Një betejë e ashpër urbanistike ka shpërthyer në Kalamata, në bregdetin jugperëndimor të Pelonezit, Greqi, lidhur me projektin “Nika Bay Kalamata” – një mega-resort bregdetar me vlerë 136.5 milionë euro ($158 milionë). Ky projekt ka ndarë në dysh komunitetin vendas dhe ka nxitur një përplasje të fortë politike mbi të ardhmen e pronës publike, lirinë e aksesit në bregdet dhe shtrirjen gjithnjë e më të madhe të kapitalit të huaj.
Plani i projektit bregdetar në Kalamata
Projekti i korporatës, i udhëhequr nga “IDM Kalamata” (një kompani investimi në pronësi të zhvilluesit të njohur izraelit të pasurive të paluajtshme, Pinhas “Pinni” Sarfati) në bashkëpunim me grupin ndërkombëtar “Magnolia Group”, synon të transformojë rrënjësisht një parcelë masive bregdetare prej 205,000 metrash katrorë (rreth 50 hektarë) në zonën perëndimore të Kordias (konkretisht në lagjen Bournias).
Plani kryesor parashikon një sipërfaqe totale ndërtimi prej rreth 40,000 metrash katrorë, ku përfshihen:
-Një hotel ultra-luksoz me 5 yje dhe 140 dhoma.
-Një kompleks banimi privat me 248 vila luksoze dhe rezidenca ekskluzive të markave të njohura.
-Restorante të nivelit të lartë, qendra ekskluzive të mirëqenies (wellness), hapësira sportive dhe zona tregtare.
Për të përshpejtuar hapat, grupi izraelit i ka dorëzuar dokumentet pranë “Enterprise Greece”, duke kërkuar që projekti të shpallet zyrtarisht si “Investim Strategjik i Kategorisë 1”. Kjo kornizë e procedurave të përshpejtuara (fast-track) anashkalon proceset e zakonshme burokratike lokale, duke i garantuar kompanisë një licencim të menjëhershëm dhe një Plan të Veçantë të Zhvillimit Hapësinor (ESCHASE).
“Privatizim kolonialist”: Kundërofensiva lokale
Ndërsa “Enterprise Greece” ka nisur fazën e konsultimit publik për projektin, reagimi i grupeve opozitare vendase, mbrojtësve të mjedisit dhe mediave kombëtare të krahut të majtë ka qenë i menjëhershëm dhe plot indinjatë. Kritikët e kanë cilësuar këtë fshat luksoz që po miratohet me procedurë të përshpejtuar si një “zhvillim zhvatës të stilit kolonial”, duke hequr paralizëm me privatizimet e ngjashme e të debatueshme që kanë ndodhur në mbarë Ballkanin. Rezistenca e komunitetit vendas përqendrohet në tre pika kritike:
-Humbja e aksesit publik: Shqetësimi kryesor i banorëve të Kalamatës është rreziku i pashmangshëm i rrethimit dhe izolimit të bregdetit të tyre. Mbështetur në nenet 5 dhe 6 të ligjit për Investimet Strategjike, investitorët kanë kërkuar shprehimisht koncesion ekskluziv dhe përdorim privat të vijës bregdetare dhe zonës së plazhit. Grupet vendase të qytetarëve paralajmërojnë se kjo do ta kthejë një pasuri natyrore publike në një “ekosistem të mbyllur VIP”, të rezervuar vetëm për elitën ndërkombëtare.
-Sfida kushtetuese: Rezistenca ka marrë një peshë të madhe politike pas ndërhyrjes së ish-kryetarit të Bashkisë së Kalamatës, Stavros Benos. Në një deklaratë të ashpër publike, Benos e dënoi projektin si “antikushtetues dhe jashtëzakonisht dëmtues”. Ai vuri në dukje se ky resort gjigant shkel hapur Planin e Përgjithshëm Rregullues (GPS) të vitit 2011, i cili u miratua me ligj pikërisht për të mbrojtur brezin perëndimor si një zonë të gjelbër e të virgjër bioklimatike, dhe jo për ta kthyer atë në një kantier masiv ndërtimi për pasuri të paluajtshme.
-Anashkalimi i demokracisë lokale: Aktivistët po kritikojnë ashpër manovrat ligjore që po përdoren për t’i hequr Këshillit Bashkiak të Kalamatës të drejtën e vetos mbi planifikimin urban. Duke shfrytëzuar ligjet kombëtare për procedurat e përshpejtuara (fast-track), fuqia vendimmarrëse zhvendoset tërësisht nga përfaqësuesit e zgjedhur vendas drejt një rrethi të mbyllur ministrish dhe aktorësh korporatash në Athinë.
Qëndrimi i kompanisë
Përballë protestave në rritje dhe pasqyrimit negativ në media, “IDM Kalamata” ka kaluar në defensivë, duke lëshuar një deklaratë publike në përpjekje për të ulur tensionet. Fondi investues pretendon se “Nika Bay” nuk është projektuar si një kompleks i mbyllur dhe i fortifikuar, por si një “lagje bregdetare” e hapur dhe e integruar në zonë. Ata janë zotuar të ruajnë hapësira të bollshme të gjelbra për publikun, të garantojnë kalim të lirë drejt detit dhe të sjellin vlerë afatgjatë në ekonominë lokale përmes krijimit të të paktën 75 vendeve të përhershme të punës.
Megjithatë, për qytetarët e Kalamatës, këto premtime tingëllojnë boshe. Përplasja ligjore dhe sociale që po zien për plazhin e Kordiasit tashmë është shndërruar në një betejë simbolike për një kauzë shumë më të madhe: Kush e zotëron në të vërtetë të ardhmen e bregdetit grek?/ Greek Reporter
Nga mbledhja e grupit të PS, kryeministri Edi Rama thotë se kurrë nuk ka qenë pjesë e takimeve në Aruba, ashtu siç pretendohet në rrjet. Rama tha se në epokën e algoritmeve, përsëritja e vazhdueshme e një pretendimi mjafton që ai të perceptohet si i vërtetë
“Fatos Lubonja kërkon llogari nga unë për Arubën. Në të gjithë historinë e njerëzimit, që kur janë vendosur rregullat e qytetërimit romak, llogaria jepet në bazë të fakteve. Çfarë vlere ka që unë të them se nuk kam qenë kurrë në Aruba, nuk e di fare për çfarë bëhet fjalë, nuk kam dërguar kurrë njeri? Këto nuk kanë vlerë, sepse Aruba është bërë e vërtetë, është nxjerrë në këtë fushën e algoritmit, është ricikluar në pafundësi dhe është bërë e vërtetë.
Siç është bërë e vërtetë që unë jam një konsumator kokaine. Fjala “drogagji”, “ik mor drogagji”, është një refren që mua më ndjek si e vërtetë. Siç është e vërtetë që unë kam akuzuar tim atë për marrëdhënie me time shoqe dhe për atësinë e djalit tim, është bërë e vërtetë çfarëdo të them unë. Nuk kanë rëndësi letrat e gjykimit, algoritmi e ka bërë të vërtetë, siç kanë bërë të vërtetë që unë jam një kusar që marr pjesën time nga çdo lloj gjëje që bëhet në Shqipëri. Për këtë arsye nuk e them këtë gjë rregullisht, se nuk ka asnjë vlerë”, tha Rama.
Norvegjia ka vendosur një ndalim thuajse të plotë të përdorimit të mjeteve të inteligjencës artificiale gjeneruese nga nxënësit e shkollave fillore, ndërsa do të kufizojë përdorimin e tyre edhe në arsimin e fëmijëve më të rritur, me qëllim shmangien e ndikimeve negative në procesin mësimor.
Kryeministri i Norvegjisë, Jonas Gahr Støre, deklaroi se vendimi vjen në një kohë kur vendi po përballet me rënie të rezultateve në testet arsimore. Sipas tij, përdorimi i inteligjencës artificiale mund të bëjë që fëmijët të anashkalojnë hapa të rëndësishëm në procesin e të nxënit.
