane.

Por problemi nis kur modernizimi reduktohet vetëm te pajisja.

Operatorët e transportit publik reaguan menjëherë, duke kërkuar shtyrjen e afatit për POS-et dhe duke paralajmëruar vështirësi praktike në zbatim. Administrata tatimore u tërhoq pjesërisht, duke deklaruar se nuk do të ketë penalitete të menjëhershme. Dhe këtu lind pyetja thelbësore: a është vërtet problemi kryesor i transportit publik shqiptar mungesa e POS-it?

Sepse Shqipëria vazhdon të jetë ndër të paktat vende në Europë ku në autobus ende qarkullon faturinoja që pret biletën me dorë. Nuk ka një sistem të integruar elektronik, nuk ka karta qytetare funksionale, nuk ka abonime inteligjente të lidhura me linjat, nuk ka transparencë mbi kostot e sistemit dhe as një debat serioz nëse çmimi aktual i biletës mbulon realisht shpenzimet e operatorëve.

Në shumë vende të BE-së, modernizimi nuk nisi nga detyrimi për të vendosur një pajisje pagese. Ai nisi nga rikonceptimi i të gjithë sistemit.

Në Vjenë, Varshavë apo Pragë, qytetarët përdorin karta të integruara për autobusë, tramvaje, metro dhe trena urbanë. Në Talin të Estonisë, transporti publik për banorët është falas dhe financohet përmes taksave lokale.

Në Londër, sistemi funksionon me pagesa të automatizuara dhe tarifa të integruara ditore, por pas dekadash investimesh në infrastrukturë, kontroll dhe menaxhim.

Ndërkohë në Shqipëri, debati po nis nga fundi. Përpara se të diskutojmë POS-et, duhet të diskutojmë çfarë transporti publik duam. A duhet të vazhdojë modeli aktual me autobusë privatë që konkurrojnë për mbijetesë?

A duhet subvencionuar më fort transporti publik? A duhet rritur çmimi i biletës për të mbuluar kostot reale dhe për të financuar modernizimin? A duhet krijuar një autoritet i unifikuar metropolitan për transportin?

Pa këto pyetje, POS-i rrezikon të mbetet thjesht një pajisje e vendosur mbi një sistem të vjetër.

Në Shqipëri, shpesh tentohet të kalohet direkt te faza “high-tech”, (ashtu siç ndodhi me ministren e parë virtuale në botë, Diellën), por pa ndërtuar më parë themelet bazë të funksionimit (e-Albania sot më shumë nuk punon sesa punon, meqë ra sërish fjala!). Edhe në rastin e transportit publik, kërkohet pagesë digjitale në një sistem që ende nuk ka standardizuar vetveten. Kërkohet modernitet në sipërfaqe, ndërkohë që struktura mbetet primitive.

Modernizimi nuk është vendosja e një aparati mbi autobus. Modernizimi është krijimi i një sistemi të tërë që funksionon: me linja efikase, orare të sakta, pagesa të integruara, transparencë financiare, informacion në kohë reale dhe politika që e bëjnë qytetarin të zgjedhë autobusin jo nga halli, por nga komoditeti.

 

The post Nuk çalojnë autobusët nga POS-i appeared first on Revista Monitor.

Amerika dhe Kina po peshojnë bashkëpunimin dhe konkurrencën

 

Elitat si në Pekin, ashtu edhe në Uashington, janë të shqetësuara nga përparimi i shpejtë i teknologjisë. Sa më inteligjente bëhen modelet e IA-së, aq më jetike janë ato për përparimin ekonomik brenda vendit dhe peshën gjeopolitike jashtë tij.

Por paralelisht rriten edhe rreziqet që ato paraqesin. Që nga krijimi i bombës atomike, Fuqitë e Mëdha nuk janë përballur me një dilemë të tillë.

Administrata e Trump-it po e kupton gjithnjë e më shumë këtë realitet. Ajo ka hequr dorë nga qasja laissez-faire (ndërhyrje minimale e shtetit) ndaj rregullimit të teknologjisë, pas përplasjeve të fundit me Anthropic, një laborator amerikan, dhe po shqyrton mundësinë që modelet e reja të kontrollohen nga qeveria përpara publikimit.

