Mijëra njerëz u detyruan të evakuoheshin të enjten, ndërsa zjarret masive vazhduan të përfshinin pjesë të Evropës. Këto zjarre vijnë në një kohë kur kontinenti po përgatitet për një tjetër valë të nxehti, me temperatura që pritet të arrijnë deri në 40 gradë Celsius në disa zona. Deri më tani në vitin 2026, zjarret kanë djegur më shumë tokë në Evropë sesa mesatarja vjetore e dy dekadave të fundit…
Gjykata e Tiranës urdhëron lirimin e menjëhershëm të 34-vjeçares, D. Sejdini që u dërgua disa ditë më parë në burgun e Pojskës me foshnjën e saj. Vendimi u dha gjyqtari Edvan Veçani. Pritet që pas këtij vendimi 34-vjeçarja së bashku me foshnjën të lenë ambientet e IEVP Pojskë. Sejdini u arrestua pak ditë më parë pasi hyri në Shqipëri nga pika kufitare e Muriqanit, teksa kthehej me familjen…
Protesta qytetare kundër qeverisë po hyn në një fazë të re politike. Pas më shumë se 50 e ca ditësh mobilizim të pandërprerë, ajo nuk është më vetëm një protestë kundër Kryeministrit Edi Rama. Ajo po shndërrohet gjithnjë e më shumë në një revoltë ndaj mënyrës se si është ndërtuar dhe funksionuar politika shqiptare gjatë 35 viteve të fundit. Përplasja e fundit para Kuvendit ishte një tregues i…
Deputetët e Partisë Socialiste rrëzuan me 82 vota kundër zgjatjen e komisionit parlamentar për reformën territoriale. Sipas bashkëkryetarit demokrat të komisionit, Luçiano Boçi, puna e tij duhet zgjatur pasi nuk kishte përfunduar misioni për të cilin ishte ngritur. “Nuk janë dëgjuar të gjithë kryebashkiakët, nuk është folur për 1/3-tën e Shqipërisë, Tiranën”, tha Boçi. Por kreu i grupit…
Kreu i grupit të PS, Taulant Balla dhe Gazment Bardhi kanë debatuar në sallën e Kuvendit për protestuesit. Bardhi e akuzoi Ballën se kanë vendosur perimetër sigurie se kishte hall se protestuesit i bënin pis kostumin e shtrenjtë. Në përgjigje, Balla i tha Bardhit se ai as nuk e mbush dhe as nuk e kënaq dot kostumin e tij. “Sot kishe ardhur që në orën 08:00. Është hera e parë në histori që ma…
Nga Gazeta ‘Si’- Kreu i grupit të PS, Taulant Balla dhe Gazment Bardhi u përplasën verbalisht në sallën e Kuvendit për protestuesit.
Bardhi e akuzoi Ballën se kanë vendosur perimetër sigurie se kishte hall se protestuesit i bënin pis kostumin e shtrenjtë.
Ai iu drejtua Ballës duke i thënë se ka frikë se mos vezët i bëjnë pis kostumin e shtrenjtë.
“Është e parapranueshme që sot godina e kuvendit në një perimetër të zgjeruar a thua se qytetarët tanë na rrezikojnë ne.
Pa diskutim Taulant rrezikojnë të të bëjnë pis kostumin me vezë, e di që e ke të shtrenjtë. Policia duhet të verifikojë markën e kostumit tënd dhe ku i ke gjetur paratë për atë kostum të shtrenjtë.
Askush nga ne nuk duhet të jetë kundër qytetarëve. Ne duhet t’i marrim shumë seriozisht kërkesat e tyre, t’i bëjmë pjesë të kalendarit të punës dhe jo të rrimë në heshtje kur ata dhunohen. Zotrote, si gjithë ne të tjerët ke hyrë krejt lirshëm në sallën e seancave plenare, nuk të kanë rrezikuar qytetarët dhe as vezët. Pse e keni vënë perimetrin deri te Rruga e Elbasanit a thua se kush po hyn? Do të hynit ju! E keni kërkuar ju mbrojtjen? Frika juaj nuk mund të justifikojë kurrë dhunën ndaj qytetarëve! Nëse keni frikë nga qytetarët, mos hajdeni në Kuvend! Fshihuni dhe bëni mirë se u keni marrë shpirtin për 14 vjet! Frikën tuaj mos ia impononi Kuvendit të Shqipërisë, qytetarëve! Kostumet tuaja të shtrenjta që keni hall se ua bëjnë pis me vezë mos i përdorni për t’u justifikuar!
Të dhunosh të rinjtë, të moshuarit dhe të përdorësh ndaj tyre mjete disproporcionale është shkelje flagrante e Kushtetutës, e ligjit! Frika e këtyre është ligji i shtetit! Kanë frikë këta, urdhërohen 2 mijë punonjës policie të dhunojnë qytetarët! Çfarë Kuvendi është ky? Ky nuk është Kuvend, është strehë, bunker i atyre që dhunojnë qytetarët!”, tha Bardhi.
Në përgjigje, Balla i tha Bardhit se ai as nuk e mbush dhe as nuk e kënaq dot kostumin e tij. Socialisti i sugjeroi Bardhit që të çojë në burg Sali Berishën, nëse do që të plotësojë kërkesat e protestuesve.
“Sot kishe ardhur që në 8, hera e parë në histori që ma kalove. Sa i përket pjesës së kostumit, nuk e mbush dot as nuk e kënaq dot kostumin tim. Është keqardhje e madhe që kreu i grupit të PD, PD e vlerave të mëdha e përfundon diskutimin kështu. Kush është dallimi më i madh mes këtij grupi dhe atij. Ky grup parlamentar s’ka vuajtur nga 12 qershor i 91 nga sindroma e Stokholmit, ju vuani. Ku i përdhunuari bie në dashuri me përdhunuesit. Doni t’ia plotësoni kërkesat protestuesve. Saliu në burg, plotësoja pra, çoje Saliun në burg. Ia plotëson dot kërkesën. Nuk të fut dot brenda kostumit tim se nuk më pëlqen”, tha Balla.
The post Bardhi përplaset me Ballën në Kuvend: Ke hall se protestuesit të bëjnë pis me vezë kostumin! appeared first on Gazeta Si.
Borxhi publik në vendet e Ballkanit Perëndimor ndoqi përgjithësisht një prirje rënëse pas niveleve të larta të fillimit të dekadës, por ecuria nuk ka qenë e njëjtë në të gjitha ekonomitë.
Deri në vitin 2025, Shqipëria, Serbia, Kosova dhe Maqedonia e Veriut e kishin ulur raportin e borxhit ndaj Prodhimit të Brendshëm Bruto, ndërsa në Malin e Zi rënia e fortë e viteve të para u pasua nga një rritje e re. Borxhi nisi të zgjerohej lehtë edhe në Bosnjë dhe Hercegovinë.
Sipas të dhënave të Komisionit Europian, Mali i Zi dhe Shqipëria kishin në vitin 2025 raportin më të lartë të borxhit publik ndaj ekonomisë në rajon. Borxhi i Malit të Zi arriti në 63.5% të PBB-së, ndërsa ai i Shqipërisë ishte 52.9%. Pas tyre renditej Maqedonia e Veriut me 51.6%, Serbia me 44.4%, Bosnjë dhe Hercegovina me 27% dhe Kosova me 16.5%.
Shqipëria, tendencë në ulje
Pavarësisht renditjes së lartë, Shqipëria ka shënuar uljen më të madhe të borxhit në rajon gjatë periudhës së analizuar. Raporti zbriti nga 74.1% e PBB-së në vitin 2021 në 64.1% në vitin 2022 dhe 57.6% në vitin 2023. Rënia vijoi në 54.2% në vitin 2024 dhe 52.9% në vitin 2025.
Komisioni Europian parashikon që tendenca rënëse të vazhdojë. Borxhi i përgjithshëm i qeverisë pritet të ulet në 52.3% të PBB-së në vitin 2026 dhe në 50.3% në vitin 2027. Në tremujorin e parë të vitit 2026, raporti i borxhit publik zbriti në 48.8% të PBB-së, mbi 5 pikë përqindjeje më pak se një vit më parë. Komisioni Europian sqaron se rënia lidhet si me uljen e stokut nominal të borxhit, ashtu edhe me rritjen e PBB-së nominale, përfshirë përditësimin e vlerësimeve nga Ministria e Financave.
Mali i Zi, borxhi pritet të rritet në 69.4% në 2026
Mali i Zi vijon të ketë barrën më të lartë të borxhit publik në Ballkanin Perëndimor. Raporti i borxhit ndaj PBB-së ra nga 84% në vitin 2021 në 70.8% në vitin 2022 dhe në 59.3% në vitin 2023.
Pas kësaj rënieje, tendenca ndryshoi. Borxhi u rrit në 61.3% të PBB-së në vitin 2024 dhe në 63.5% në vitin 2025. Për vitin 2026, Komisioni Europian parashikon një rritje të mëtejshme në 69.4%, përpara se raporti të ulet në 64.3% në vitin 2027.
Të dhënat e tremujorit të parë të vitit 2026 tregojnë një ulje të përkohshme të raportit në 59% të PBB-së, nga 63.5% në fund të vitit 2025. Megjithatë, zgjerimi i shpenzimeve dhe nevojat për financim pritet ta rrisin borxhin në pjesën tjetër të vitit.
Maqedonia e Veriut rikthehet në rritje
Maqedonia e Veriut nuk ka shënuar një tendencë të qëndrueshme në uljen e borxhit. Raporti ishte 51.4% e PBB-së në vitin 2021 dhe zbriti lehtë në 49.7% në vitin 2022 dhe 49.5% në vitin 2023.
Në vitin 2024, borxhi u rrit në 53% të PBB-së, përpara se të ulej në 51.6% në vitin 2025. Komisioni pret që ai të rritet sërish në 52.5% në vitin 2026 dhe në 53.3% në vitin 2027.
Në fund të tremujorit të parë të vitit 2026, borxhi i përgjithshëm i qeverisë arriti në 51.9% të PBB-së së parashikuar, 0.3 pikë përqindjeje më shumë se në fund të vitit 2025. Rritja lidhet edhe me zgjerimin e deficitit dhe shpenzimeve kapitale.
Serbia e ul borxhin më shumë se vendet e tjera
Serbia, e cila dikur ishte një nga vendet me nivelin më të lartë të borxhit në rajon, ka shënuar një trajektore rënëse të vazhdueshme. Borxhi zbriti nga 53.9% e PBB-së në vitin 2021 në 52.5% në vitin 2022, 48% në vitin 2023 dhe 46.7% në vitin 2024.
Në vitin 2025, raporti ra më tej në 44.4%, rreth 8.5 pikë përqindjeje më poshtë se në Shqipëri. Komisioni parashikon një rritje të lehtë në 45.8% në vitin 2026, ndërsa për vitin 2027 pritet një ulje në 45%.
Bosnjë dhe Hercegovina, borxhi nis të rritet
Bosnjë dhe Hercegovina ka një nga nivelet më të ulëta të borxhit në rajon, por tendenca ka ndryshuar pas vitit 2024.