“Gjëja më e rëndësishme në shkollë është që fëmijët tanë të mësojnë të lexojnë, të shkruajnë dhe të bëjnë matematikë”, u shpreh ai, duke theksuar se rregullat e reja do të hyjnë në fuqi nga viti i ri shkollor në fund të muajit gusht.
Sipas vendimit të qeverisë, nxënësit nga klasa e parë deri në të shtatën, të moshës 6 deri në 13 vjeç, në përgjithësi nuk duhet të përdorin mjete të inteligjencës artificiale. Ndërsa nxënësit e shkollës së mesme të ulët, 14 deri në 16 vjeç, do të mund t’i përdorin këto mjete vetëm me kujdes dhe nën mbikëqyrjen e mësuesve.
Në arsimin e mesëm të lartë, nga 17 deri në 19 vjeç, nxënësit pritet të mësojnë përdorimin e duhur të inteligjencës artificiale, në mënyrë që të përgatiten për studime të mëtejshme dhe tregun e punës.
Norvegjia nisi përdorimin e gjerë të kompjuterëve në klasa në vitet ’90 dhe më pas tabletëve pas vitit 2010, duke ulur përdorimin e librave dhe shkrimit me dorë. Megjithatë, qeveria ka njoftuar gjithashtu se do të propozojë financim më të madh për librat shkollorë, duke synuar kthimin e tyre në qendër të mësimdhënies.
Më herët gjatë këtij viti, qeveria norvegjeze ka propozuar gjithashtu ndalimin e përdorimit të rrjeteve sociale për fëmijët nën moshën 16 vjeç, si pjesë e një qasjeje më të gjerë për të kufizuar ekspozimin e të rinjve ndaj teknologjisë digjitale.
Nga mbledhja e grupit parlamentar të PS, kryeministri Edi Rama ironizoi thirrjet në protestë “Edi Rama ka mbaru”.
Teksa ironizoi qytetarët që protestojnë për 20 ditë kundër investimit në Zvërnec dhe qeverisë, Rama theksoi se qeveria nuk do të bëjë asnjë hap pas nga “kontrata” që ka bërë më popullin që e votoi në zgjedhjet e majit të vitit 2025.
“Për t’i dhënë kësaj një pathos revolucionar, aty në sheh nis refreni Edi Rama ka mbaru. Puna është se ikën mbrëmja dhe ikën mëngjesi, aty s’ka njeri se sheshi hapet në mbrëmje, ndërkohë që unë jam këtu, ne jemi këtu. E nesërmja vjen, vitet ikin, profecia vazhdon, sepse edhe po s’u bë e vërtetë, bëhet virale dhe ja ku jemi sot. për dekada me radhë kemi luftuar për lirinë shprehjes, me të drejtë, pa të s’ka demokraci, por ndërkoha pa e kuptuar kemi hyrë në një ferr tjetër social. Epokë ku problemi është pakufijshmëria e lirisë së shpërndarjes. Sot s’ka nevojë të censurosh faktet,. Mjafton t’i mbysësh. Kjo është situatë re kohës sonë, fakti dhe gënjeshtra janë dy njësi të mënyrës si funksionon algorimit, që nuk pyet kush ka të drejtë, por kush e merr peng më gjatë vëmendjen. Atij i jep shtysë tjetrit i ul shpërndarjen”, tha Rama.
Kryeministri Rama u ndal gjatë mbledhjes së grupit parlamentar te PS te debati i zhvilluar rreth projektit në Zvërnec, duke e cilësuar atë si një shembull të mënyrës sesi funksionon sot opinioni publik në epokën e algoritmeve dhe rrjeteve sociale.
Ai tha se reagimi global ndaj çështjes së Nartës dhe Zvërnecit nuk lidhej me analizën e projektit, por me përfshirjen në debat të emrit të Jared Kushner dhe lidhjen e tij me presidentin amerikan Trump.
Ai tha se miliona njerëz që nuk dinin as ku ndodhet Zvërneci krijuan qëndrime për projektin jo mbi bazën e fakteve, por të emocioneve dhe bindjeve politike.
Sipas tij, një projekt zhvillimi u kthye brenda pak ditësh në pjesë të një lufte ideologjike globale.
“ Deri dje zhvillohej egërsisht nën hundën e pandjeshme të botës masakra më e përgjakshme mbi shpendët dhe kafshët e gjora që vriteshin për epshin shtazarak të mijëra gjuetarëve. Të ishte për botën, 10 vite më parë flamingot nuk shtegtonin.
Bota nuk u zgjua nga fati i Nartës, por nga Jared Kushner dhe vjehrri i tij që urrehet nga gjithë bota. Bulevardi përputhi atë armatë të frikshme me armatën e urrejtësve shqiptarë ndaj meje dhe jush. I gënjeu mendja fuqishëm që çadra lokale do bënte mrekullinë që nuk e bëri dot çadra e Lulit. Do laheshin dy hesape: bota e madhe do turpëronte Trump-in, ndërsa armata e influencerëve, urrejtësve dhe mercenarëve digjitalë do shpëtonte Shqipërinë nga unë.
Miliona njerëz që nuk dinë as ku ndodhet Zvërneci dinin se çfarë duhet të mendonin për Zvërnecin, jo se analizuan projektin, por se te brishtësia e një zogu panë rezistencën anti-Trumpiste dhe gjetën valvulën e shfryrjes së një mllefi total.
Ky është mekanizmi i kësaj historie. Kjo kohë transporton zemërime, identitete politike, agresione dhe gënjeshtra shumë më shpejt se transporton fakte. Një projekt zhvillimi u bë brenda pak ditësh pjesë e një lufte ideologjike. Shqipëria u bë zogu dhe u gjetëm në mes të saj.
Kjo është risia e kohës ku jetojmë: algoritmi dhe emocioni mbërrijnë përpara fakteve. Kjo është një histori paralajmëruese për demokracinë në epokën e algoritmit dhe nevojitet që ne të parët, me përgjegjësinë e mandatit, ta lexojmë këtë histori sa më drejt dhe të jemi të përgatitur për në vijim, sepse nuk është vetëm fillimi.
Kjo kohë ka sjellë këtë mekanizëm të ri dhe ne mund të bëjmë vetëm atë që është për ta kuptuar më mirë.”
Kryeministri Edi Rama është shprehur se shekulli i XXI po prodhon proletariatin e Algoritmit.
Sipas kryeministrit Rama, fuqia e algoritmit i ka dhënë njerëzve diçka që dikur fitohej vetëm me vite pune, dukjen.
Rama tha se sot demokracia po përballet me njeriun që s’ka bërë kurrë asgjë në jetën e tij dhe që kërkon të qeverisë vendin.
“Kush shkon dhe kërkon një like dhe një folloë me zemërim, punon kundër fëmijëve të tij. Çdo kohë prodhon një figurë të saj karakteristike. Nëse shekulli 19 prodhoi proletariatin industrial, shekulli 20 prodhoi shoqërinë e mas-medias, shekulli i 21 po prodhon proletariatin e algoritmit. Një klasë e re që nuk e bashkon puna, por vëmendja. Nuk e bashkon prodhimi, por shija e konsumimit të vetes në ekran. Dhe mbi të gjitha e bashkon një iluzion shumë i madh, që sa më shumë të dukesh, aq më shumë autoritet ke. Unë s’kam besuar se demokracia është pronë e ekspertëve dhe politikanëve, sepse realisht besoj se është pronë e qytetarëve. Liria e fjalës në demokracitë funksionale nuk e ka përmbysur kurrë ligjin e pashkruar të gravitetit të dijes. Në bazë të dijes, vendimmarrësit kanë marrë vendime.