Anthropic tha në prill se kishte krijuar Mythos, një model aq të aftë për të zbuluar dobësi në mbrojtjen kibernetike, sa nuk mund të publikohej për përdorim të gjerë. Amerika dhe rivalët e saj e morën seriozisht këtë zhvillim.

Pas një skepticizmi fillestar, mediat shtetërore kineze vunë në dukje “aftësitë e paprecedenta për sulme kibernetike” të Mythos, ndërsa një transmetues rus e quajti atë “më të rrezikshëm se një bombë bërthamore”.

Frika se modelet gjithnjë e më të fuqishme mund të nisin sulme kibernetike, të projektojnë armë biologjike apo të dalin jashtë kontrollit njerëzor e ka bërë urgjente diplomacinë mbi IA-në.

Disa në Amerikë dhe Kinë po shqyrtojnë në heshtje nëse mund të bien dakord për vendosjen e kufijve mbrojtës për një teknologji që secila palë e konsideron thelbësore për të mposhtur tjetrën. Mosbesimi është i madh.

Asnjëra palë nuk dëshiron të ngadalësojë zhvillimin e vet dhe të rrezikojë t’i japë avantazh kundërshtarit.

Disa figura të teknologjisë në Amerikë mendojnë se të qenët i pari që ndërton një model IA-je vetëpërmirësues dhe rrjedhimisht gjithnjë e më të fuqishëm mund të krijojë avantazh të jashtëzakonshëm strategjik.

Ekspertët kinezë priren ta shohin IA-në si çelës për rritjen ekonomike: më shumë energji bërthamore sesa armë bërthamore.

 

Interesi

Amerika dhe Kina kanë një “interes të përbashkët” për sigurinë e IA-së, u tha Xue Lan pjesëmarrësve në një aktivitet në Kapitol në fund të prillit. “Nëse një vend nuk është i sigurt, askush prej nesh nuk është i sigurt”, tha ai. Xue dhe Yi Zeng, drejtuesi i Institutit të Sigurisë së IA-së në Pekin, kërkuan përpjekje globale për të rregulluar dhe madje për të ngadalësuar zhvillimin e IA-së.

Kjo përputhet me politikën kineze. Menjëherë pas shfaqjes së ChatGPT në vitin 2022, Kina nisi të promovojë bashkëpunimin ndërkombëtar për IA-në dhe krijimin e një organi të OKB-së.

Diplomatët kinezë kanë hedhur idenë e “pezullimit të përkohshëm” të zhvillimit të IA-së dhe argumentojnë se duhet të miratohen standarde globale për të garantuar që njerëzit të mbeten në kontroll.

Plani i tyre kërkon që Perëndimi të ndajë teknologjinë e IA-së me vendet e varfra, në mënyrë që bota të mos ndahet mes vendeve që e zotërojnë teknologjinë dhe atyre që mbeten pas.

Një qasje dypalëshe duket më e mundshme dhe parapëlqehet nga zyrtarët në Uashington.

Së bashku, Amerika dhe Kina zotërojnë 90% të fuqisë kompjuterike më të avancuar në botë dhe për këtë arsye janë të vetmet me peshë reale rregullatore. Zyrtarët amerikanë e shohin gjithashtu ekosistemin kinez të IA-së si një burim të veçantë rreziku.

Modelet kineze janë kryesisht “open source”, që do të thotë se parametrat që i bëjnë ato funksionale publikohen lirisht, duke u dhënë aktorëve keqdashës akses të lehtë në mjete të fuqishme IA-je.

Bisedimet nuk do të ishin krejtësisht të reja. Trump dhe Xi ranë dakord të “punonin së bashku” për IA-në kur u takuan në Busan të Koresë së Jugut në tetor.

Më parë, në vitin 2024, Joe Biden siguroi një marrëveshje nga Xi që armët bërthamore do të kontrolloheshin nga njerëzit dhe jo nga IA-ja. Por ritmi i rreziqeve në zhvillim po detyron një rishikim të çdo qasjeje të pjesshme ndaj bashkëpunimit.

 

Kodet

Studiues amerikanë dhe kinezë tashmë bashkëpunojnë në mënyra më pak publike. Për shembull, disa nga laboratorët më të mëdhenj të Kinës, përfshirë Baidu, kanë adoptuar kod “open source” të shkruar nga zhvillues të Anthropic për të rregulluar mënyrën se si komunikojnë agjentët e IA-së.