Borxhi zbriti nga 33.9% e PBB-së në vitin 2021 në 29.3% në vitin 2022, 26.4% në vitin 2023 dhe 26.1% në vitin 2024. Në vitin 2025, raporti u rrit në 27%.
Komisioni Europian pret që rritja të vijojë, me borxhin që parashikohet në 27.5% të PBB-së në vitin 2026 dhe në 28.3% në vitin 2027. Në tremujorin e parë të vitit 2026, raporti ishte 27.5%, i ndikuar kryesisht nga shtimi i borxhit afatshkurtër në monedhën vendase. Stoku nominal i borxhit u rrit me 11.6% në krahasim me një vit më parë.
Kosova ka borxhin më të ulët në rajon
Kosova vijon të ketë nivelin më të ulët të borxhit publik në Ballkanin Perëndimor. Raporti zbriti nga 21.5% e PBB-së në vitin 2021 në 20% në vitin 2022 dhe 17.5% në vitin 2023.
Rënia vazhdoi në 16.8% në vitin 2024 dhe në 16.5% në vitin 2025. Në tremujorin e parë të vitit 2026, borxhi ishte ulur më tej në 15.6% të PBB-së. Raporti i Komisionit Europian nuk jep parashikime vjetore për Kosovën për vitet 2026 dhe 2027.
The post Shqipëria dhe Mali i Zi kanë borxhin më të lartë në rajon, Kosova më të ulëtin appeared first on Revista Monitor.
Public debt across the Western Balkans generally followed a downward trend after reaching elevated levels at the beginning of the decade, although the trajectory has varied considerably across economies.
By 2025, Albania, Serbia, Kosovo and North Macedonia had reduced their debt-to-GDP ratios, while Montenegro’s sharp decline in the earlier years was followed by a renewed increase. Public debt also began to rise moderately in Bosnia and Herzegovina.
According to European Commission data, Montenegro and Albania recorded the highest public debt ratios in the region in 2025. Montenegro’s debt stood at 63.5% of GDP, while Albania’s reached 52.9%. They were followed by North Macedonia at 51.6%, Serbia at 44.4%, Bosnia and Herzegovina at 27%, and Kosovo at 16.5%.
Albania Maintains a Downward Trend
Despite remaining among the region’s most indebted economies, Albania recorded the largest reduction in public debt over the period under review. The debt-to-GDP ratio declined from 74.1% in 2021 to 64.1% in 2022 and 57.6% in 2023. The downward trend continued, with the ratio falling to 54.2% in 2024 and 52.9% in 2025.
The European Commission expects the decline to continue. General government debt is projected to fall to 52.3% of GDP in 2026 and to 50.3% in 2027.
In the first quarter of 2026, the public debt ratio dropped to 48.8% of GDP, more than 5 percentage points lower than a year earlier. The European Commission noted that the decline reflected both a reduction in the nominal debt stock and an increase in nominal GDP, including updated GDP estimates by the Ministry of Finance.
Montenegro’s Debt Expected to Rise to 69.4% in 2026
Montenegro continues to carry the highest public debt burden in the Western Balkans. Its debt-to-GDP ratio fell from 84% in 2021 to 70.8% in 2022 and 59.3% in 2023.
The trend subsequently reversed. Public debt increased to 61.3% of GDP in 2024 and to 63.5% in 2025. For 2026, the European Commission forecasts a further rise to 69.4%, before the ratio declines to 64.3% in 2027.
Data for the first quarter of 2026 point to a temporary reduction in the debt ratio to 59% of GDP, from 63.5% at the end of 2025. However, higher expenditure and financing requirements are expected to push the ratio upwards during the remainder of the year.
North Macedonia Returns to an Upward Path
North Macedonia has not recorded a consistent decline in public debt. The ratio stood at 51.4% of GDP in 2021 and edged down to 49.7% in 2022 and 49.5% in 2023.
Debt then increased to 53% of GDP in 2024, before easing to 51.6% in 2025. The European Commission expects the ratio to rise again, reaching 52.5% in 2026 and 53.3% in 2027.
At the end of the first quarter of 2026, general government debt stood at 51.9% of projected GDP, 0.3 percentage points higher than at the end of 2025. The increase was also linked to a wider fiscal deficit and higher capital expenditure.
Serbia Records One of the Strongest Debt Reductions
Serbia, once among the most indebted economies in the region, has followed a sustained downward trajectory. Public debt declined from 53.9% of GDP in 2021 to 52.5% in 2022, 48% in 2023 and 46.7% in 2024.
In 2025, the ratio fell further to 44.4%, around 8.5 percentage points below Albania’s level. The European Commission forecasts a slight increase to 45.8% in 2026, followed by a decline to 45% in 2027.
Bosnia and Herzegovina’s Debt Starts to Rise
Bosnia and Herzegovina has one of the lowest public debt ratios in the region, although the trend changed after 2024.
Debt declined from 33.9% of GDP in 2021 to 29.3% in 2022, 26.4% in 2023 and 26.1% in 2024. In 2025, the ratio increased to 27%.
The European Commission expects the increase to continue, with public debt projected at 27.5% of GDP in 2026 and 28.3% in 2027. In the first quarter of 2026, the ratio stood at 27.5%, mainly reflecting an increase in short-term domestic-currency debt. The nominal debt stock rose by 11.6% compared with a year earlier.
Kosovo Has the Lowest Public Debt in the Region
Kosovo continues to have the lowest level of public debt in the Western Balkans. The debt-to-GDP ratio fell from 21.5% in 2021 to 20% in 2022 and 17.5% in 2023.
The decline continued, with the ratio reaching 16.8% in 2024 and 16.5% in 2025. In the first quarter of 2026, public debt fell further to 15.6% of GDP.
The European Commission report does not provide annual debt projections for Kosovo for 2026 and 2027.
The post Albania and Montenegro Have the Highest Public Debt in the Region, Kosovo the Lowest appeared first on Revista Monitor.
Pas shpërthimit të chatbot-eve si ChatGPT, Gemini apo Claude, shumëkush krijoi përshtypjen se Inteligjenca Artificiale po afrohet me inteligjencën njerëzore. Megjithatë, një numër në rritje studiuesish dhe drejtuesish të industrisë argumentojnë se teknologjia ka arritur kufijtë e saj aktualë dhe se modeli mbi të cilin u ndërtua revolucioni i AI nuk mjafton më për të bërë hapin e radhës.
Në një analizë të BBC-së, ekspertët theksojnë se modelet e mëdha gjuhësore (LLMs) janë jashtëzakonisht të afta për të gjeneruar tekst, për të përmbledhur informacione dhe për të shkruar kod, por ato nuk kuptojnë botën në mënyrën se si e kuptojnë njerëzit. Ato parashikojnë fjalën ose veprimin më të mundshëm bazuar në modele statistikore, pa pasur vetëdije, arsyetim të thellë apo kuptim të kontekstit.
Kjo është arsyeja pse, pavarësisht përparimeve mbresëlënëse, sistemet e sotme vazhdojnë të bëjnë gabime elementare, të “halucinojnë” informacione të pasakta dhe të dështojnë në situata që kërkojnë logjikë, planifikim afatgjatë ose gjykim.
Sipas BBC-së, industria po kërkon tashmë rrugën drejt fazës së ardhshme të Inteligjencës Artificiale. Në vend që të ndërtojë modele gjithnjë e më të mëdha, fokusi po zhvendoset te sistemet që mund të arsyetojnë, të mbajnë mend përvoja të mëparshme, të mësojnë vazhdimisht dhe të ndërveprojnë me botën reale. Kjo përfshin zhvillimin e të ashtuquajturve agjentë AI, programe që nuk kufizohen vetëm në përgjigjen e pyetjeve, por mund të kryejnë detyra komplekse në mënyrë autonome.
Një tjetër drejtim i rëndësishëm është kombinimi i AI me robotikën. Studiuesit besojnë se një inteligjencë që mund të shohë, të prekë dhe të ndërveprojë fizikisht me ambientin mund të zhvillojë një kuptim shumë më të avancuar të botës sesa një model që trajnohet vetëm mbi tekste dhe imazhe.
Në të njëjtën kohë, po shtohet interesi për modele më efikase, që kërkojnë më pak fuqi kompjuterike dhe energji. Trajnimi i modeleve gjigante është bërë gjithnjë e më i kushtueshëm, ndërsa disa ekspertë argumentojnë se rritja e mëtejshme e madhësisë së tyre nuk do të sjellë domosdoshmërisht inteligjencë më të madhe.
Analiza vjen në një moment kur investimet globale në AI vazhdojnë të arrijnë nivele rekord, por pritshmëritë janë bërë më realiste. Në vend të pyetjes nëse Inteligjenca Artificiale do ta zëvendësojë njeriun, debati po zhvendoset te kufijtë aktualë të teknologjisë dhe mënyra se si mund të kapërcehen ato.
Për industrinë, mesazhi është i qartë: revolucioni i AI nuk ka përfunduar, por faza e ardhshme nuk do të vijë thjesht duke ndërtuar modele më të mëdha. Sfida tani është krijimi i sistemeve që jo vetëm prodhojnë përgjigje bindëse, por edhe kuptojnë më mirë botën, arsyetojnë dhe marrin vendime në mënyrë më të besueshme./BBC
The post Pse ekspertët thonë se Inteligjenca Artificiale nuk është aq “inteligjente” sa mendojmë appeared first on Revista Monitor.
Lufta e Ftohtë do të duket si lojë fëmijësh, dhe skena ndërkombëtare pas Luftës së Ftohtë, një parajsë: rikthehen fuqi të shumta të mëdha dhe konflikte të shfrenuara.
Nga Robert Kagan*
Presidenti Trump dëshiron të kthehet në rendin ndërkombëtar të shekullit të 19-të. Kjo do t’i lërë Shtetet e Bashkuara më pak të begata dhe të gjithë botën më pak të sigurt.
Strategjia e Sigurisë Kombëtare e administratës Trump e ka bërë zyrtare: rendi botëror liberal i dominuar nga SHBA-të ka marrë fund. Jo sepse Shtetet e Bashkuara kanë provuar materialisht të paafta për ta ruajtur atë. Ai ka marrë fund sepse vendi ka vendosur se nuk dëshiron më të luajë rolin historikisht të paprecedentë të ofrimit të sigurisë globale. Fuqia amerikane që ka mbështetur rendin botëror për tetëdhjetë vitet e fundit tani do të përdoret për ta shkatërruar atë.