Sot për herë të parë në histori demokracia po përballet me njeriun që mund të mos ketë ndërtuar kurrë asnjë gjë, që mund të mos ketë bërë asnjë shkollë dhe që nuk ka administruar kurrë një zyrë me 3 vetë. Megjithatë ky tip zgjohet në mengjes, me bindjen që e kupton shtetin më mirë se kushdo. Sepse algoritmi i ka dhënë atij diçka që dikur fitohej vetëm me vite pune, dukjen. Vendosjen e vetes në vëmendjen e të tjerëve. Jo duke bërë ndonjë propozim për atdheun, por duke thirrur ‘vdekje tradhtarëve’ të atdheut. Nuk ka rëndësi nëse ajo që shpërndahet është e drejtë. Mjafton të jetë e fortë dhe skandaloze. Pikërisht në këtë klimë ndodh edhe diçka tjetër. Sapo krijohet një krizë, shpërthen një ekzaltim kolektiv, duke pritur të gjithë të bëhen pjesë e saj, për faktin se është krijuar një skenë për t’u dukur dhe për të mbledhur babëzinë që algoritmi njësoj si droga ta nxit që të shtojë dozën”, tha mes të tjerash Rama.
Kryeministri Edi Rama komentoi në mbledhjen e grupit të PS protestat kundër projektit turistik në Zvërnec, duke thënë se në epokën e rrjeteve sociale protestat nuk zhvillohen më vetëm në shesh.
Sipas tij, protestat shërbejnë gjithnjë e më shumë si material për algoritmin në rrjetet sociale, të cilat favorizojnë konfliktin, zemërimin dhe përplasjet. Rama tha se protesta prej 20 ditëhs tregoi se si sheshi është kthyer në një studio për të ushqyer algoritmin.
“Kush mendon se me like dhe follwersa bën politikë, ose bën vetëm politikë, bën gabim. Me likes bën shërbimin e atyre oligarkëve me të mëdhenj të planetit, që përmes algorimit pasurohen çdo ditë. Algoritmi nuk shpërblen qetësinë sepse qetësia është armik i algorimit, algoritmi nuk shpërblen nuancat, i fsheh, sepse nuancat janë kundërshtare të algorimit. Alogritmi nuk e do arsyen, prandaj në të gjitha psotimet, në të gjitha platformat që janë të mërzitshme, kanë një shpërndarje shumë më të ngadaltë se sa ato që janë tërheqëse. Algoritmi është aty për të shpërblyer konfliktin, indinjatën, frikësimin e të tjerëve. Sepse frikësimi prodhon klikime, klikimet prodhojnë kohë dhe koha prodhon para. Për herë të parë në histori, ekonomia e vëmendjes është bërë ekonomi politike, sa më shumë zemërim aq më shumë shikueshmëri, ndikim, pushtet, mbi skllevërit e algoritmeve. Kjo është arsyeja pse sot protestat nuk zhvillohen vetëm në shesh, por kanë nevojë për një shesh thjesht si përfaqësim i një lukunie që proteston në algoritëm. Madje sheshi është studio televizive, është vendi ku filmohet materiali për ta ushqyer algoritmin dhe për ta justifikuar atë. Kjo është beteja e kohë sonë, s’ka lidhje me të majtën dhe të djathtën, por me konfliktin. Kush kërkon like dhe follow me zemërim, punon kundër fëmijëve të tij”, tha Rama.
Kryeministri Edi Rama i konsideroi protestat e qytetarëve për pakënaqësitë ndaj klasës poltike, dhe projektin në Zvërnec si një shembull të ndikimit të rrjeteve sociale dhe algoritmeve në formësimin e opinionit publik, duke theksuar se zemërimi ndaj tij dhe Partisë Socialiste u kanalizua përmes një kauze që, sipas tij, u shndërrua në një betejë globale ideologjike.
Gjatë mbledhjes së Grupit Parlamentar të Partisë Socialiste në Pallatin e Brigadave, Rama tha: “miliona njerëz që nuk dinë as ku ndodhet Zvërneci, dinin saktësisht se çfarë duhet të mendonin për Zvërnecin”, duke shtuar se kjo ndodhi jo për shkak të njohjes së projektit apo dokumentacionit, por sepse “tek brishtësia e bukur e një zogu identifikuan simbolin e një rezistence antikapitaliste”.
Sipas kryeministrit, kjo histori hapi një kanal të ri për shprehjen e pakënaqësive politike.
“U gjet tek ai zog valvula e shfryrjes së një mllefi total, ku më bukur se asnjëherë u hap edhe një kanal për mllefin kundër meje, kundër jush dhe kundër Partisë Socialiste të Shqipërisë. Ky është, sipas meje, mësimi i parë i kësaj historie”, deklaroi Rama.
“Kjo kohë e re, ku edhe një ngjarje lokale bëhet përplasje globale, nuk transporton më vetëm mallra, dije apo mundësi të reja. Transporton zemërime, paragjykime, agresione dhe gënjeshtra shumë më shpejt sesa transporton faktet”, tha kreu i qeverisë.
“Jetojmë në një kohë ku algoritmet udhëtojnë më shpejt sesa vërtetësia e lajmeve, ku emocionet mbërrijnë përpara fakteve dhe ku shumë shpesh perceptimi bëhet e vërteta, ndërsa e vërteta mbetet krejt jetime”, u shpreh ai.
Kryeministri Edi Rama ka ‘thumbuar’ deputeten Marjana Koçeku (Neomalsorja) e cila u largua nga PS dhe do të qëndrojë në Kuvend si ligjvënëse e pavarur.
Gjatë fjalës së tij në mbledhjen e Zgjeruar të Grupit Parlamentar të PS, Rama tha se “ata që kalëruan këtë parti sa mudën dhe kur ranë nga kali filluan ti gjuajnë me këpucët e blera majë kalit”.
“Një grumbullim i hatashëm gjërash që as janë njësoj as janë bashkë, por u mblodhën sëbashku në një prurje që nxorri në bregun e gjithë atij oqeani virtual deri te dhëmbë të atyre që e kalëruan këtë parti sa mundën dhe kur ranë nga kali filluan ti gjuajnë me këpucët e blera majë kalit”, tha mes të tjerash Rama.
Në Shqipërinë e sotme, familja nuk fillon më me një dasmë apo me një bebe. Fillon me një kalkulim. Dy paga, një qira, një makinë, një kredi e mundshme, çmimet e supermarketit, kostoja e çerdhes, ndonjë ndihmë për prindërit dhe, në fund, pyetja që dikur ishte intime, tani është financiare: a na del për një fëmijë?
Në letër, shumë çifte të reja ende e duan familjen tradicionale me dy fëmijë. Në praktikë, ekonomia ua zhvendos vazhdimisht vijën e nisjes.
Fillimisht duhet stabiliteti në punë. Pastaj një shtëpi më e madhe. Pastaj kursimet për mobilimin. Më pas vjen llogaria e çerdhes, e pampersave, e pediatrit, e formulës, e transportit. Deri atëherë, mosha biologjike ka ecur më shpejt se rritja e pagës.
Siç argumenton eksperti Selami Xhepa, “kur kostot fikse të jetës rriten më shpejt se pritshmëritë për të ardhurat, familja kthehet nga projekt emocional në projekt financiar”. Në këtë kuptim, shtyrja e lindjeve nuk është vetëm zgjedhje kulturore, por një reagim racional ndaj pasigurisë ekonomike.
Nëse do ta konsideronim si transformim, do të pohonim që lindjet nuk po shtyhen vetëm nga ndryshimi i kulturës, por nga rritja e kostove fikse të jetës.
Në thelb, nuk është se brezi i ri nuk do fëmijë. Shpesh nuk arrin dot t’i përballojë pa rrëshqitur në pasiguri financiare. Sipas z. Xhepa, “në ekonomi, familjet reagojnë ndaj kostos margjinale të çdo vendimi të madh, dhe sot fëmija i parë është kthyer në vendimin me barrën më të lartë financiare për çiftet e reja”.
Në vitin 2025, Shqipëria regjistroi vetëm 21,425 lindje, niveli më i ulët në më shumë se tri dekada, ndërsa fertiliteti ka rënë në 1.21 fëmijë për grua. Pas emigracionit dhe plakjes, një pjesë gjithnjë e më e madhe e shpjegimit lidhet me koston e jetesës së familjeve të reja. Në krahasim me fillimin e viteve ’90, kur kishte rreth 80 mijë lindje në vit, aktualisht numri i tyre është katër herë më i ulët (shiko grafikun).