Gjatë viteve të fundit janë zhvilluar edhe disa dialogë jozyrtarë mes drejtuesve të teknologjisë dhe ish-zyrtarëve nga Amerika dhe Kina, ndonjëherë në fshehtësi.

Megjithatë, pjesëmarrësit thonë se ekspertët teknikë të nevojshëm për të bërë përparim real në harmonizimin e standardeve shpesh nuk janë të pranishëm.

Tani duken të mundshme tri forma bashkëpunimi. Së pari, dialogu. Amerika dhe Kina mund të angazhohen në “sigurim strategjik”, thotë një zyrtar perëndimor.

Në bisedimet për armët bërthamore, vendet diskutojnë rregullisht planet e tyre për menaxhimin e rrezikut, ndërtimin e besimit dhe uljen e mundësisë së keqllogaritjeve. Amerika dhe Kina mund të shkruajnë rregulla për IA-në paralelisht, por jo në koordinim.

“Nëse lexojnë të njëjtat studime teknike dhe ndajnë të njëjtën bazë faktesh, mund të ndërmarrin veprime të arsyeshme në përgjigje”, thotë Karson Elmgren nga Instituti amerikan për Politikën dhe Strategjinë e IA-së.

Së dyti, Amerika dhe Kina mund të bien dakord për mënyrën e testimit të sigurisë së modeleve. Pa ndarë rezultatet, të dyja palët mund të respektojnë standarde të përbashkëta për sjellje të rrezikshme apo mënyra për të identifikuar motive që nuk përputhen me ato të krijuesve njerëzorë.

Është e vështirë të dallosh të dhënat e përdorura për monitorimin e sigurisë së IA-së nga informacioni i rëndësishëm për zhvillimin e saj, vëren Jeffrey Ding nga Universiteti George Washington. Duke mos i bërë publike rezultatet, të dyja palët mund të shmangin frikën e rrjedhjes së të dhënave teknike.

Së treti, “beso, por verifiko”. Nëse Trump dhe Xi do të ndiheshin ambiciozë, ata mund të kërkonin një marrëveshje formale për zhvillimin e testeve të përbashkëta të sigurisë dhe ndarjen e rezultateve të tyre.

Por kjo ndoshta do të kërkonte mekanizma ndërhyrës për të kontrolluar respektimin e marrëveshjes.

Këto mund të përfshijnë inspektime ose transmetimin e të dhënave mbi aktivitetin e qendrave të të dhënave te një arbitër ndërkombëtar, si Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike e OKB-së, e cila monitoron materialet bërthamore.

Të gjitha këto forma bashkëpunimi duken ende shumë larg. Studiuesit amerikanë të IA-së janë skeptikë nëse zyrtarët kinezë janë të sinqertë.

Laboratorët kinezë të IA-së kanë qenë relativisht më pak rigorozë për sigurinë, ndoshta sepse modelet e tyre ende nuk janë mjaftueshëm të fuqishme për të paraqitur kërcënime ekzistenciale, ose sepse u mungojnë koha dhe fondet për t’i testuar.

Dokumentet shoqëruese të modelit v4 të DeepSeek, të publikuara muajin e kaluar, nuk përfshinin mbrojtjet që janë të zakonshme në laboratorët amerikanë.

Ryan Fedasiuk, ish-zyrtar i administratës Biden, sugjeron se shqetësimet e deklaruara nga Kina për sigurinë e IA-së janë performative dhe bëhen “për t’i nxjerrë amerikanët në pozitë të keqe”.

 

Debati

Pavarësisht mbështetjes publike të Kinës për qeverisjen globale të IA-së, ajo deri tani ka kundërshtuar diskutimet e detajuara me Amerikën për këtë çështje. Në vitin 2024, Amerika dërgoi zyrtarë të lartë të sigurisë dhe ekspertë teknikë për t’u takuar me homologët e tyre kinezë në Gjenevë.

Kina dërgoi zyrtarë politikë që refuzuan të diskutonin sigurinë e IA-së derisa Amerika të hiqte kontrollet e eksportit për çipat kompjuterikë të avancuar, sipas personave të njohur me bisedimet.