Amerikanët po hyjnë në botën më të rrezikshme që kanë njohur që nga Lufta e Dytë Botërore, një botë që do ta bëjë Luftën e Ftohtë të duket si lojë fëmijësh, dhe botën pas Luftës së Ftohtë, parajsë. Në fakt, kjo botë e re do të duket shumë si bota para vitit 1945, me shumë fuqi të mëdha dhe konkurrencë e konflikt të shfrenuar. Shtetet e Bashkuara nuk do të kenë miq ose aleatë të besueshëm dhe do të varen tërësisht nga forca e tyre për të mbijetuar dhe për të lulëzuar. Kjo do të kërkojë më shumë shpenzime ushtarake (jo më pak), sepse qasja e lirë në burime, tregje dhe baza strategjike jashtë vendit që amerikanët kanë gëzuar nuk do të jetë më një përfitim i aleancave të vendit. Në vend të kësaj, do të duhet të konkurrojë për to dhe t’i mbrojë ato kundër fuqive të tjera të mëdha.
Një imazh i krijuar gjithashtu me inteligjencë artificiale që tregon Trumpin duke shfaqur një hartë të një Amerike me Groenlandën, Kanadanë dhe Venezuelën e aneksuar.
Një imazh i krijuar gjithashtu me inteligjencë artificiale që tregon Trumpin duke shfaqur një hartë të një Amerike me Groenlandën, Kanadanë dhe Venezuelën e aneksuar.
Amerikanët nuk janë as materialisht dhe as psikologjikisht të përgatitur për një të ardhme të tillë. Për tetë dekada, ata kanë jetuar në një rend ndërkombëtar liberal të formësuar nga fuqia dominuese e Shteteve të Bashkuara. Ata janë mësuar me botën që funksionon në një mënyrë të caktuar: me bashkëpunimin kryesisht të gatshëm dhe ushtarakisht pasiv të aleatëve evropianë dhe aziatikë për çështjet ekonomike dhe të sigurisë; me rivalë të rendit, si Rusia dhe Kina, të kufizuar nga pasuria dhe fuqia e kombinuar e Shteteve të Bashkuara dhe aleatëve të saj; me tregtinë globale përgjithësisht të lirë dhe të shkëputur nga rivalitetet gjeopolitike; me oqeane të sigurta për lundrim dhe armë bërthamore të kufizuara nga marrëveshjet mbi prodhimin dhe përdorimin e tyre. Amerikanët janë aq të mësuar me këtë botë në thelb paqësore, të begatë dhe të hapur saqë kanë tendencë të mendojnë se është gjendja normale e marrëdhënieve ndërkombëtare dhe ka të ngjarë të vazhdojë pafundësisht. Ata e kanë të vështirë të kuptojnë se ajo mund të shpërbëhet, e lëre më se çfarë do të thoshte një kolaps i tillë për ta.
Dhe kush mund t’i fajësojë ata? Sipas Francis Fukuyama-s, historia “mbaroi” në vitin 1989 me triumfin e liberalizmit; madje edhe instinkti i hershëm njerëzor ndaj dhunës “u transformua në thelb”. Kush kishte nevojë për Shtetet e Bashkuara të fuqishme për të mbrojtur atë që ishte e destinuar të mbizotëronte gjithsesi? Që nga fundi i Luftës së Ftohtë, shumë kritikë me ndikim kanë deklaruar vazhdimisht se dominimi amerikan është i tepërt dhe i kushtueshëm në rastin më të mirë, dhe shkatërrues dhe i rrezikshëm në rastin më të keq.
Disa ekspertë që mirëpresin një botë post-amerikane dhe kthimin e multipolaritetit argumentojnë se është e mundur që Shtetet e Bashkuara të ruajnë shumicën e përfitimeve të rendit amerikan. Vendi thjesht duhet të mësojë përmbajtjen, të braktisë përpjekjet utopike për të formësuar botën dhe të pranojë realitetin se vendet e tjera do të kërkojnë të krijojnë rendet e tyre ndërkombëtare të qeverisura nga rregullat e tyre, siç e thotë Graham Allison i Harvardit. Allison dhe të tjerë pohojnë se këmbëngulja amerikane për dominim është në të vërtetë përgjegjëse për shumicën e konflikteve me Rusinë dhe Kinën. Dhe amerikanët duhet ta pranojnë multipolaritetin sepse është më paqësor dhe më pak i kushtueshëm. Kohët e fundit, mbështetësit e Trump midis elitës së politikës së jashtme kanë filluar madje të tregojnë Koncertin e Evropës të fillimit të shekullit të 19-të si një model për të ardhmen, duke argumentuar se diplomacia e aftë e fuqive të mëdha mund ta ruajë paqen në mënyrë më efektive sesa sistemi i udhëhequr nga SHBA-ja në një botë unipolare.
Strategjia e Sigurisë Kombëtare e SHBA-së nuk i konsideron Rusinë dhe Kinën si kundërshtare apo edhe konkurrente, por si partnerë në ndarjen e botës.
Nga një perspektivë thjesht historike, ky është një iluzion. Edhe rendet shumëpolare të menaxhuara më mirë kanë qenë shumë më brutale dhe të prirura ndaj luftës sesa bota që amerikanët e njohin gjatë 80 viteve të fundit. Për të marrë një shembull, gjatë asaj që disa e quajnë Paqja e Gjatë në Evropë, nga viti 1815 deri në vitin 1914, fuqitë e mëdha (përfshirë Rusinë dhe Perandorinë Osmane) zhvilluan dhjetëra luftëra kundër njëra-tjetrës dhe me shtete më të vogla për të mbrojtur ose fituar avantazhe strategjike, burime dhe sfera ndikimi. Këto nuk ishin përleshje, por konflikte në shkallë të gjerë që zakonisht kushtuan dhjetëra dhe ndonjëherë qindra mijëra jetë. Rreth gjysmë milioni njerëz vdiqën në Luftën e Krimesë (1853–1856); Lufta Franko-Prusiane (1870–1871) rezultoi në afërsisht 180,000 vdekje ushtarake dhe deri në 250,000 viktima civile në më pak se një vit luftimesh. Pothuajse çdo dekadë midis viteve 1815 dhe 1914 përfshinte të paktën një luftë që përfshinte dy ose më shumë fuqi të mëdha.
Ekuivalenti modern i multipolaritetit të shekullit të 19-të do të ishte një botë në të cilën Kina, Rusia, Shtetet e Bashkuara, Gjermania, Japonia dhe fuqi të tjera të mëdha do të zhvillonin në një farë mënyre një luftë të madhe kundër njëra-tjetrës të paktën një herë në dekadë, duke rivizatuar kufijtë kombëtarë, duke zhvendosur popullsitë, duke ndërprerë tregtinë ndërkombëtare dhe duke rrezikuar një konflikt global me përmasa shkatërruese. Kjo ishte bota për shekuj para vitit 1945. Të besosh se nuk do të kthehet më kurrë duket kulmi i utopizmit.
Një rend i paparë pas Luftës së Dytë Botërore
Ishte pikërisht për t’i shpëtuar këtij cikli konflikti që brezat e amerikanëve që jetuan gjatë dy luftërave botërore hodhën themelet për rendin botëror liberal të udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara. Ata ishin realistë të vërtetë, sepse nuk ushqenin iluzione për multipolaritetin. Ata kishin jetuar gjithë jetën e tyre me pasojat e tij të tmerrshme. Pas vitit 1945, në vend që të rivendosnin një sistem multipolar, ata i transformuan Shtetet e Bashkuara në një fuqi globale, me përgjegjësinë për të ruajtur jo vetëm sigurinë e tyre, por edhe atë të botës. Të vepruarit kështu nënkuptonte frenimin e ngritjes së hegjemonëve rajonalë, veçanërisht në Evropë dhe Azinë Lindore. Dhe ata e bënë këtë jo sepse donin të rikrijonin botën sipas imazhit të Amerikës, por sepse kishin mësuar se bota moderne ishte aq e ndërlidhur sa Shtetet e Bashkuara do të tërhiqeshin në mënyrë të pashmangshme në çdo konflikt që shpërthente midis fuqive të mëdha të Euroazisë.
Asnjë vend nuk kishte luajtur më parë rolin që morën Shtetet e Bashkuara tradicionalisht izolacioniste pas vitit 1945. Kjo ndodhi pjesërisht sepse asnjë fuqi tjetër nuk kishte gëzuar rrethanat e saj të privilegjuara: kryesisht e paprekshme ndaj pushtimit të huaj për shkak të madhësisë dhe distancës nga fuqitë e tjera të mëdha, dhe për këtë arsye e aftë të projektonte pushtetin mijëra milje larg territorit të saj pa e vënë atë në rrezik. Ky kombinim i gjeografisë dhe shtrirjes i mundësoi Shteteve të Bashkuara, pas Luftës së Dytë Botërore, të sillnin paqe dhe siguri në Evropë dhe Azinë Lindore. Vendet e shkatërruara nga lufta më pas i përqendruan energjitë e tyre për t’u bërë fuqi ekonomike. Kjo bëri të mundur prosperitetin global dhe bashkëpunimin ndërkombëtar.
Ndoshta edhe më e jashtëzakonshme se aftësia dhe gatishmëria e Shteteve të Bashkuara për të luajtur rolin dominues ishte gatishmëria e shumicës së fuqive të tjera të mëdha për të pranuar dhe legjitimuar dominimin e saj, madje edhe në kurriz të fuqisë së tyre. Në dekadat pas vitit 1945, pothuajse të gjitha vendet që kishin luftuar në luftërat botërore hoqën dorë nga ambiciet territoriale, sferat e ndikimit dhe madje, në një farë mase, nga fuqia e tyre. Britania e Madhe, Franca, Gjermania dhe Japonia jo vetëm që braktisën shekuj aspiratash dhe sjelljesh si fuqi të mëdha, por gjithashtu e vendosën sigurinë dhe mirëqenien e popujve të tyre në duart e superfuqisë së largët amerikane.
Kjo ishte një sjellje vërtet e paprecedentë që sfidoi të gjitha teoritë e marrëdhënieve ndërkombëtare, si dhe të gjitha precedentët historikë. Përgjigja normale ndaj ngritjes së një fuqie të re dominuese është që të tjerët të veprojnë si kundërpeshë. U formuan koalicione për të përmbajtur Luigjin XIV, Napoleonin, Gjermaninë Perandorake dhe Naziste, si dhe Japoninë Perandorake. Megjithatë, larg nga shikuar Shtetet e Bashkuara si një kërcënim që duhej përmbajtur, shumica e fuqive botërore e panë atë si një partner që duhej bindur. Aleatët e Amerikës bënë dy baste të jashtëzakonshme: që vendit mund t’i besohej për t’i mbrojtur ata nëse ishte e nevojshme, dhe se nuk do ta shfrytëzonte fuqinë e tij joproporcionale për t’u pasuruar ose për t’u forcuar në kurriz të tyre. Përkundrazi, do të promovonte dhe do të përfitonte nga prosperiteti ekonomik i aleatëve të tij.
Një Evropë e dorëzuar, e kërcënuar si nga Rusia ashtu edhe nga SHBA-ja, të cilat po përpiqen të minojnë regjimet e saj liberale, mund të shndërrohet në një koleksion feudesh me sovranitet shtetëror të kufizuar.