Dikur hyrja në jetën e rritur kishte një kronologji pothuajse lineare: mbaroje shkollën, gjeje një punë, martoheshe, merrje një shtëpi dhe më pas vinin fëmijët. Sot, për një pjesë në rritje të të rinjve shqiptarë, kjo renditje është kthyer në një seri pengesash ekonomike që duhen kaluar një nga një, shpesh me vite vonesë.
Pragu i parë është strehimi. Në Tiranë dhe qytetet kryesore, qiraja për një apartament modest konsumon një pjesë disproporcionale të të ardhurave mujore.
Për shumë çifte, pagesa e shtëpisë, bashkë me faturat, internetin, energjinë dhe kostot e transportit, e çon menjëherë buxhetin familjar në kufijtë e mbijetesës. Rreth 24.2% e familjeve shqiptare rezultojnë me detyrime të prapambetura për qira, fatura apo këste prone, një tregues i qartë i brishtësisë financiare edhe për kostot bazë të banesës.
“Kur aksesi në strehim bëhet vetë një barrë afatgjatë financiare, çdo hap tjetër i ciklit familjar shtyhet automatikisht”, vëren z. Xhepa. Kjo e bën strehimin jo vetëm koston e parë të jetës adulte, por edhe filtrin kryesor që përcakton nëse një çift mund të avancojë drejt prindërimit.
Por kostoja e hyrjes në jetën e rritur nuk mbaron te çelësi i shtëpisë. Ajo vazhdon me mobilimin, elektroshtëpiaket, makinën ose shpenzimet e transportit urban, me një supermarket që zë një peshë gjithnjë e më të madhe në buxhet dhe me nevojën për të krijuar një fond minimal sigurie. Një familje e re sot nuk blen vetëm një apartament ose paguan një qira. Ajo duhet të financojë një infrastrukturë të tërë jetese.
Rriten familjet pa fëmijë
Një nga ndryshimet më të dukshme në strukturën familjare pas viteve ’90 nuk është vetëm rënia e lindshmërisë, por zgjerimi i fazës së jetës në çift pa fëmijë. Të dhënat e Censit 2023 tregojnë se në Tiranë numërohen rreth 99 mijë çifte pa fëmijë përballë 350 mijë me fëmijë, një raport afërsisht 1 me 3.5, që e vendos kryeqytetin në një profil më urban dhe më të afërt me modelet europiane, ku krijimi i familjes nuk përkthehet menjëherë në lindje.
E njëjta prirje shfaqet edhe në Durrës dhe Vlorë, duke sugjeruar se ky nuk është një fenomen i izoluar, por i lidhur me strukturën ekonomike të zonave më dinamike.
Në këto qarqe, vendimmarrja për të pasur fëmijë po shtyhet në kohë, jo domosdoshmërisht duke u refuzuar, por duke u kushtëzuar nga faktorë konkretë ekonomikë. Kostoja e banimit, sidomos në tregje të shtrenjta si Tirana, pasiguria në tregun e punës dhe investimi më i gjatë në arsim dhe karrierë e zgjatin periudhën e jetës pa fëmijë.
Ndaj sociologët argumentojnë se rritja e çifteve pa fëmijë nuk lidhet vetëm me preferenca kulturore, por me një riorganizim të prioriteteve ekonomike të familjes.
Shifrat në nivel kombëtar e bëjnë këtë ndryshim edhe më të qartë.
Në vitin 2023, familjet e martuara ose në bashkëjetesë pa fëmijë arrijnë në 264,882, nga rreth 105 mijë që ishin në vitin 2011, një rritje prej 152%. Në të njëjtën periudhë, numri total i familjeve është rritur vetëm me rreth 33 mijë, ose 4.5%. Pra, rritja e çifteve pa fëmijë nuk është thjesht pasojë e zgjerimit të përgjithshëm të popullsisë apo familjeve, por një ndryshim strukturor brenda vetë modelit familjar.
Kjo diferencë tregon se pesha e çifteve pa fëmijë në totalin e familjeve po rritet me ritme shumë më të shpejta se vetë familjet, duke krijuar një realitet të ri demografik.
Kur fëmija i parë bëhet vendim financiar
Në ekonominë urbane të Shqipërisë, fëmija i parë po humbet gradualisht statusin e tij si vazhdimësi “natyrale” e çiftit. Ai po hyn në të njëjtën kategori me blerjen e një apartamenti, me marrjen e një kredie apo me hapjen e një biznesi të vogël: një vendim që kërkon kapital fillestar, fluks financiar të qëndrueshëm dhe një tolerancë të lartë ndaj riskut.
Dikur pyetja ishte nëse çifti ndihej emocionalisht gati. Sot pyetja është më e ftohtë, a e përballon buxheti?
Përpara se të mendojnë për një bebe, çiftet kalojnë nëpër një seri llogaritjesh të heshtura: qiraja ose kësti i shtëpisë, shpenzimet në supermarket, karburanti, kësti i makinës, një fond emergjence, ndonjë pagesë kursi apo specializimi, dhe vetëm pas kësaj vjen hapësira mendore për të pyetur nëse ka vend edhe për një anëtar të ri.
Ajo çfarë po ndodh konsiderohet si zhvendosje e strukturës së riskut ekonomik. Një fëmijë nënkupton jo vetëm shpenzime të drejtpërdrejta, por një rritje të menjëhershme të kostove fikse të familjes: një shtëpi më të madhe, mobilim shtesë, shpenzime mujore për higjienë dhe ushqim, vizita pediatrike, çerdhe apo kujdes privat, si dhe humbje të përkohshme të të ardhurave gjatë lejes së lindjes. Në terma ekonomikë, ai bëhet investimi më i madh afatgjatë që merr një familje e re.
Prandaj edhe vendimi shtyhet. Jo domosdoshmërisht sepse dëshira mungon, por sepse rritet pragu i sigurisë që duhet kaluar përpara se çifti të ndihet “gati”. Në shumë raste, fëmija i parë shtyhet derisa të mbyllet kredia e makinës, të stabilizohet kontrata e punës, të gjendet një shtëpi me një dhomë më shumë ose derisa njëri prej gjyshërve të mund të ndihmojë me kujdesin. Kështu biologjia fillon të presë ekonominë.
Sipas sociologut Gëzim Tushi, “familja shqiptare po largohet nga modeli i dikurshëm ku fëmija vinte si vazhdimësi e natyrshme e martesës; sot ai hyn vetëm pasi çifti ka krijuar një minimum sigurie ekonomike dhe psikologjike”.
Ky transformim, sipas tij, lidhet drejtpërdrejt me jetën urbane, rritjen e kostove dhe ndryshimin e prioriteteve të brezave të rinj.
Më tej, ai e lexon këtë si një ndryshim të vetë raportit të shoqërisë me të ardhmen: “nuk kemi më frikë nga sakrifica e rritjes së një fëmije, por nga pasiguria që sjell mungesa e të ardhurave të qëndrueshme, strehimit dhe mbështetjes sociale”.
Në këtë kuptim, vendimi për t’u bërë prind nuk shtyhet nga mungesa e dëshirës, por nga rritja e standardit të sigurisë që çiftet i vendosin vetes përpara se të hedhin këtë hap.
Shifrat e bëjnë këtë mekanizëm të dukshëm. Në vitin 2025, Shqipëria regjistroi vetëm 21,425 lindje, 8.1% më pak se një vit më parë, ndërsa ekspertët po e lidhin rënien jo vetëm me emigracionin, por edhe me kostot e larta të jetesës për familjet e reja.
Në thelb, nuk është vetëm numri i çifteve që po zvogëlohet, por edhe numri i çifteve që ndihen financiarisht të afta për të kaluar në prindërim.
Nga dy fëmijë te një i vetëm
Tkurrja e lindjeve në Shqipëri nuk po ndodh gjithmonë si refuzim i idesë së familjes. Më shpesh po ndodh si tkurrje graduale e vetë projektit familjar. Nëse dikur modeli i dëshiruar ishte i qartë, martesë, një shtëpi dhe dy fëmijë, sot për shumë çifte urbane kjo formulë është në një fëmijë.