Diplomatët amerikanë ankohen se Kina ka një histori të gjatë të manipulimit të dialogut për përfitime politike: ajo ndërpreu diskutimet për ndryshimet klimatike në vitin 2022 sepse Nancy Pelosi vizitoi Tajvanin, për shembull.

Diskursi kinez për IA-në, përfshirë diskutimet e fundit për Mythos, pasqyron ndonjëherë paranojën se laboratorët amerikanë përdorin shqetësimet për sigurinë për të kontrolluar zhvillimin e teknologjisë.

Disa druhen se ndarja e të dhënave mbi sigurinë është një manovër për të përvetësuar sekretet teknologjike të Kinës. Tong Zhao, ekspert për negociatat mbi kontrollin e armëve bërthamore në Carnegie Endoëment, thotë se strategët kinezë janë përgjithësisht skeptikë ndaj marrëveshjeve me një palë teknologjikisht superiore.

Historia e Kinës me “traktatet e pabarabarta” në shekullin XIX i ka bërë zyrtarët të kujdesshëm ndaj marrëveshjeve që mund të ngadalësojnë zhvillimin e tyre ose t’i mbyllin në një status të dorës së dytë.

Bashkëpunimi bëhet edhe më i vështirë për shkak të rreziqeve të mëdha që përfshihen. “Nëse nuk fitojmë në IA, atëherë loja ka mbaruar”, tha sekretari amerikan i Thesarit për “The Wall Street Journal” në prill. Xi e ka cilësuar së fundmi IA-në si “përcaktuese të epokës”.

Megjithatë, shumë shpejt liderët amerikanë dhe kinezë mund të fillojnë ta shohin IA-në si ekzistenciale edhe për arsye të tjera.

“Fatkeqësisht, provat historike sugjerojnë se momentumi i vërtetë vjen vetëm pas një aksidenti tragjik”, thotë Ding, duke përmendur standardet globale të vendosura pas katastrofës kimike të Bhopalit në vitin 1984 ose katastrofës së Çernobilit në vitin 1986. Negociatat për IA-në mbeten një provë e vërtetë për inteligjencën njerëzore.

Burimi: The Economist

The post IA-ja krijon një dilemë të frikshme si ajo e Luftës së Ftohtë appeared first on Revista Monitor.

Greqia dikur ishte kthyer në simbolin e krizës ekonomike europiane: e përjashtuar nga tregjet, e varur nga mbështetja e jashtme financiare, me të ardhura tatimore të pamjaftueshme për të financuar shërbimet publike dhe për të mbështetur rritjen ekonomike.

Sot, ajo është një nga vetëm pesë vendet e Bashkimit Europian që regjistron suficit primar buxhetor. Kjo është një kthesë e fortë që tregon sa shumë janë konsoliduar financat publike të vendit.

Ky transformim pasqyron, në një masë jo të vogël, reformimin e administratës tatimore, e cila ka ngushtuar gradualisht boshllëqet e pajtueshmërisë fiskale dhe ka rindërtuar besueshmërinë financiare, duke u kthyer në një nga motorët e heshtur të rimëkëmbjes më të gjerë ekonomike të Greqisë.

Kontrolli më i fundit vjetor i FMN-së mbi ekonominë greke (konsultimi sipas Nenit IV) vlerëson se vendi është i pozicionuar mirë për t’u përballur me goditjet e jashtme, përfshirë ato që burojnë nga lufta në Lindjen e Mesme.

Kjo reflekton forcimin e qëndrueshmërisë fiskale dhe stabilitetit financiar. Suficiti primar u rrit në gati 5% të PBB-së në vitet 2024-2025, ndërsa raporti i borxhit publik ndaj PBB-së ka rënë me rreth 65 pikë përqindjeje nga kulmi i vitit 2020.

Paralelisht, kushtet e financimit janë përmirësuar, ndërsa kostot e huamarrjes së shtetit janë kthyer në nivele të ngjashme me ato para krizës financiare globale të vitit 2008.

Axhenda e reformave nuk ka përfunduar. Por shkalla dhe renditja e transformimit të Greqisë ofrojnë mësime të vlefshme për vendet e tjera që ndjekin reforma tatimore. Një punim i ri i FMN-së në këtë fushë evidenton dy ide kryesore.