Ky ishte pakti i madh i rendit amerikan pas vitit 1945. Dhe ishte ai që mundësoi paqen dhe stabilitetin e jashtëzakonshëm të dekadave në vijim, madje edhe gjatë Luftës së Ftohtë. Rendi amerikan vendosi harmoni midis fuqive të mëdha që e përbënin atë dhe i la ata jashtë – Rusinë dhe Kinën – relativisht të izoluar dhe të pasigurt, të pakënaqur me marrëveshjen e përgjithshme, por me pak fuqi për ta ndryshuar atë.
E gjithë kjo po i vjen fundi. Trump e ka festuar hapur fundin e marrëveshjes së madhe. Administrata e tij u ka thënë evropianëve të përgatiten të marrin përsipër mbrojtjen e tyre deri në vitin 2027 dhe ka deklaruar se aleatët dhe partnerët strategjikë, përfshirë Japoninë, Tajvanin dhe Korenë e Jugut, do të duhet të paguajnë për mbrojtjen e tyre. Trump ka nisur luftëra agresive tarifore kundër pothuajse të gjithë aleatëve të Amerikës. Ai ka zhvilluar një luftë ideologjike dhe politike kundër qeverive evropiane dhe ka kërcënuar në mënyrë të qartë me agresion territorial kundër dy aleatëve të NATO-s, Kanadasë dhe Danimarkës.
Ndërkohë, Strategjia e Sigurisë Kombëtare e SHBA-së nuk i konsideron Rusinë dhe Kinën si kundërshtare, apo edhe konkurrente, por si partnerë në ndarjen e botës. Me theksin e saj të rëndësishëm në rivendosjen e “epërsisë amerikane” në Hemisferën Perëndimore, strategjia e Trump mbështet një botë shumëpolare në të cilën Rusia, Kina dhe Shtetet e Bashkuara ushtrojnë dominim të plotë në sferat e tyre përkatëse të ndikimit.
Aleatët që pushojnë së qeni aleatë
Trump dhe mbështetësit e tij duket se besojnë se pjesa tjetër e botës thjesht do ta pranojë qasjen e re amerikane dhe se, në veçanti, aleatët do të mbeten besnikë, të nënshtruar ndaj një vendi që i braktis strategjikisht, kërkon haraç të madh ekonomik dhe kërkon të krijojë aleanca me fuqitë që i kërcënojnë drejtpërdrejt. Megjithatë, ky ndryshim rrënjësor në strategjinë amerikane do të provokojë ndryshime po aq rrënjësore midis ish-miqve dhe aleatëve.
Çfarë po bën, për shembull, Evropa tani, kur përballet me fuqi të mëdha armiqësore dhe agresive në krahët e saj lindorë dhe perëndimorë? Jo vetëm Rusia, por tani edhe Shtetet e Bashkuara, kërcënojnë sigurinë dhe integritetin territorial të shteteve evropiane dhe punojnë për të minuar qeveritë e tyre liberale. Një Evropë e dorëzuar mund të bëhet një koleksion feudesh (disa nën ndikimin rus, disa nën ndikimin amerikan dhe të tjera ndoshta nën ndikimin kinez) me sovranitetin e shteteve të kufizuar dhe ekonomitë e plaçkitura nga një ose më shumë nga tre perandoritë. A do t’i dorëzohen këtij fati vendet që dikur ishin fuqi të mëdha evropiane?
Nëse historia është ndonjë udhërrëfyes, ata do të zgjedhin riarmatimin. Detyra do të jetë monumentale. Për të ngritur një mbrojtje të besueshme kundër agresionit të mëtejshëm territorial rus dhe, në të njëjtën kohë, për të penguar agresionin amerikan, ata jo vetëm që do të bëjnë rritje të vogla në shpenzimet e mbrojtjes, por do të ndërmarrin një riorientim strategjik dhe ekonomik në shkallë të gjerë drejt vetëmjaftueshmërisë: një ristrukturim të industrive, ekonomive dhe shoqërive evropiane. Nëse Gjermania, Britania, Franca dhe Polonia do të armatoseshin në masën më të plotë të aftësive të tyre (përfshirë armët bërthamore) dhe do të vendosnin të mbronin pavarësinë e tyre ekonomike me çdo kusht, ato do të kishin kolektivisht fuqi të mjaftueshme për të penguar Rusinë dhe për të bërë që një president amerikan të mendohet dy herë para se t’i frikësojë. Nëse alternativa është nënshtrimi, evropianët mund të përballen me një sfidë të tillë.
Partnerët aziatikë të Amerikës përballen me një zgjedhje të ngjashme. Udhëheqësit japonezë e kanë vënë prej kohësh në pikëpyetje besueshmërinë amerikane, por qëndrimi i Trump i detyron ata ta adresojnë çështjen tani. Trump ka vendosur tarifa ndaj aleatëve aziatikë dhe ka pohuar vazhdimisht se ata duhet t’i paguajnë Shteteve të Bashkuara për mbrojtje (“nuk është ndryshe nga një kompani sigurimi”). Strategjia e Sigurisë Kombëtare e Trump përqendrohet shumë në Hemisferën Perëndimore, në dëm të Azisë, dhe administrata e tij është e etur të arrijë një marrëveshje tregtare dhe koordinim strategjik me Pekinin. Japonia mund të duhet të zgjedhë midis pranimit të nënshtrimit ndaj Kinës dhe zhvillimit të aftësive ushtarake të nevojshme për pengim të pavarur.
Në një botë shumëpolare, sferat e ndikimit po fitojnë përsëri rëndësi. Aftësia për t’i ruajtur ato ka qenë një shkak i zakonshëm i luftës, pasi këto sfera shpesh mbivendoseshin.
Zgjedhja e fundit e një kryeministri nacionalist të krahut të djathtë, Sanae Takaichi, tregon rrugën që japonezët synojnë të ndjekin. Trump dhe këshilltarët e tij mund të imagjinojnë se shohin te qeveria e re shoqërues që kërkojnë ta bëjnë Japoninë përsëri të madhe , por rritja e nacionalizmit japonez është një përgjigje e drejtpërdrejtë ndaj frikës legjitime se Japonia nuk mund të mbështetet më te Shtetet e Bashkuara për mbrojtjen e saj. Koreja e Jugut dhe Australia gjithashtu po rishqyrtojnë politikat e tyre të mbrojtjes dhe ekonomisë, ndërsa bëhen të vetëdijshme për sfidat nga Lindja dhe Perëndimi.
Prandaj, ka shumë të ngjarë që pasoja e një qëndrimi më pak të besueshëm dhe madje armiqësor të Shteteve të Bashkuara do të jetë një rritje e ndjeshme e shpenzimeve ushtarake nga ish-aleatët. Kjo nuk do të thotë ndarjen e barrës së sigurisë kolektive, pasi këto vende të riarmatosura nuk do të jenë më aleate të Shteteve të Bashkuara. Ato do të jenë fuqi të mëdha të pavarura që ndjekin interesat e tyre strategjike në një botë shumëpolare. Ato nuk do t’u detyrohen asgjë Shteteve të Bashkuara; përkundrazi, ato do ta shohin atë vend me të njëjtin antagonizëm dhe frikë që ndiejnë ndaj Rusisë dhe Kinës. Në fakt, duke qenë të braktisur strategjikisht nga SHBA-ja dhe duke vuajtur nga grykësia e saj ekonomike dhe ndoshta agresioni i saj territorial, ato ka të ngjarë të bëhen vatra të ndjenjave antiamerikane. Të paktën, ato nuk do të jenë të njëjtat vende që amerikanët njohin sot.
Rasti i Gjermanisë
Merrni rastin e Gjermanisë. Gjermania e sotme demokratike dhe paqësore u rrit brenda rendit ndërkombëtar liberal të dominuar nga SHBA-të. Ky rend ndihmoi në bërjen e mundur të mrekullisë ekonomike të Gjermanisë Perëndimore të udhëhequr nga eksportet e viteve 1950, e cila nga ana tjetër e transformoi vendin në një motor të rritjes ekonomike globale dhe një shtyllë të prosperitetit dhe stabilitetit demokratik në Evropë. Tundimet për të ndjekur një politikë të jashtme normale dhe të pavarur që i përshtatet një fuqie të madhe u zbutën nga interesat ekonomike dhe mjedisi relativisht i mirë në të cilin gjermanët mund të jetonin jetën e tyre, kaq i ndryshëm nga ai që kishin njohur në të kaluarën. Sa kohë mund të ishte Gjermania e gatshme të mbetej një përjashtim dhe të hiqte dorë nga ambiciet gjeopolitike, interesi vetjak dhe krenaria kombëtare? Kjo pyetje ishte tashmë e pranishme edhe para se rendi aktual botëror liberal të fillonte të shkërmoqej. Tani, falë ndryshimit strategjik të SHBA-së, Gjermania nuk ka zgjidhje tjetër veçse të kthehet në normalitet – dhe ta bëjë këtë shpejt.
Dhe ashtu siç strategjia amerikane i detyron gjermanët të riarmatosen, ajo gjithashtu siguron që ata ta bëjnë këtë në një Evropë gjithnjë e më nacionaliste dhe të përçarë. Arkitektët e rendit amerikan punuan në vitet e pasluftës për të zbutur nacionalizmin evropian, pjesërisht duke mbështetur institucionet pan-evropiane. Diplomati amerikan i epokës së Luftës së Ftohtë, George Kennan, besonte se bashkimi evropian ishte “zgjidhja e vetme e mundshme” për problemin gjerman.
Megjithatë, këto institucione janë aktualisht nën presion dhe nëse administrata Trump ia del mbanë, ato do të zhduken plotësisht. Kjo administratë po përpiqet të përkeqësojë nacionalizmin evropian, veçanërisht në Gjermani, ku mund të ketë sukses. Partia nacionaliste e krahut të djathtë Alternativa për Gjermaninë (AfD) është e dyta më e madhe në Parlamentin gjerman, ashtu siç ishte Partia Naziste në vitin 1930.
Pavarësisht nëse i nënshtrohet apo jo të djathtës ekstreme, një Gjermani e riarmatosur pa garancinë e sigurisë amerikane do të përqafojë domosdoshmërisht një pikëpamje më nacionaliste për interesat e saj. Dhe kështu do të bëjnë të gjithë fqinjët e saj. Polonia, e vendosur midis një Gjermanie të fuqishme nga njëra anë dhe një Rusie të fuqishme nga ana tjetër, është ndarë, pushtuar dhe, herë pas here, eliminuar vazhdimisht si një entitet sovran gjatë shekujve. Pa një superfuqi të largët për t’i mbrojtur, polakët ka të ngjarë të vendosin të zhvillojnë aftësitë e tyre ushtarake, duke përfshirë armët bërthamore. Ndërkohë, Franca është vetëm një zgjedhje larg një fitoreje nacionaliste që do ta trondisë Evropën si një tërmet.
Vetë ekzistenca e Shteteve të Bashkuara dhe e rendit liberal që mbështeti ai vend u ofroi fuqive të vogla dhe të mesme një mundësi që multipolariteti ua kishte mohuar për shekuj me radhë.