Presioni nuk vjen nga një faktor i vetëm. Ai ndërtohet nga një seri kostosh që nuk e ndalin rritjen: qiraja ose kësti i shtëpisë, ushqimet, çerdhja, transporti, kujdesi shëndetësor, aktivitetet pas shkolle, si dhe nevoja për të ruajtur një standard minimal jetese në qytet.
Pas lindjes së fëmijës së parë, familja përballet me një realitet të ri: çdo shpenzim i dytë nuk është më linear, por shumëfishon nevojat për hapësirë, kohë dhe para.
Këtë logjikë e përmbledh edhe rasti i I.J., 35 vjeçe, banuese në Tiranë, e cila thotë se ka vendosur të ketë vetëm një fëmijë pikërisht për të mos krijuar kufizime të forta as në jetën e saj dhe as në mundësitë që mund t’i ofrojë fëmijës.
“Dua të jem e lirë për të investuar te rritja e tij, tek aktivitetet, udhëtimet, shkollimi dhe njëkohësisht të mos heq dorë plotësisht nga jeta ime profesionale dhe personale”, shprehet ajo. Për shumë gra urbane në të njëjtën grupmoshë, kjo nuk shihet si mënyra më racionale për të ruajtur cilësinë e jetës së familjes.
Kjo është arsyeja pse fëmija i dytë po bëhet vendimi më i vështirë ekonomik i familjes së re shqiptare. Në terma praktikë, ai kërkon një shtëpi më të madhe, më shumë kujdes të paguar dhe një rezervë financiare që shumë çifte nuk e kanë.
Në vend që të heqin dorë nga ideja e familjes, ata e tkurrin atë deri në kufirin që mund të menaxhojnë pa rrezikuar stabilitetin financiar.
Ky tranzicion po reflektohet gradualisht edhe në kulturën e pritshmërive. Një brez që është rritur me idenë e familjes me disa fëmijë, sot po e normalizon modelin e “një të vetmi”, jo si zgjedhje ideologjike, por si kompromis ekonomik.
Në shumë raste, fëmija i dytë mbetet në kategorinë e planeve që shtyhen pafund: pas rritjes së pagës, pas blerjes së shtëpisë, pas stabilizimit në punës, pas ndonjë emigrimi të mundshëm. Deri atëherë, koha biologjike e mbyll vetë dritaren.
Statistikat e fundit e përforcojnë këtë zhvendosje. Me fertilitetin që ka rënë në rreth 1.12 fëmijë për grua në vitin 2025 dhe lindjet në minimum historik, Shqipëria po i afrohet gjithnjë e më shumë modelit të vendeve ku familja e vogël nuk është më zgjedhje kulturore, por rezultat i kostos së lartë të jetesës.
Sipas të dhënave të INSTAT, bazuar në Cesin 2023, në vend kishte 161 mijë çifte të martuar pa fëmijë, që jetonin më vete. Numri i tyre po arrin me shpejtësi çiftet e martuar me fëmijë, që jetonin vetëm, që në fund të 2023-t ishin rreth 230 mijë.
Incentiva të munguara
Përballë kostos në rritje të jetës së familjeve të reja, përgjigjja publike në Shqipëri ka mbetur kryesisht simbolike. Bonusi i bebes, i konceptuar fillimisht si çek i menjëhershëm në lindje, ishte më shumë një gjest fiskal sesa një instrument që ndryshon sjelljen ekonomike të çifteve. Për një familje që përballet me qira, ushqime, çerdhe dhe humbje të përkohshme të të ardhurave, një pagesë e vetme shuhet brenda javëve të para.
Pikërisht për këtë arsye, premtimi për skemën e re, kalimi nga një bonus i vetëm te një mbështetje mujore deri në moshën 5 vjeç, u lexua si një lëvizje më serioze drejt nxitjes së lindjeve. Sipas modelit të prezantuar publikisht nga kryeministri Rama gjatë fushatës së shkuar, mbështetja do të ishte 5 mijë lekë në muaj për fëmijën e parë, 7 mijë për të dytin dhe 10 mijë për të tretin, një ndryshim që teorikisht e kthen ndihmën nga simbolike në një fluks të vazhdueshëm cash për familjen.
Megjithatë, hendeku mes premtimit dhe zbatimit mbetet vetë pjesë e problemit. Edhe pse viti 2026 u shpall si momenti kur skema do të hynte në fuqi, familjet ende nuk e ndiejnë këtë ndryshim si mekanizëm të konsoliduar, ndërsa vëmendja është zhvendosur te masa tjetër, kompensimi tatimor prej 48 mijë lekësh për fëmijët nën 18 vjeç, që nis nga deklarimi i marsit 2026.
Nga informacionet e marra nga Shërbimi Shtetëror Social, vendimi nuk është gati dhe nuk ka ende një ligj. Nga kjo skemë e re pritet të përfitojnë edhe fëmijët që nuk kanë mbushur ende 5 vjeç kur kjo skemë të hyjë në fuqi.
Sipas sociologut Tushi, pagesa mujore, edhe nëse nis të zbatohet, mbetet vetëm një pjesë e ekuacionit. “Ajo mund të ndihmojë konsumin afatshkurtër të familjes, por vështirë se ndryshon vendimin për lindje nëse kostot strukturore të jetës urbane vazhdojnë të rriten më shpejt se të ardhurat.
Për këtë arsye, drama demografike shqiptare nuk është thjesht çështje “sa para jep shteti për një bebe”, por sa i ul shteti kostot fikse të jetës që e bëjnë atë bebe të duket si luks. Derisa kjo të ndodhë, incentivat do të mbeten më shumë tituj politikë sesa mekanizma realë që ndryshojnë matematikën e familjes”- përfundon z. Tushi.
Jo vetëm apartamentet, edhe qiratë po bëhen të papërballueshme për vendasit e familjet e reja
Elona dhe Sokoli janë një çift i ri 24 dhe 26 vjeç, që kanë vendosur të fillojnë jetesën së bashku. Paga mujore bruto e Sokolit është 100 mijë lekë në muaj (gati 80 mijë lekë neto) dhe e Elonës 90 mijë lekë në muaj bruto, ose 72 mijë lekë. Të ardhurat e tyre mujore neto janë rreth 152 mijë lekë.
Fillimisht menduan të blinin një shtëpi, në një zonë relativisht të mirë, për të kursyer kostot e makinës, karburantit e parkimit. Me të ardhurat që kanë është e pamundur që të blejnë një shtëpi, që mesatarisht kushton 1800 – 2000 euro për metër katror, pra u duhen 160-180 mijë euro për një hyrje prej 90 metra katror. Banka u financon deri në 70% të vlerës, për një shumë prej 110 – 120 mijë eurosh.
Sipas Bankës së Shqipërisë, në nëntor, norma mesatare e interesit për kreditë e reja ishte 3.84% në Lek dhe 4.6% në Euro. Për një kredi prej 120 mijë eurosh, ose ekuivalentin në Lek, kësti mesatar mujor i një huaje prej 20 vitesh, sipas kalkulatorit të kredisë, do të ishte përkatësisht 770 euro, ose 70 mijë lekë.
Por, sipas kritereve të vendosura nga Banka e Shqipërisë, kredimarrësit duhet të çojnë për pagesën e kësteve 40% të të ardhurave për shtëpinë e parë dhe 35% për shtëpinë e dytë. Në valutë, financohen përkatësisht 35% dhe 30%.
Sipas këtyre kushteve, kësti maksimal që mund të përballojnë Elona dhe Sokoli është rreth 60 mijë lekë në muaj.
Krahas kësaj, ata do të duhet të kishin edhe kursime prej rreth 50 mijë eurosh, që do t’u duhej për të mbuluar 30% të vlerës së apartamentit, shumë e pamundur të kursehej me kostot aktuale të jetesës e pagat reale.