Së pari, qeveritë nuk mund të arrijnë objektivat e tyre të reformës fiskale nëse sistemi tatimor nuk është i drejtë, i besueshëm dhe transparent. Së dyti, ndërtimi i këtyre kapaciteteve kërkon kohë.

Në Greqi, reforma u zhvillua në tri faza të ndërlidhura dhe që forconin njëra-tjetrën: stabilizimi (2010-2012), ndërtimi i institucioneve (2013-2017) dhe transformimi digjital (2018-2025), të mbështetura gjatë gjithë kohës nga zhvillimi i kapaciteteve nga FMN-ja.

 

 

2010-2012: Stabilizimi

Përballë rrezikut të kolapsit ekonomik, Greqia kërkoi ndihmë financiare nga ajo që u njoh më pas si Trojka: FMN-ja, Komisioni Europian dhe Banka Qendrore Europiane.

Ndërhyrjet e para në administratën tatimore u fokusuan në stabilizimin e të ardhurave dhe krijimin e bazës për reforma më të thella.

Këto përfshinin një plan kundër evazionit fiskal, programe të synuara për të përmirësuar mbledhjen e të ardhurave nga tatimpaguesit e mëdhenj dhe individët e pasur, si dhe një plan reformash afatmesëm.

Një nga sukseset e hershme ishte digjitalizimi i deklarimit të TVSH-së. Deri në vitin 2014, 96% e tatimpaguesve të regjistruar dorëzonin deklaratat e TVSH-së në kohë, nga 65% në vitin 2010.

Nisma të tjera, veçanërisht përpjekjet për të forcuar mbledhjen e të ardhurave nga korporatat e mëdha, individët e pasur dhe debitorët tatimorë, rezultuan më të vështira për t’u mbajtur në kohë, duke nxjerrë në pah kufijtë e reformave që nuk adresonin në mënyrë të mjaftueshme qeverisjen dhe ndërhyrjen politike.

 

2013-2017: Ndërtimi i institucioneve të qëndrueshme

Faza e dytë e reformave në Greqi nxori në pah një mësim të rëndësishëm: reformat në administratën tatimore nuk mund të funksionojnë në mënyrë efektive pa autonomi, përgjegjësi të qarta dhe lidership të fortë.

Duke nisur nga gushti i vitit 2012, Greqia konsolidoi rrjetin e zyrave tatimore, duke reduktuar numrin e zyrave lokale nga 288 në 119 në pak më shumë se një vit, ndërsa operacionet u riorganizuan sipas funksioneve dhe jo sipas ndarjes gjeografike.

Me përmirësimin e mbledhjes së të ardhurave, duke forcuar kështu vullnetin politik për të vijuar reformat, hapi tjetër ishte dhënia e më shumë autonomie administratës tatimore.

Një ligj i rëndësishëm në vitin 2016 transferoi përgjegjësinë për administrimin tatimor te një autoritet i ri i pavarur, me buxhetin dhe kuadrin e vet të qeverisjes.

Ligji përcaktoi gjithashtu që bordi drejtues dhe guvernatori i administratës tatimore të përzgjidheshin përmes një gare të hapur me kritere të përcaktuara qartë.

Autoriteti i Pavarur për të Ardhurat Publike (Independent Authority for Public Revenue-IAPR) nisi funksionimin në vitin 2017, duke i dhënë Greqisë një administratë tatimore të mbrojtur nga ndërhyrjet politike dhe të fokusuar te rezultatet.

Ndikimi ishte i prekshëm. Gjatë kësaj periudhe, raporti i të ardhurave tatimore ndaj PBB-së u rrit me 1.8 pikë përqindjeje, nga 25.8% në vitin 2013 në 27.6% në vitin 2017, duke reflektuar rritjen e pajtueshmërisë fiskale dhe forcimin e kapaciteteve institucionale.

 

2018-2025: Transformimi dixhital

Megjithëse mjetet digjitale ishin prezantuar edhe më herët, shtysa vendimtare erdhi pasi themelet institucionale ishin vendosur fort.

Në këtë fazë, administrata tatimore kishte tashmë qeverisjen, aftësitë dhe besueshmërinë e nevojshme për ta bërë digjitalizimin funksional dhe të qëndrueshëm.

Midis viteve 2020 dhe 2025, pjesërisht si reagim ndaj pandemisë, Greqia vuri në zbatim një paketë të integruar sistemesh digjitale, nga analizat e brendshme administrative deri te faturimi elektronik në kohë reale dhe lidhja e pikave të shitjes.