Udhëheqësit francezë i kanë thënë tashmë vendit të përgatitet për luftë kundër Rusisë. Megjithatë, imagjinoni një Francë të riarmatosur dhe nacionaliste që përballet me një Gjermani të riarmatosur dhe nacionaliste. Të dy vendet mund të gjejnë terren të përbashkët përballë kërcënimeve në rritje nga Shtetet e Bashkuara dhe Rusia, por ato kanë edhe një histori komplekse, pasi kanë luftuar tre luftëra të mëdha kundër njëri-tjetrit në shtatëdhjetë vitet para se ndihma amerikane të ndihmonte në vendosjen e një paqeje të qëndrueshme midis tyre.
Riarmatimi i Japonisë do të ketë pasoja të ngjashme. Do të rrisë nervozizmin midis fqinjëve të Japonisë, përfshirë Korenë e Jugut, një tjetër aleat që nuk është më i sigurt për angazhimin e Uashingtonit për mbrojtjen e saj. Sa kohë do të duhet që koreanët të vendosin se edhe ata duhet të riarmatosen, ndoshta edhe me armë bërthamore, për t’u përballur me një Kore të Veriut armiqësore dhe një Japoni të armatosur me armë bërthamore që tashmë i ka riarmatosur dhe pushtuar ata tre herë në të kaluarën?
Sferat e ndikimit janë rikthyer
Në një botë shumëpolare, gjithçka është në rrezik dhe pikat e nxehta për konflikte të mundshme po shumohen. Për tetë dekada, rendi amerikan jo vetëm që u ofroi angazhime sigurie aleatëve dhe partnerëve të tij, por edhe qasje të përbashkët në burime jetësore, baza ushtarake, rrugë ujore dhe hapësirë ajrore – atë që teoricienët e quajnë të mira publike. Pa rolin e luajtur nga Shtetet e Bashkuara, e gjithë kjo është përsëri subjekt i konkurrencës shumëpalëshe.
Kjo konkurrencë nuk do të kufizohet vetëm në Evropë dhe Azinë Lindore. Deri më tani, për shembull, Gjermania dhe Japonia ishin mjaftuar duke u mbështetur te Shtetet e Bashkuara për të garantuar aksesin detar në naftën në Gjirin Persik. Që tani e tutje, ato, së bashku me fuqitë e tjera që po riarmatosen (përfshirë Indinë, Britaninë dhe Francën), do të duhet të gjejnë mënyra të reja për t’u mbështetur në këmbët e tyre. Kina ka treguar se si. Dy dekada më parë, ajo nuk kishte as një marinë të denjë për emrin dhe as baza në Gjirin Persik. Sot, ajo ka marinën më të madhe në botë, një bazë në Xhibuti dhe marrëveshje bashkëpunimi me Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Omanin për të ndërtuar objekte për përdorim nga kinezët.
Që nga fundi i Luftës së Ftohtë, Kina dhe Rusia kanë qenë të pakënaqura me supremacinë e SHBA-së dhe kanë kërkuar të rivendosin atë që e konsiderojnë dominimin e tyre natyror dhe tradicional rajonal.
Në një botë shumëpolare, sferat e interesit po fitojnë përsëri rëndësi. Për shekuj me radhë, aftësia për të ruajtur dhe mbrojtur një sferë interesi ka qenë pjesë e asaj që do të thoshte të ishe një fuqi e madhe. Ajo ka qenë gjithashtu një nga shkaqet më të zakonshme të luftës, pasi sferat shpesh mbivendoseshin. Lufta në dukje e pafundme trepalëshe midis Rusisë, Austrisë dhe Perandorisë Osmane për kontrollin e Ballkanit ishte burimi i konflikteve të shumta, përfshirë Luftën e Parë Botërore. Dëshira për të rimarrë ose krijuar sfera interesi ishte një motivim kryesor për tre fuqitë e varfra që ndihmuan në shkaktimin e Luftës së Dytë Botërore: Gjermaninë, Japoninë dhe Italinë.
Fundi i asaj lufte çoi në një braktisje globale të sferave të ndikimit. Një pjesë e asaj që e bëri rendin botëror liberal liberal ishte parimi i vetëvendosjes i sanksionuar në Kartën e Atlantikut dhe Kartën e Kombeve të Bashkuara. Ky parim u shkel herë pas here, madje edhe nga Shtetet e Bashkuara. Megjithatë, në rendet shumëpolare të së kaluarës, fuqitë e mëdha nuk kishin pse të merrnin në konsideratë të drejtat e vendeve më të vogla, dhe nuk e bënë. Në të kundërt, liberalizmi i rendit amerikan ushtroi presion mbi vendet e fuqishme që t’ua linin sovranitetin dhe pavarësinë atyre më të vogla brenda sferës së tyre të ndikimit.
Britanikët gradualisht e shpërbënë perandorinë e tyre, ashtu si edhe francezët. Gjermania u detyrua të hiqte dorë nga ambiciet e saj në Evropën Qendrore , ashtu siç Japonia pranoi fundin e sferës së saj të ndikimit në Azi, për të cilën kishte zhvilluar luftëra të shumta midis viteve 1895 dhe 1945. Nën rendin e udhëhequr nga amerikanët, këto fuqi nuk u përpoqën kurrë t’i rimerrnin ato sfera. Pas Luftës së Dytë Botërore, Kina u privua aq shumë nga çdo sferë ndikimi saqë nuk mundi as të rimerrte Tajvanin, një ishull fqinj të populluar nga ata që dikur kishin qenë qytetarë të saj. E vetmja sferë që mbeti, përveç asaj amerikane, ishte ajo e fituar nga Bashkimi Sovjetik në Jaltë mbi Evropën Qendrore dhe Lindore. Megjithatë, edhe kjo sferë ishte nën presion që nga fillimi, dhe përpjekja e kërkuar për ta ruajtur atë përfundimisht i tejkaloi aftësitë e Bashkimit Sovjetik, duke çuar në shembjen e tij.
Vetë ekzistenca e Shteteve të Bashkuara dhe e rendit liberal që ato mbështesnin u ofroi fuqive të vogla dhe të mesme një mundësi që multipolariteti ua kishte mohuar për shekuj me radhë. Shtetet satelite të Moskës në Evropën Qendrore dhe Lindore nuk do të kishin qenë kaq të vendosura të iknin nga orbita e saj nëse nuk do të kishte një vend ku të iknin. Rendi amerikan premtoi një standard më të lartë jetese, sovranitet kombëtar dhe barazi ligjore dhe institucionale. Kjo u ofroi vendeve që jetonin në hijen e Bashkimit Sovjetik një alternativë ndaj pranimit, dhe kur u paraqit mundësia për t’i shpëtuar kontrollit të Moskës, ata nuk e shpërdoruan atë.
Në vitet e fundit, disa të vetëshpallur realistë i kanë bërë thirrje Shteteve të Bashkuara të pranojnë një kthim në sferat e ndikimit si një alternativë ndaj unipolaritetit. Megjithatë, shumica kanë njohur vetëm sferat e ndikimit të Rusisë dhe Kinës. Këto sfera janë mjaft problematike. A e dimë shkallën e plotë të perceptimit të Kinës për sferën e saj legjitime të ndikimit? A përfshin ajo Vietnamin? Të gjithë Azinë Juglindore? Korenë? Po çfarë ndodh me atë që Kina e quan Zinxhiri i Parë i Ishujve , i cili përfshin Japoninë? Që nga koha e Pjetrit të Madh, sfera tradicionale e ndikimit të Rusisë ka përfshirë gjithmonë shtetet baltike dhe të paktën një pjesë të Polonisë. Vladimir Putin po e imiton hapur Pjetrin e Madh dhe nuk e fsheh dëshirën e tij për të rivendosur perandorinë sovjetike siç ekzistonte gjatë Luftës së Ftohtë.
Njohja e sferave të ndikimit të Rusisë dhe Kinës do të thoshte pranimi i hegjemonisë së tyre mbi një numër vendesh që aktualisht gëzojnë pavarësi sovrane. Dhe në këtë rend të ri botëror në zhvillim, Rusia dhe Kina nuk do të jenë të vetmet që kërkojnë të zgjerojnë sferat e tyre të ndikimit. Nëse Gjermania dhe Japonia duan të bëhen përsëri fuqi të mëdha, edhe ato do të kenë sfera ndikimi, të cilat në mënyrë të pashmangshme do të mbivendosen me ato të Kinës dhe Rusisë, duke çuar në konflikte të shumta në të ardhmen shumëpolare, ashtu siç ndodhi në të kaluarën shumëpolare.
Bota e re shumëpolare
Kjo na sjell te ideja shumë e diskutuar e një marrëveshjeje të re midis Shteteve të Bashkuara, Kinës dhe Rusisë, ekuivalente me Koncertin e Evropës të shekullit të 19-të. Një marrëveshje e suksesshme do të duhej të përcaktonte kufijtë e sferave të tyre përkatëse të ndikimit. A është e mundur një marrëveshje e tillë?
Përgjigja është jo, sepse bota e re shumëpolare nuk do të ketë të njëjtat karakteristika si ajo që mbizotëronte dy shekuj më parë. Austria e Metternich-ut ishte një fuqi që favorizonte status quo-në, e interesuar vetëm në mbrojtjen e një rendi konservator kundër rivalëve të saj liberalë. Bismarck e konsideronte Gjermaninë e tij të sapobashkuar në fund të shekullit të 19-të të kënaqur . Të dy kërkonin një ekuilibër për të ruajtur atë që kishin, jo për të fituar më shumë.
Megjithatë, Kina dhe Rusia nuk janë aspak fuqi të vetëkënaqura, mbështetëse të status quo-së. Ato janë fuqi të pakënaqura dhe të zvogëluara. Që nga fundi i Luftës së Ftohtë, ato kanë shfaqur pakënaqësi kronike me supremacinë globale amerikane dhe janë përpjekur të rivendosin atë që e konsiderojnë dominimin e tyre natyror dhe tradicional rajonal. Edhe sot, Kina ushtron vetëm kontroll të pjesshëm mbi Azinë Juglindore, nuk e kontrollon Tajvanin dhe është larg nga gëzimi i asaj që do ta konsideronte të nënshtruar nga Japonia dhe Koreja e Jugut. Rusia, nga ana e saj, është vetëm në fazat e hershme të rindërtimit të sferës së saj tradicionale të ndikimit në Evropën Qendrore dhe Lindore. Ukraina nuk është fundi, por fillimi i rendit të parashikuar nga Putini.
Megalomania e Trump po e ndryshon SHBA-në dhe po e shndërron vendin nga një udhëheqës ndërkombëtar në një të përjashtuar ndërkombëtarisht. Populli amerikan do të vuajë pasojat për vite me radhë.