Në këto kushte, ata vendosën të kërkonin një shtëpi me qira afër zonave të qendrës, për shkak të afërsisë me vendin e punës dhe për të shmangur përdorimin e makinës. Por dhe qiratë në lagje të mira nuk ishin më të lira se 700 euro në muaj, duke u marrë atyre gati gjysmën e të ardhurave mujore (46%).
Ky nivel i kalon ndjeshëm kufijtë e përballueshmërisë së pranuar gjerësisht nga standardet ndërkombëtare, ku qiraja nuk duhet të shkojë përtej 30% të buxhetit familjar.
Në terma praktikë, për të qenë në një situatë financiare të qëndrueshme, ata do të duhej të paguanin jo më shumë se rreth 450 euro në muaj për strehim, ndërsa diferenca prej mbi 250 eurosh në muaj që u kërkohet sot përkthehet drejtpërdrejt në më pak para për ushqim, shërbime, transport dhe kursime.
Pas pagesës së qirasë, atyre u mbeten rreth 82 mijë lekë për të përballuar të gjitha shpenzimet e tjera të jetesës, në një kohë kur çmimet e energjisë, ushqimeve dhe shërbimeve po rriten, duke e bërë gjithnjë e më të vështirë nisjen e një jete të pavarur në kryeqytet pa hyrë në një cikël të vazhdueshëm presioni financiar dhe sidomos të mendojnë për të shtuar familjen.
“Kërkesa e lartë për qira vjen kryesisht si pasojë e pamundësisë financiare të shumë familjeve të reja për të blerë një apartament, ndërkohë që edhe çmimet e shitjes janë rritur ndjeshëm. Këta dy faktorë kryesorë po ndikojnë vazhdimisht në rritjen e çmimeve të qirave.
Veçanërisht në zona si Liqeni i Thatë, pranë Digës dhe pranë shkollës së mesme ‘Petro Nini Luarasi’, ku kërkesa është më e lartë, qiratë janë rritur ndjeshëm.
Por në përgjithësi, në të gjithë Tiranën, është shënuar një tendencë në rritje e çmimeve të qirasë dhe nuk pritet ndonjë ulje në periudhën e afërt”, është shprehur më herët për “Monitor”, Dritan Leka, një drejtues agjencie imobiliare.
“Qiratë dhe apartamentet e shtrenjta janë një nga arsyet se pse të rinjtë po ikin në emigracion”, thotë Stela Dhami, duke shtuar që është detyrë e qeverisë që të bëjë të mundur që të ketë shtëpi të përballueshme për të rinjtë dhe popullatën në përgjithësi.
Bazuar në përvojat ndërkombëtar, znj. Dhami rekomandon që shteti mund të bëjë politika sociale, si të ofrojë kredi me norma interesi të ulëta për familjet e reja, të ofrojë garanci për kolateralin, të garantojë riskun me bankat.
“Në radhë të parë duhet regjistruar stoku i apartamenteve të pashitura. Pas regjistrimit të këtij stoku, institucionet mund të bëjnë marrëveshje me ndërtuesit dhe t’ ofrojnë apartamentet si partneritet me privatin”, sugjeron ajo. /Monitor-ad
Një zjarr masiv ka përfshirë të premten një resort luksoz në Republikën Domenikane, duke detyruar evakuimin e rreth 1,690 turistëve nga kompleksi “Viva Dominicus Beach by Wyndham” në zonën turistike të Bayahibe. Sipas autoriteteve lokale dhe mediave italiane, një turiste italiane ka humbur jetën si pasojë e incidentit. Ajo dyshohet se ka pësuar një krizë respiratore pasi doli me shpejtësi nga resorti drejt plazhit, ku u përfshi nga një re e dendur tymi dhe humbi ndjenjat. Vdekja e saj është konfirmuar edhe përmes ambasadës italiane në Republikën Domenikane.
Ekipet e emergjencës kanë evakuuar me shpejtësi pushuesit dhe i kanë zhvendosur në hotele të tjera në zonë, ndërsa zjarrfikësit kanë punuar për të vënë nën kontroll flakët. Autoritetet thanë se përhapja e shpejtë e zjarrit u favorizua nga era e fortë dhe struktura e çative pjesërisht prej kashtë.
Sipas Qendrës së Operacioneve të Emergjencës, pjesa më e madhe e kompleksit është dëmtuar rëndë, ndërsa hoteli tjetër pranë, “Viva Wyndham Dominicus Palace”, nuk është prekur dhe vazhdon funksionimin normal.
Policia ka publikuar pamje nga vendngjarja ku shihen ndërtesa të shkatërruara dhe tym i dendur.
Autoritetet konfirmojnë se situata është vënë nën kontroll, por hetimet për të përcaktuar shkakun e zjarrit janë ende në zhvillim.
Kryeministri Edi Rama i është përgjigjur nga mbledhja e grupit parlamentar të PS deklaratës së bërë nga Elisa Spiropali, e cila përmes një statusi në rrjetet sociale, në kontekstin e protestave, shkroi se duhet “Një Marrëveshje e re për Shqipërinë”.
Duke iu referuar kësaj ideje, Rama reagoi me ironi, duke thënë se pret me interes që të shohë një draft konkret të kësaj “Shqipërie të re”, por shprehu dyshime se një dokument i tillë mund të vijë ndonjëherë.
Edi Rama: Është edhe një thirrje për një Shqipëri të re, dhe ka dhe disa shpirtra të humbur në partinë tonë, që duan një Shqipëri të re. Mezi pres që të na e sjellin draftin e Shqipërisë së re të shkruar. Por kam frikë se nuk do vijë kurrë, sepse Shqipëria e re është si të gjitha siluetat e flamingove, njërën prej të cilave e mbante Fatos Lubonja. Fatosi poshtë, flamingo lart dhe ‘hi hi hi hi Shqipëria e re’. Do kritikohemi e sulmohemi, por kemi detyrimin të mos zgjedhim rrugën e lehte, të mos zgjedhim të jemi popullorë, kur duhet të jemi të përgjegjshëm./ad
Marrëdhëniet mes Presidentit amerikan Donald Trump dhe kryeministres italiane Giorgia Meloni duket se kanë hyrë në një periudhë tensioni të fortë, duke zbehur atë që dikur konsiderohej një aleancë e ngushtë politike mes dy liderëve të krahut të djathtë.
Kur Trump u rikthye në Shtëpinë e Bardhë për mandatin e tij të dytë, Meloni ishte ndër liderët evropianë më të afërt me presidentin amerikan. Ftesa e saj në ceremoninë e betimit u interpretua si shenjë e një partneriteti të veçantë mes Uashingtonit dhe Romës.
Megjithatë, muajt e fundit raportet mes tyre janë ftohur ndjeshëm. Tensionet u thelluan pas konfliktit mes SHBA-së, Izraelit dhe Iranit, një zhvillim që ka krijuar debate të forta edhe në Itali.
Përplasja u bë publike pas një deklarate të Trump, i cili pretendoi se Meloni e kishte lutur për të bërë një fotografi me të gjatë samitit të G7. Kryeministrja italiane reagoi menjëherë, duke e mohuar deklaratën dhe duke theksuar se Italia nuk i kërkon favore askujt.
Më pas, Trump kritikoi Melonin për qëndrimin e saj ndaj NATO-s dhe zhvillimeve në Lindjen e Mesme, duke lënë të kuptohet se pakënaqësia e tij lidhet me refuzimin e Italisë për të mbështetur disa iniciativa amerikane në rajon.
Analistët politikë vlerësojnë se kjo përplasje ka vënë në vështirësi strategjinë e politikës së jashtme të Melonit, e cila ishte mbështetur në ruajtjen e një raporti të privilegjuar me presidentin amerikan. Sipas tyre, kryeministrja italiane tashmë përballet me presionin për të përcaktuar një kurs më të pavarur ndaj Uashingtonit.
Ndërkohë, opozita italiane e ka shfrytëzuar situatën për të kritikuar qeverinë, duke argumentuar se afrimi i tepërt me Trump nuk ka sjellë përfitimet e pritshme për Italinë.