Këto reforma e bënë pajtueshmërinë më të lehtë për tatimpaguesit dhe u dhanë audituesve mjete më të avancuara për të identifikuar rreziqet dhe për të fokusuar kontrollet aty ku ishte më e nevojshme.

Rezultatet ishin të qarta. Respektimi i detyrimeve për TVSH-në u rrit ndjeshëm, ndërsa të ardhurat nga TVSH-ja u rritën me 2.4 pikë përqindjeje të PBB-së gjatë 15 viteve, nga 7.1% në vitin 2010 në rreth 9.5% në vitin 2025.

 

 

Një cikël pozitiv dhe mësime përtej Greqisë

Të marra së bashku, reformat e Greqisë krijuan një cikël pozitiv: qeverisja më e mirë mundësoi digjitalizimin; digjitalizimi përmirësoi pajtueshmërinë; të ardhurat më të larta dhe më të qëndrueshme forcuan besimin publik dhe besueshmërinë fiskale.

Deri në vitin 2025, raporti i të ardhurave tatimore ndaj PBB-së në Greqi arriti në 28%, nga 20.5% në vitin 2009.

Ndërsa rritja e të ardhurave pasqyron edhe ndryshime më të gjera ekonomike dhe politike, përmirësimet në administratën tatimore luajtën një rol qendror duke zgjeruar bazën tatimore, duke forcuar zbatimin dhe duke rritur besimin në sistem.

Procesi vazhdon. Sfida e radhës është që përfitimet e fundit të bëhen të qëndrueshme, duke integruar mënyrat e reja të punës në proceset e përditshme.

Prioritetet përfshijnë përdorimin më sistematik të analizës së të dhënave dhe Inteligjencës Artificiale për menaxhimin e rreziqeve të pajtueshmërisë, përmirësimin e mëtejshëm të shërbimeve dhe besimit të tatimpaguesve, si dhe garantimin që aftësitë dhe stafet të ecin në të njëjtin ritëm me ndryshimet e shpejta teknologjike.

Megjithëse në disa aspekte është unik, rasti i Greqisë ofron një mësim me vlerë të madhe dhe të zbatueshëm gjerësisht. Përpjekja e qëndrueshme, e mbështetur te qeverisja e mirë, renditja e kujdesshme e reformave dhe investimi te njerëzit, mund ta shndërrojë një reagim ndaj krizës në forcë të qëndrueshme institucionale.

Burimi origjinal: IMF Blog

The post Si e mbështeti administrata tatimore rimëkëmbjen ekonomike të Greqisë appeared first on Revista Monitor.

The post Statistika, universitetet sipas degëve appeared first on Revista Monitor.

The post Turistët turq vërshojnë drejt Greqisë appeared first on Revista Monitor.

The post Bre-entry mund të jetë drama e radhës që do të përfshijë Bashkimin Europian appeared first on Revista Monitor.

The post Apokalipsi i vendeve të punës: një histori shumë e shkurtër appeared first on Revista Monitor.

The post IA-ja krijon një dilemë të frikshme si ajo e Luftës së Ftohtë appeared first on Revista Monitor.

The post Si e mbështeti administrata tatimore rimëkëmbjen ekonomike të Greqisë appeared first on Revista Monitor.

The post Maqedonia e Veriut, nisin përgatitjet për rishikimin e buxhetit 2026 mes pasigurisë globale appeared first on Revista Monitor.

The post Kroaci, çmime më të ulëta për një sezon veror më konkurrues appeared first on Revista Monitor.

The post Bosnjë, 55 milionë euro për një hidrocentral që nuk ka nisur ende të ndërtohet appeared first on Revista Monitor.

The post Si legalizimi i kanabisit e riformësoi tregun e paligjshëm në Ballkanin Perëndimor appeared first on Revista Monitor.

The post Mali i Zi, jashtë hartës së industrisë mbështetëse automotive appeared first on Revista Monitor.

The post Në hijen e gjigantëve europianë, Kosova kërkon vendin e saj në industrinë automotive appeared first on Revista Monitor.

The post Shqipëri, industria automotive, mes rritjes dhe humbjes së avantazhit të kostos së lirë appeared first on Revista Monitor.