Çfarë lloj marrëveshjeje me Shtetet e Bashkuara mund t’i plotësonte këto ambicie? Nuk do të ishte një marrëveshje që thjesht kodifikonte status quo-në, siç u përpoq të bënte Koncerti i Evropës. Do të duhej të akomodonte transformimin radikal gjeopolitik të Evropës dhe Azisë që Rusia dhe Kina e konsiderojnë thelbësor dhe për të cilin, të paktën Rusia, është përgatitur të shkojë në luftë. Një transformim i tillë nuk do të jetë një proces i këndshëm për fuqitë e vogla dhe të mesme të detyruara të heqin dorë nga pavarësia e tyre dhe të pranojnë dominimin e Pekinit, Moskës ose Uashingtonit, dhe ndoshta, me kalimin e kohës, të Berlinit, Tokios ose kush e di kujt tjetër.
Nëse katër dekadat e para të shekullit të 20-të na mësuan diçka, ajo është se arritja e paqes së qëndrueshme me fuqi pa territore është e vështirë. Çdo vend ose territor që u cedohet atyre i forcon ata dhe i inkurajon të bëjnë kërkesën e radhës.
Në fakt, Pekini dhe Moska nuk kanë as dëshirën dhe as nevojën për të arritur ndonjë marrëveshje moderuese me Shtetet e Bashkuara. Përkundrazi, ata kanë çdo arsye për të besuar se është koha e duhur për të ecur përpara. Xi Jinping ka folur për “ndryshime të mëdha të papara në një shekull” që i ofrojnë Kinës një “periudhë mundësie strategjike”. Për Putinin, çmontimi i aleancës transatlantike nga Trump është një nga ato “ndryshime të mëdha”. Pse nuk do ta shfrytëzonte ai mundësinë? Ai nuk mund ta dijë se sa do të zgjasë faza e Trump në Shtetet e Bashkuara; dhe, nëse evropianët do të riarmatoseshin, mundësia për Kremlinin do të zhdukej. Deri më tani, Putini ka vepruar ngadalë: ai priti gjashtë vjet midis pushtimit të Gjeorgjisë dhe aneksimit të Krimesë, dhe pastaj tetë të tjerë para pushtimit në shkallë të plotë të Ukrainës, i penguar rëndë nga Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e saj. Amerikanët tani e kanë thyer atë solidaritet, dhe Putini mund ta konsiderojë momentin për të përshpejtuar planet e tij për pushtim.
Kjo do të thotë që vitet e para të epokës së re multipolare nuk do të shënohen nga një diplomaci e aftë dhe pajtuese, por nga një konkurrencë dhe konfrontim i fortë. Bota do t’i ngjajë më shumë epokës brutale multipolare të fillimit të shekullit të 20-të sesa botës më të rregullt, megjithëse ende brutale, të shekullit të 19-të.
Forca e vërtetë e Shteteve të Bashkuara
Kjo është bota e re në të cilën po hyjnë Shtetet e Bashkuara, pasi kanë hequr dorë vullnetarisht nga asetet e tyre më të mëdha. Mendimtari strategjik kinez me ndikim, Yan Xuetong, dikur vërejti se ndryshimi më i rëndësishëm midis Shteteve të Bashkuara dhe Kinës nuk është fuqia ushtarake apo ekonomike, të cilën Kina gjithashtu mund ta grumbullojë. Është sistemi global i aleancave dhe partneriteteve që Shtetet e Bashkuara zotërojnë.
Kur Rusia ose Kina kanë shkuar në luftë, ato e kanë bërë këtë të vetme. Kur Shtetet e Bashkuara kanë shkuar në luftë, madje edhe në një konflikt jopopullor si Iraku, ato kanë pasur mbështetjen e dhjetëra aleatëve. Projeksioni i fuqisë ushtarake amerikane është varur nga bazat në të gjithë botën, të ofruara nga vendet që i besonin Shteteve të Bashkuara si partner dhe ishin të gatshme të anashkalonin shqetësimet e strehimit të trupave amerikane.
Megjithatë, situata mund të rishqyrtohet nëse Shtetet e Bashkuara pushojnë së garantuari sigurinë e këtyre vendeve dhe, për më tepër, zhvillojnë luftë ekonomike kundër tyre dhe imponojnë kërkesa ofenduese politike dhe ideologjike. Zyrtarët e Trump duket se presin që vendet evropiane dhe aziatike t’u bashkohen Shteteve të Bashkuara sa herë që Uashingtoni ka nevojë ose dëshiron që ato të ndodhin (për shembull, për të ushtruar presion mbi Kinën), edhe pa u ofruar asgjë në këmbim. Por a është e mundur të braktisësh aleatët dhe të mbështetesh ende tek ata?
Do të ishte një gjë që Shtetet e Bashkuara të tërhiqeshin vërtet në hemisferën e tyre dhe të ktheheshin në izolimin dhe indiferencën ndaj çështjeve botërore që shfaqën gjatë gjithë shekullit të 19-të. Megjithatë, një nga aspektet më të habitshme të politikës së jashtme të kësaj administrate është se, pavarësisht gjithë retorikës së saj “Amerika e Para”, Trump shfaq një ambicie globale që duket se nuk njeh kufij. Ai kënaqet duke ushtruar pushtetin amerikan, edhe pse ai e gërryen atë. Në vitin e tij të parë në detyrë, ai ka nisur sulme kundër Iranit dhe Sirisë; ka kërcënuar të pushtojë Kanadanë dhe Groenlandën; ka rrëzuar qeverinë e Venezuelës dhe është zotuar të “drejtojë” vendin; është përzier në mënyrë joefektive në luftërat në Azinë Juglindore, Afrikën Qendrore dhe Lindjen e Mesme; dhe madje ka propozuar projekte ndërtimi në Rripin e Gazës që do të kërkonin forcat amerikane për t’i mbrojtur ato.
A është kjo ajo që nënkuptojnë me “moderim”? Ithtarët intelektualë të Trumpit e lavdërojnë atë për braktisjen e “qëllimeve absurde utopike” të “elitave të paafta”, por menjëherë e lavdërojnë atë për përpjekjen e tij për të “riformësuar” të gjithë botën. Për çfarë qëllimi e riformëson? Për të mbushur xhepat e Trumpit?
Nga një vend kryesor në një shtet të varfër
Megalomania e Trump po transformon Shtetet e Bashkuara, duke e kthyer vendin nga një udhëheqës ndërkombëtar në një të përjashtuar ndërkombëtar, dhe populli amerikan do të vuajë pasojat për vite me radhë. Kancelari gjerman i vitit 1916, Theobald von Bethmann Hollweg, kishte frikë se sjellja e vendit të tij do ta bënte atë një “qen të tërbuar midis kombeve” dhe do të provokonte “dënimin e të gjithë botës së civilizuar”. Ai kishte të drejtë. Udhëheqësit gjermanë krenoheshin me “realizmin” e tyre të palëkundur dhe besonin se ndjekja e hapur dhe brutale e interesit vetjak ishte thjesht ajo që bënin vendet. Megjithatë, siç theksoi historiani Paul Kennedy, mbështetja e vazhdueshme e Gjermanisë “në kodin e Machtpolitik të papërpunuar ” ndihmoi në bashkimin e fuqive të mëdha të botës në sjelljen e rënies së saj.
Administrata Trump kënaqet duke ndjekur interesin vetjak dhe duke përdorur forcën për hir të vet, me një shpërfillje të gëzueshme për interesat e të tjerëve. Siç deklaroi H.R. McMaster, këshilltari i sigurisë kombëtare i Trump gjatë mandatit të tij të parë, në një artikull të shkruar në bashkëpunim me ekonomistin Gary Cohn, bota nuk është një “bashkësi globale”, por përkundrazi “një arenë në të cilën vendet, aktorët joqeveritarë dhe korporatat konkurrojnë për avantazhe”, dhe në këtë botë të politikës së barazimit , Shtetet e Bashkuara gëzojnë një pushtet “të pakrahasueshëm”. Por për sa kohë? Formulimi i McMaster, ashtu si lartësimi i interesit vetjak nga Trump, rrjedh nga një keqkuptim i thellë i burimeve të vërteta të fuqisë amerikane. Pjesa më e madhe e ndikimit të Amerikës në botë rrjedh nga trajtimi i të tjerëve si pjesë e një bashkësie kombesh demokratike ose si partnerë strategjikë.
Të tjerë e shohin në këtë mënyrë, megjithëse shumë amerikanë nuk e shohin. Yan, mendimtari kinez, vërejti se një nga elementët që e mbante rendin amerikan të bashkuar ishte reputacioni i tij për moralin dhe respektin për normat ndërkombëtare. Theodore Roosevelt, i konsideruar shpesh si realist tipik amerikan dhe jo tamam i ndrojtur në ushtrimin e pushtetit, besonte se kombet e mëdha në fund të fundit duhet të udhëhiqen nga një “ndërgjegje shoqërore ndërkombëtare” që merrte parasysh jo vetëm interesat e tyre, por edhe “interesat e të tjerëve”. Një fuqi e madhe e suksesshme, vërejti ai, nuk mund të vepronte “pavarësisht themeleve të moralit të vërtetë”.
Për dekada të tëra, pjesa më e madhe e botës mbështeti Shtetet e Bashkuara që vepronin sipas këtyre parimeve dhe pranonin fuqinë e tyre, pavarësisht të metave dhe gabimeve të tyre, pikërisht sepse nuk vepronin të udhëhequra nga interesi i vogël vetjak, e aq më pak nga interesi i vogël egoist i një sundimtari.
Ajo epokë ka mbaruar. Vetëm në një vit, Trump ka arritur të çmontojë rendin ekzistues amerikan dhe të dobësojë aftësinë e Amerikës për të mbrojtur interesat e saj në botën që do të vijë. Nëse amerikanët mendonin se mbrojtja e rendit botëror liberal ishte shumë e kushtueshme, ata duhet të përgatiten për atë që do të duhet të paguajnë me atë që do të vijë.
*Robert Kagan është kontribues në ‘The Atlantic’, një bashkëpunëtor i lartë në Institutin Brookings dhe autor i botimit të fundit ‘Rebelimi: Si antiliberalizmi po e shkatërron përsëri Amerikën’ (Knopf, 2024).
Last Updated on 23/07/2026 by Anisa
Janë shënuar dhe momentet e para të tensione tashmë brenda sallës së Kuvendit.
Ishte deputeti i Partisë Mundësia Erald Kapri i cili është ngritur nga karrigia e tij dhe ka shkuar drejt foltores për të mbajtur fjalën, por pa qenë radha e tij..
Në këtë moment ka ndërhyrë menjëherë Garda duke e penguar.
Ndërsa ky i fundit ka vijuar të qëndrojë në foltore, edhe pse me mikrofonin e fikur dhe pa e pasur të drejtën e fjalës./ad
Last Updated on 23/07/2026 by Anisa
Me rreth 30 minuta vonesë ka nisur këtë të enjte mbledhja e seancës plenare.
Ndërsa në sallë kanë nisur punimet, jashtë Kuvendit vijojnë tensionet.
Seanca plenare ka nisur me 1 minutë heshtje në nderim të akademikut Emin Riza, i cili u nda nga jeta një ditë më parë në moshën 89-vjeçare.