Pavarësisht tensioneve të fundit, mbetet e paqartë nëse përplasja mes dy liderëve do të ketë pasoja afatgjata në marrëdhëniet mes SHBA-së dhe Italisë. Megjithatë, zhvillimet e fundit tregojnë se raporti që dikur konsiderohej një nga më të fortët mes Uashingtonit dhe një kryeqyteti evropian po kalon një nga momentet më të vështira./ad
Një zbulim i pazakontë arkeologjik në Skoci ka hedhur dritë mbi një ritual funerary misterioz të Epokës së Hekurit. Analizat e reja të një skeleti të gjetur pranë Loch Borralie kanë treguar se pas vdekjes, trupit të një gruaje iu hoq truri dhe disa prej eshtrave të gjymtyrëve u përpunuan me kujdes për t’u kthyer në mjete me maja të mprehta.
Mbetjet u zbuluan në vitin 2000 brenda një tumuli të vogël prej gurësh në veriperëndim të Skocisë. Në vendngjarje u gjetën skeletet e një gruaje të rritur dhe një djali adoleshent. Studimet më të fundit osteologjike, izotopike dhe gjenetike kanë zbuluar se të dy ishin të afërm, me shumë gjasë kushërinj të largët nga ana e nënës.
Surpriza më e madhe erdhi nga analiza e eshtrave të gruas. Katër kocka të gjata, dy humeruse, një ulna dhe një femur, shfaqnin shenja të qarta përpunimi nga dora e njeriut. Skajet e tyre ishin holluar dhe formuar në mënyrë që të krijonin maja të mprehta, duke sugjeruar se ato mund të jenë përdorur si vegla ose instrumente rituale.
Megjithatë, ajo që i ka habitur më shumë studiuesit është fakti se këto eshtra nuk u ndanë nga trupi. Pas përpunimit, ato u vendosën sërish në pozicionin e tyre anatomik dhe gruaja u varros e plotë. Kjo tregon se veprimi kishte më shumë gjasa të ishte pjesë e një rituali simbolik sesa një përdorim praktik. Edhe kafka zbuloi detaje të pazakonta. Në sipërfaqen e brendshme të saj u identifikuan gjurmë që mund të jenë lënë gjatë heqjes së qëllimshme të trurit pas vdekjes. Nëse kjo konfirmohet, do të përbënte një nga rastet shumë të rralla të dokumentuara të këtij lloji në Britaninë e Epokës së Hekurit.
Sipas studiuesve, nuk ka prova që bëhet fjalë për përdhosje të trupit. Përkundrazi, mënyra e kujdesshme me të cilën u trajtua dhe u rivarros gruaja mund të tregojë se ajo gëzonte status të veçantë në komunitetin e saj, ndoshta si pjesë e një kulti të paraardhësve ose e një rituali funerary që sot mbetet i panjohur. Analizat treguan gjithashtu se gruaja dhe adoleshenti e kishin kaluar fëmijërinë rreth 80 kilometra larg vendit ku u varrosën.
ADN-ja e lashtë zbuloi lidhje familjare që shtriheshin në një rrjet të gjerë komunitetesh bregdetare, nga rajoni i Applecross deri në Ishujt Orkney. Ky zbulim tregon se popullsitë detare të Skocisë së Epokës së Hekurit ishin shumë më të lëvizshme dhe të ndërlidhura sesa mendohej më parë. Studimi jo vetëm që zbulon një ritual të rrallë dhe misterioz, por edhe ofron një pamje të re mbi jetën, besimet dhe marrëdhëniet e komuniteteve që jetuan në brigjet e Skocisë më shumë se dy mijë vjet më parë.
Kryeministri Edi Rama ka folur për herë të parë për takimet e shumëpërfolura në Aruba, ku herë pas herë në media është aluduar dhe pretenduar se ai ka qenë mes bosëve të narkotrafikut, për të negociuar për ndërtimin e kullave në Shqipëri, me paratë e drogës.
Nga mbledhja e Grupit Parlamentar të Partisë Socialiste, Edi Rama mohoi të ketë qenë atje ndonjëherë apo edhe të ketë dërguar ndonjë funksionar shtetëror atje.
“Shikoni Fatos Lubonjën e kam sjellë në mes si emër dhe një here pas shume e shumë vitesh që me të njëjtën pafytyrësi të atyre që mbronin gënjeshtrën që e burgosi dhe i kërkonin llogari për gjëra që s’kishte bërë, duke i prezantuar dëshmitarë të rremë dhe duke i ngritur akuza haluçinante, kërkon llogari nga unë për Arubën. Edi Rama thotë duhet të japë llogari për Arubën? Llogaria jepet mbi bazën e fakteve. Dhe kurrë si takon të akuzuarit që të prodhojë që ai nuk është ai për të cilën akuzohet. Çfarë vlere ka që unë them nuk klam qenë kurrë në Aruba, nuk e di fare për çfarë bëhet fjalë çfarë ndodh në Aruba. S’ka asnjë vlerë , sepse ndërkohë Aruba është bërë e vërtetë, është nxjerre në fushën e algoritmit, siç është bërë e vërtetë që unë jam konsumues kokaine. “Ik o drogaxhi” është refren që më ndjek dhe është bërë i vërtetë, siç është e vërtetë që unë kam akuzuar tim atë për marrëdhënie me bashkëshorten time. Algoritmi i ka bërë këto të vërteta.”, tha ai.
Gjithashtu, Edi Rama dha dhe një mesazh të qartë për të vetët dhe për qytetarët që mblidhen çdo mbrëmje në shesh, nën zyrën e tij, duke theksuar se ai dhe socialistët do të vazhdojnë të qeverisin Shqipërinë.
“Nuk jemi me në një marrëdhënie sociale, politike, demokratike. Jemi në një laborator ku në kohë reale algoritmi, simbolika e gënjeshtra prodhojnë një realitet paralel, para se faktet dhe e vërteta të gjejnë rrugën.
Ajo që mbetet për t’u bërë, është që ne të refuzojmë të ndjekim… (nuk kuptohet audio). Është që ne të vazhdojmë të qeverisim Shqipërinë, të vazhdojmë përpara. Të vazhdojmë të dëgjojmë, patjetër të dëgjojmë, askush nuk mund ta thotë, unë jo e jo, që nuk ka shumë të vërteta në ato që thuhen.
Zgjedhja jonë është të bëjmë çmos që njerëzve t’u japim lajmin e mirë. Kemi një problem me shërbimet, patjetër që kemi, por sot janë mbi 3 milionë shqiptarë brenda dhe jashtë vendit, që 95% të shërbimeve i marrin në celular. Kemi dhe 5% që kanë probleme me legalizimet, etj”, përmbylli Edi Rama./a.d
Franca po përballet me një valë të re dhe intensive të të nxehtit, ndërsa autoritetet meteorologjike kanë zgjeruar alarmin portokalli në 53 departamente administrative në të gjithë vendin.
Sipas parashikimeve, temperaturat do të vazhdojnë të rriten në ditët në vijim, duke prekur një pjesë të madhe të territorit francez.
Vala e të nxehtit, e dyta e regjistruar këtë vit në Francë, po shtrihet nga jugperëndimi drejt verilindjes. Temperaturat kanë arritur tashmë 34 deri në 36 gradë Celsius në shumë rajone, ndërsa në Rivierën Franceze dhe në Korsikë pritet të shkojnë deri në 38 gradë Celsius. Në rajonin e Parisit, termometri mund të arrijë 36-37 gradë, duke iu afruar rekordeve historike të muajit qershor.
Meteorologët paralajmërojnë se, pas një rënieje të lehtë të temperaturave në disa zona veriore gjatë fundjavës, nga e diela pritet një valë e re nxehtësie që do të përfshijë pothuajse të gjithë vendin. Në disa rajone të Francës perëndimore dhe qendrore temperaturat mund të arrijnë deri në 40 gradë Celsius.
Temperaturat e larta kanë filluar të ndikojnë edhe në infrastrukturë. Kompania hekurudhore franceze ka anuluar disa shërbime, ndërsa kompania shtetërore e energjisë ka paralajmëruar se disa centrale bërthamore mund të detyrohen të ulin prodhimin për shkak të temperaturave të larta të ujit në lumenj. Gjithashtu, disa bashki kanë vendosur të anulojnë aktivitetet publike dhe koncertet në natyrë për arsye sigurie.