Protestuesit përplasen me policinë, teksa kërkojnë që të afrohen dhe të futen në Kuvend./ad
Nga Eduard Zaloshnja
Në periudhën prill-maj, Instituti Ndërkombëtar Republikan (IRI), me qendër në Uashington, zhvilloi një sondazh në Shqipëri me 1200 të anketuar në të gjithë territorin e vendit. Kampioni u kolaudua statistikisht që të përfaqësonte të gjithë popullsinë e rritur të vendit, me maksimum të gabimit statistikor +/- 3.1% (https://www.iri.org/resources/albania-survey-of-public-opinion-april-may-2026/).
Ndër pyetjet e shumta në sondazhin e IRI-t, ishte edhe kjo pyetje për qeverinë: “Cila është arritja më e rëndësishme e qeverisë aktuale?”, për të cilën të anketuarit ishin të lirë të jepnin përgjigje krejt spontane. Vetëm 33% u përgjigjën “Asnjë”. Ndërkohë, 10% as nuk përmendën ndonjë arritje dhe as nuk i mohuan arritjet. Nga ana tjetër, plot 57% përmendën arritje të qeverisë (shihni grafikun e mëposhtëm).
Kur të anketuarve iu kërkua të jepnin një vlerësim të përgjithshëm për punën e qeverisë, 49% anonin nga vlerësimi pozitiv dhe 49% nga vlerësimi negativ. Që do të thotë se tek 49-përqindëshi negativ mund të përmblidhen 33% që nuk shohin asnjë arritje të qeverisë, 10% që janë të dyzuar për arritjet e saj, dhe 6% që shohin ndonjë arritje, por sidoqoftë anojnë nga vlerësimi negativ për të.
Meqë kampioni statistikor i IRI-t e përfaqëson statistikisht popullsinë e rritur të vendit, mund të ekstrapolohet me afërsi se rreth 930 mijë banorë të rritur këtu anojnë nga vlerësimi pozitiv për qeverinë, rreth 625 mijë nuk shohin asnjë arritje të qeverisë, rreth 190 mijë janë të dyzuar për arritjet e saj, dhe rreth 115 mijë shohin ndonjë arritje, por sidoqoftë anojnë nga vlerësimi negativ për të.
Last Updated on 23/07/2026 by Anisa
67 oficerë të rinj, mes tyre 10 nga Republika e Kosovës përfunduan me sukses programin një-vjeçar të Kursit të Përgatitjes së Oficerëve në Akademinë e Forcave të Armatosura (AFA).
Në ceremoninë e diplomimit të tyre të organizuar mbrëmjen e djeshme në garnizonin “Skënderbej” morën pjesë: Kryeministri Edi Rama; Ministri i Mbrojtjes, Ermal Nufi; Ministrja e Arsimit, Mirela Kumbaro; Ministri i Mbrojtjes së Republikës së Kosovës, Ejup Maqedonci; Shefi i Shtabit të Përgjithshëm të Forcave të Armatosura, Gjenerallejtënant Arben Kingji; përfaqësues të lartë të Forcave të Armatosura; ambasadorë, atashe ushtarakë, pedagogë, familjarë dhe të ftuar të tjerë.
Në fjalën e tij përshëndetëse, Ministri i Mbrojtjes, z. Ermal Nufi përgëzoi oficerët e rinj në përfundimin me sukses të kursit:
“Sot Shqipëria fiton një brez të mirë oficerësh, një brez të ri udhëheqësish të përgatitur mirë për t’i shërbyer Atdheut, qytetarëve dhe për të përfaqësuar me dinjitet flamurin shqiptar. 67 oficerë të rinj, 10 prej të cilëve nga Kosova, i uroj përzemërsisht në përfundimin me sukses të Kursit të Përgatitjes së Oficerëve. Sot, Akademia e Forcave të Armatosura (AFA) është më tepër se një institucion arsimor – është një vend ku formohen udhëheqësit me karakter, integritet dhe profesionalizëm të frymëzuar nga vlerat e Detyrës, Nderit dhe Atdheut. Ndaj bindjen se investimi në dije është i vetmi investim në sigurinë tonë të përbashkët në të ardhmen tonë euroatlantike.”, u shpreh ai.
Ministri Nufi shprehu mirënjohjen e sinqertë për të gjithë pedagogët dhe instruktorët e AFA, të cilët kanë formësuar këtë brez të ri oficerësh, ashtu siç kanë bërë edhe me brezat para tyre.
“Një falënderim i veçantë shkon edhe për të gjithë familjarët e këtyre kadetëve, të cilët i kanë mbështetur ata përgjatë gjithë këtij rrugëtimi.” – nënvizoi ai ndër të tjera.
Për Ministrin Nufi, oficerët e rinj që u diplomuan nuk mbajnë vetëm një gradë ushtarake, por edhe besimin e një kombi, duke theksuar se ky besim merr një rëndësi të veçantë në një periudhë kur mjedisi i sigurisë po ndryshon me ritme të shpejta.
Në fund të fjalës së tij, Ministri Nufi falënderoi në mënyrë të veçantë, Kryeministrin e Republikës së Shqipërisë, stafin e Ministrisë së Mbrojtjes dhe Ministrin e Mbrojtjes të Republikës së Kosovës për praninë e tyre në këtë ceremoni diplomimi.
“Besoj se prania e tyre sot është simbolike. Ajo dëshmon jo vetëm mbështetjen e shtetit dhe të Qeverisë së Shqipërisë, por edhe të Qeverisë së Kosovës për këtë akademi. Njëkohësisht, ajo është një shenjë për të kujtuar ditën kur u bë betimi, ditën kur u mor vendimi dhe ditën kur jeta iu kushtua shërbimit në Forcat e Armatosura të Republikës. Është një ditë e veçantë, një ditë që nuk harrohet lehtë. Për këtë arsye, të gjithë jemi shumë krenarë dhe u urojmë shumë suksese të gjithë këtyre kadetëve. Mbarësi në rrugëtimin tuaj dhe mbajeni me nder betimin që do të bëni sot. Nderoni Atdheun, nderoni flamurin!”, u shpreh Ministri Nufi.
Vezët janë prej kohësh pjesë e debatit për ushqimin e shëndetshëm. Dikur fajësoheshin për kolesterolin, ndërsa sot shumica e studimeve tregojnë se, për njerëzit e shëndetshëm, konsumimi i moderuar i tyre mund të sjellë më shumë përfitime sesa rreziqe. Sipas Harvard T.H. Chan School of Public Health dhe American Heart Association, një vezë në ditë mund të jetë pjesë e një diete të ekuilibruar për shumicën e të rriturve. Megjithatë, personat me sëmundje kardiovaskulare, diabet ose kolesterol të lartë duhet të këshillohen me mjekun për sasinë e përshtatshme.
Ndihmojnë në ruajtjen e masës muskulore
Vezët janë një burim i shkëlqyer i proteinave me cilësi të lartë, pasi përmbajnë të nëntë aminoacidet thelbësore që i duhen organizmit. Ato furnizojnë gjithashtu trupin me kolinë, selen dhe vitamina të grupit B, lëndë ushqyese që mbështesin funksionin e muskujve dhe rikuperimin pas aktivitetit fizik. Kur kombinohen me ushtrime force, proteinat e vezëve mund të ndihmojnë në ruajtjen dhe zhvillimin e masës muskulore.
Mund të mbrojnë qelizat nga dëmtimi
Vezët përmbajnë antioksidantë si luteina dhe zeaksantina, të cilët ndihmojnë në luftimin e stresit oksidativ dhe mbrojnë qelizat nga dëmtimi i radikaleve të lira. Një dietë e pasur me antioksidantë lidhet me një rrezik më të ulët për disa sëmundje kronike, megjithëse vezët janë vetëm një pjesë e një regjimi të shëndetshëm ushqimor.
Mund të ndihmojnë në uljen e inflamacionit
Shumë nga lëndët ushqyese me efekt anti-inflamator gjenden te e verdha e vezës. Për këtë arsye, konsumimi i vezës së plotë ofron më shumë përfitime sesa vetëm e bardha, e cila përmban kryesisht proteina.
Ju mbajnë të ngopur për më gjatë
Falë përmbajtjes së lartë të proteinave dhe numrit relativisht të ulët të kalorive, vezët mund të ndihmojnë në kontrollin e oreksit. Studime kanë treguar se njerëzit që konsumojnë vezë në mëngjes ndihen të ngopur për më gjatë dhe priren të hanë më pak gjatë pjesës tjetër të ditës.
Çfarë ndodh me zemrën?
Lidhja mes vezëve dhe shëndetit të zemrës ka qenë objekt studimesh për vite me radhë. Disa kërkime sugjerojnë se konsumimi i rreth një veze në ditë nuk rrit rrezikun për sëmundje kardiovaskulare te personat e shëndetshëm, madje mund të lidhet me një rrezik më të ulët për goditje në tru. Megjithatë, efektet mund të ndryshojnë te personat që kanë probleme ekzistuese me zemrën ose metabolizmin.
A rrisin vezët kolesterolin?
Një vezë e madhe përmban rreth 207 mg kolesterol, kryesisht në të verdhën. Megjithatë, sipas studimeve të fundit, kolesteroli që merret nga ushqimi nuk ndikon në të njëjtën mënyrë te të gjithë njerëzit. Për shumicën e individëve të shëndetshëm, vezët nuk shkaktojnë rritje të ndjeshme të kolesterolit në gjak dhe mund të kontribuojnë edhe në rritjen e HDL-së, të njohur si “kolesteroli i mirë”.
Çfarë përmban një vezë e madhe?
Ndërsa e bardha e vezës siguron rreth 4 gram proteina dhe nuk përmban kolesterol.
Kush duhet të tregojë kujdes?
Ekspertët rekomandojnë që personat me:
të konsultohen me mjekun ose dietologun për sasinë e përshtatshme të vezëve në dietën e tyre.
Sa vezë mund të konsumoni?
Për shumicën e të rriturve të shëndetshëm, 1-2 vezë në ditë konsiderohen të sigurta si pjesë e një diete të balancuar. Po aq e rëndësishme është edhe mënyra e gatimit. Ekspertët rekomandojnë vezë të ziera, të poçuara ose të gatuara me pak vaj ulliri, duke shmangur sasitë e mëdha të gjalpit, proshutës dhe yndyrave të ngopura./ad
Last Updated on 23/07/2026 by Anisa
Agron Shehaj është përplasur me Gardën e Kuvendit, pasi nuk është lejuar që të futet në sallën e punimeve.
Kjo për shkak se ai është përjashtuar nga seanca e mëparshme.
Nga ana tjetër Shehaj pretendon se afati i përjashtimit i ka skaduar më 21 korrik, por kjo nuk është pranuar dhe ai ka vijuar të qëndrojë në hollin e Kuvendit.
“Kjo është e tmerrshme. Kemi informacion që Rama do të vijë në seancë. Ai i trembet Shehajt në seancë. Ne kemi sjellë urdhrin këtu, që kanë kaluar 30 ditë dhe ata nuk e lejojnë të hyjë. “Je i përjashtuar ende”, i thonë. Vendi po shkon në një konflikt civil, ata nuk lejojnë deputetët të bëjnë punën e tyre”, u shpreh për mediat deputeti Erald Kapri./ad
Një fotografi. Disa rreshta urimi. Mjaftuan kaq që në rrjetet sociale të rikthehej një nga historitë më të ndjeshme të sportit shqiptar.
Faqja në Instagram pyrrospyrros, e lidhur me figurën e legjendës së peshëngritjes Pirro Dhima, publikoi një postim kushtuar ish-kampionit Leonidas Sabanis, duke e cilësuar “shok sportiv dhe bashkudhëtar për një jetë”.
Në tekst përmendet rrugëtimi i tij në Greqi, medaljet olimpike dhe karriera me ekipin kombëtar grek. Por mungon një detaj që për shqiptarët është thelbësor: Leonidas Sabanis lindi si Luan Shabani, në Korçë, dhe sukseset e para ndërkombëtare i arriti duke përfaqësuar Shqipërinë.
Medalja e parë evropiane që Shqipëria nuk e harron
Përpara se të bëhej medalist olimpik për Greqinë, Luan Shabani kishte hyrë tashmë në historinë e sportit shqiptar. Në Kampionatin Evropian të vitit 1989 në Athinë, ai fitoi medaljen e bronztë në kategorinë 56 kilogramë, duke i dhënë Shqipërisë medaljen e parë në historinë e saj në një Kampionat Evropian të peshëngritjes.
Një vit më vonë, në Aalborg të Danimarkës, ai e përmirësoi edhe më tej këtë arritje, duke fituar medaljen e argjendtë, sërish nën flamurin kuqezi. Këto janë sukseset që i paraprinë karrierës së tij të njohur në Greqi.
Nga Shqipëria në Greqi
Pas ndryshimeve politike të fillimit të viteve ’90, Shabani u largua drejt Greqisë. Atje mori shtetësinë greke, ndryshoi emrin në Leonidas Sabanis dhe nga viti 1993 nisi të garonte me ekipin kombëtar grek.
Me Greqinë fitoi dy medalje olimpike argjendi, në Atlanta 1996 dhe Sidnei 2000, si edhe medalje në kampionate botërore dhe evropiane, duke u shndërruar në një nga figurat më të rëndësishme të peshëngritjes greke.
Karriera e tij u mbyll me një episod të hidhur. Në Lojërat Olimpike të Athinës 2004, medalja e bronztë iu hoq pasi rezultoi pozitiv në testin antidoping dhe u pezullua për dy vjet.
Postimi që riktheu debatin
Në postimin e publikuar së fundmi, emri Luan Shabani nuk përmendet. Figura prezantohet ekskluzivisht si Leonidas Sabanis, me përshkrimin e karrierës së tij në Greqi dhe me fotografinë ku mban flamurin grek mbi supe.
Kjo zgjedhje ka rikthyer diskutimin e vjetër në Shqipëri mbi sportistët që u formuan në sistemin sportiv shqiptar, por ndërtuan karrierën dhe lavdinë ndërkombëtare duke përfaqësuar një shtet tjetër.
Paralele me Pirro Dhimën
Historia bëhet edhe më domethënëse për shkak të lidhjes me Pirro Dhimën. Edhe ai u largua nga Shqipëria në fillim të viteve ’90 dhe u bë një nga peshëngritësit më të suksesshëm në historinë olimpike, duke fituar medaljet e tij nën flamurin grek.
Ndër vite, Dhima ka deklaruar publikisht se e konsideron veten “grek i lindur në Shqipëri” dhe jo shqiptar me origjinë greke. Në intervista të ndryshme ai ka pohuar se identiteti i tij është grek, ndërsa ka shprehur respekt për shqiptarët dhe vendin ku u rrit. Këto deklarata kanë nxitur shpesh reagime dhe debate në Shqipëri.
Një histori që vazhdon të prekë shqiptarët
Rrugëtimi i Luan Shabanit dhe Pirro Dhimës është pjesë e një fenomeni më të gjerë të viteve ’90, kur shumë sportistë shqiptarë u larguan jashtë vendit për shkak të kushteve ekonomike dhe mungesës së mbështetjes sportive.
Shumë prej tyre ndryshuan shtetësi dhe ndërtuan karriera të jashtëzakonshme duke përfaqësuar vende të tjera. Për Greqinë, Leonidas Sabanis është një medalist olimpik.
Për Shqipërinë, ai mbetet gjithashtu Luan Shabani, njeriu që i dhuroi vendit medaljen e parë evropiane në historinë e peshëngritjes. Ndoshta pikërisht për këtë arsye, një postim i thjeshtë në rrjetet sociale mjaftoi për të rikthyer një debat që, edhe pas më shumë se tre dekadash, vazhdon të zgjojë emocione te sportdashësit shqiptarë.
Last Updated on 23/07/2026 by Anisa
Sali Berisha dhe deputetët e PD janë futur në Kuvend nga pjesa e pasme e institucionit, ndërsa në hyrje vijon protesta e tensionuar dhe përplasjet e tubuesve me policinë.
Berisha tha para gazetarëve se sot duhet të shkrihet parlamenti.
Ndërkohë i pyetur nëse vetë Berisha është i gatshëm të djegë mandatin e tij të deputetit, Berisha nuk dha përgjigje./ad
Raporti përfundimtar i PS për reformën Territoriale parashikon katër skenarë se si mund të konfigurohet harta e bashkive nisur nga zgjedhjet e ardhshme lokale, por jo një numër fiks të këtyre njësive.
Në dokumentin prejn 357 faqesh, nuk ka të përfshirë asnjë hartë apo numër bashkish të propozuara nga PS-ja.
Raporti nis me një parathënie të bashkëkryetarit socialist, Arbër Mazniku, argumentohet se përse harta e miratuar 12 vjet më parë, duhet të ndryshohet.
“Shqipëria e sotme nuk ka më të njëjtën shpërndarje të popullsisë dhe të aktivitetit ekonomik që kishte kur u përcaktua ndarja aktuale administrative. Disa zona janë rritur, ndërsa të tjera kanë humbur një pjesë të konsiderueshme të popullsisë. Një numër bashkish përballen me vështirësi për të siguruar financa të qëndrueshme, staf të kualifikuar dhe kapacitete të mjaftueshme administrative. Për këtë arsye, harta ekzistuese duhet vlerësuar përballë realitetit të ri demografik, ekonomik dhe funksional të vendit”, thotë Mazniku në parathënien e tij.
Sa i përket katër skenarëve, në raport thuhet se ato parashikojnë që nga decentalizimi asimetrik që është skenari me numrin aktual të bashkive, te bashkimet e mëdha që ushtrojnë të gjitha funksionet; bashkime të shkallës së mesme dhe rialokim i funksioneve plotësuese si dhe skenari me bashki të fokusuara vetëm te funksionet bazë.
“Pavarësisht skenarit që do të zgjidhet, analiza identifikon tri prioritete të përbashkëta reforme: (i) qartësimi i alokimit të disa funksioneve që formalisht u janë caktuar bashkive, por ushtrohen pjesërisht ose de facto nga nivele të tjera; (ii) qartësimi i ndarjes së kompetencave në funksionet ku qeverisja qendrore luan rol të rëndësishëm; dhe (iii) forcimi e ridizajnimi i sistemit të barazimit fiskal, pasi diferencat në kapacitet fiskal vazhdojnë të ndikojnë ekzekutimin dhe disa funksione mbeten të nënfinancuara”, thuhet në raport.
Një tjetër pikë e rëndësishme e dokumentit të PS-së është lidhja mes bashkimit të bashkive dhe automonisë fiskale.
“Nuk mjafton vetëm të bashkohen bashki, as nuk mjafton vetëm të rriten burimet financiare. Reforma duhet të zgjidhë njëkohësisht problemin e madhësisë, problemin e burimeve dhe problemin e kostos reale të shërbimeve. Nëse bashkohen dy ose më shumë bashki që kanë të ardhura të ulëta, ekonomi të dobët dhe varësi të lartë nga transfertat, rezultati do të jetë një bashki më e madhe në territor, por jo domosdoshmërisht më e fortë financiarisht. Pra, bashkimi mund të ulë disa kosto administrative, por nuk krijon vetvetiu bazë të re tatimore”, vijon më tej raporti.
Sa i përket varësisë nga fondet e qeverisë, Tirana konsiderohet me e varur vetëm 22%, Vlora dhe Saranda 25% dhe Durrësi 39%, ndërkohë që bashkitë që janë shumë të varura nga qeveria janë Hasi 1.053%, Pusteci 1.099% dhe Këlcyra 1.255%./ad
Pesë anëtarë të forcave të sigurisë tajlandeze u vranë dhe gjashtë civilë, përfshirë dy fëmijë të vegjël, u plagosën në një sulm në jugun e trazuar të Tajlandës.
Rreth 10 sulmues të veshur me të zeza dhe me kapele mbërritën me një kamionçinë dhe motoçikleta përpara se të nisnin një sulm në një pikë kontrolli buzë rrugës në provincën Narathiwat vonë të mërkurën duke përdorur armë zjarri të nivelit ushtarak dhe bomba.
Autoritetet thanë se sulmuesit sekuestruan tre pushkë AK-47, tre jelekë antiplumb dhe disa telefona celularë nga pika e kontrollit përpara se të iknin. Forcat e sigurisë më vonë gjetën kamionçinën e përdorur në sulm të braktisur dhe të djegur rreth 21 km nga vendi i ngjarjes.
Ashtu si me shumicën e sulmeve në jug të Tajlandës, asnjë grup nuk e mori menjëherë përgjegjësinë.
Qeveria e dënoi sulmin si një akt terrorizmi që përbënte “një kërcënim serioz për sigurinë kombëtare” dhe minonte përpjekjet e vazhdueshme për të ringjallur procesin e paqes.
Rajoni kufitar jugor i Tajlandës përgjatë kufirit me Malajzinë ka qenë skena e një kryengritjeje të ngadaltë që zgjati për dekada, me forcat e sigurisë që luftojnë grupet që kërkojnë pavarësi për provincat kryesisht myslimane dhe etnikisht malajze të Pattani, Yala, Narathiwat dhe pjesë të Songkhla.
Rajoni dikur ishte pjesë e sulltanatit të pavarur malajzian të Patanit përpara se të aneksohej nga Siami sipas një traktati të vitit 1909 me Britaninë.
Faza e fundit e konfliktit shpërtheu në vitin 2004 dhe ka marrë më shumë se 7,800 jetë njerëzish, sipas monitoruesit të konflikteve Deep South Watch, shkruan Euronews.al
Bisedimet e paqes midis qeverisë tajlandeze dhe disa grupeve kryengritëse filluan në vitin 2013 me ndërmjetësimin e Malajzisë, por kanë ngecur vazhdimisht, duke dhënë pak përparim të prekshëm.
Sinjali – aty ku e vërteta flet para lajmit!
The post Sulm i armatosur në jug të Tajlandës: Vriten 5 anëtarë të forcave të sigurisë, plagosen 6 persona appeared first on Sinjali.
Login