Situata paraqitet e vështirë edhe në vende të tjera europiane. Në Britaninë e Madhe temperaturat mund të arrijnë deri në 34 gradë Celsius, me mundësinë e thyerjes së rekordit historik të muajit qershor. Spanja ka lëshuar paralajmërime për nxehtësi ekstreme në pjesën më të madhe të vendit, ndërsa në Zvicër dhe Gjermani autoritetet kanë aktivizuar nivele të larta alarmi për shkak të temperaturave të larta dhe rrezikut nga stuhitë.
Edhe në Europën Qendrore, përfshirë Austrinë, Hungarinë dhe Sllovakinë, pritet një javë me temperatura shumë të larta. Ekspertët e klimës e lidhin këtë episod me ndikimin e ndryshimeve klimatike, duke theksuar se valët e të nxehtit po bëhen gjithnjë e më të shpeshta dhe më intensive.
Sipas studimeve të fundit shkencore, më shumë se 60 mijë persona humbin jetën çdo vit në Europë si pasojë e temperaturave ekstreme, ndërsa ekspertët paralajmërojnë se fenomeni pritet të përkeqësohet në vitet e ardhshme./ad
Kryeministri i Spanjës dhe ministri i Mbrojtjes i Belgjikës shprehën mbështetje për kryeministren italiane Giorgia Meloni të premten, duke kritikuar komentet e Presidentit të SHBA-së Donald Trump.
“Fyerjet nga Shtëpia e Bardhë duhet të ndalen. Ato e përçajnë Perëndimin dhe nuk arrijnë asgjë”, shkroi Theo Francken i Belgjikës në platformën amerikane të mediave sociale X.
“Dhe ata duhet ta lënë të qetë Giorgia Melonin. Mjaft!” shtoi ai.
Më vete, duke folur pas një samiti të liderëve të BE-së në Bruksel, kryeministri spanjoll Pedro Sanchez shprehu “solidaritet” të plotë për Melonin.
“Ky sulm, i cili nuk është as politik dhe as personal, nuk di as unë si ta përshkruaj”, tha ai.
Komentet vijnë pasi Meloni hodhi poshtë me vendosmëri pretendimet e Trump se ajo i ishte “lutur” atij për një foto gjatë samitit të fundit të G7.
“Ajo më luti të bëja një foto me të. Ajo donte shumë një foto me mua. Nuk do ta kisha bërë, por më erdhi keq për të”, tha Trump, sipas televizionit italian La7.
“Deklaratat e Donald Trump janë tërësisht të sajuara, sinqerisht jam e tronditur”, tha Meloni në një video të postuar në rrjetet sociale.
“Unë dhe Italia nuk lypim kurrë”, theksoi ajo.
Polemika ka shkaktuar reagime të ashpra politike në Romë, ku Ministri i Jashtëm Antonio Tajani anuloi një vizitë të planifikuar në Shtetet e Bashkuara, duke i quajtur komentet e Trump “serioze dhe fyese”.
Episodi sinjalizon tension në rritje midis udhëheqësve italianë dhe amerikanë, të cilët më parë kishin mbajtur lidhje të ngushta. Meloni ishte i vetmi udhëheqës evropian i ftuar në inaugurimin e mandatit të dytë të Trump vitin e kaluar./ad
Në universin e animacionit të Disney-t, vendndodhjet nuk janë thjesht sfond narrativ. Ato formësojnë identitetin kulturor të personazheve dhe shpesh zbulojnë një gjeografi imagjinare që lidhet ngushtë me mitet, letërsinë dhe historinë evropiane e amerikane. Një hartë e përpiluar nga artistja Eowyn Smith, e publikuar në DeviantArt, ka analizuar 58 filma të Disney-t, duke i vendosur historitë e tyre në një hartografi globale të imagjinuar.
Rezultati është një botë e pabarabartë: disa vende dominojnë narrativën, ndërsa të tjera mbeten pothuajse të padukshme.
Evropa dhe SHBA: qendra e universit Disney
Sipas analizës, shumica e filmave të Disney-t zhvillohen midis Evropës dhe Shteteve të Bashkuara, duke reflektuar burimet letrare dhe kulturore të shumicës së përrallave klasike.
Italia, për shembull, ka vetëm një përfaqësim të drejtpërdrejtë: Pinokio, i bazuar në veprën e Carlo Collodi-t.
Gjermania lidhet me Borëbardhën, ndërsa Franca shfaqet si një nga hapësirat më të “populluara” të imagjinatës Disney, me histori si:
Hirushja
Bukuroshja dhe Bisha
The Aristocats
dhe edhe një version të Parisit gotik te The Hunchback of Notre Dame
Në këtë gjeografi të animuar, Franca shndërrohet në një qendër të përrallës evropiane, ku aristokracia, kështjellat dhe qytetet historike përbëjnë një estetikë të qëndrueshme narrative.
SHBA: vendi i modernizimit të përrallës
Shtetet e Bashkuara përbëjnë kategorinë më të madhe të vendndodhjeve reale, me rreth 20 filma të analizuar. Këtu përfshihen tituj të njohur si:
Lady and the Tramp
Toy Story
The Lion King (në versionin e analizave të caktuara si interpretim amerikan i Afrikës)
SHBA shfaqet jo vetëm si hapësirë gjeografike, por edhe si laborator ku Disney ka modernizuar strukturën klasike të përrallës, duke e zhvendosur nga miti evropian në narrativën bashkëkohore.
Britania dhe Evropa veriore: mitet e ritreguara
Anglia zë një vend të rëndësishëm me rreth dhjetë filma, shumica të bazuar në letërsi klasike ose mite të njohura:
Peter Pan
Alice in Wonderland
The Sword in the Stone (miti arturian)
Në këtë kontekst, Britania funksionon si një urë midis legjendës dhe modernitetit letrar.
Pjesa tjetër e botës: një hartë e kufizuar
Kontinentet e tjera kanë përfaqësim dukshëm më të vogël, çka tregon një pabarazi kulturore në origjinën e historive të Disney-t.
Amerika e Jugut: vetëm disa filma, përfshirë Up
Azia: Mulan (Kinë), Aladdin (botë arabe), The Jungle Book (India)
Afrika: The Lion King dhe Tarzan
Australia: Finding Nemo dhe The Rescuers Down Under
Këto hapësira shpesh shfaqen përmes filtrit të një imagjinate perëndimore, më shumë sesa si përfaqësim i drejtpërdrejtë kulturor.
Botë të imagjinuara
Një kategori më vete përbëhet nga filmat pa një vendndodhje reale, por me univers tërësisht fiktiv ose futurist:
Monsters, Inc.
WALL-E
Wreck-It Ralph
Treasure Planet
Dinosaurs
Këto produkte përfaqësojnë një zhvendosje të Disney-t nga përralla klasike drejt botëve të krijuara nga teknologjia dhe fantashkenca, përfshirë edhe hapësirën dhe të ardhmen.
Një hartografi e imagjinatës
Ajo që del nga kjo analizë nuk është thjesht një listë gjeografike, por një hartë kulturore e imagjinatës perëndimore. Evropa dhe SHBA mbeten qendra narrative, ndërsa pjesa tjetër e botës shfaqet si periferi ose si material frymëzimi i selektuar.
Në këtë kuptim, Disney nuk ndërton vetëm histori. Ai ndërton një botë të tërë të pozicionuar – ku vendet reale dhe ato imagjinare bashkëjetojnë në një atlas të animuar të kujtesës kulturore.
Prokuroria e Posaçme njoftoi dje se kishte përfunduar hetimet dhe kishte dërguar për gjykim dosjen në ngarkim të kryebashkiakut të Kolonjës, Erion Isai, disa ish-drejtuesve të lartë të ARRSH-së dhe sipërmarrëses Entela Çano.
Nga kryerja e veprimeve hetimore, provat e administruara rezultuan fakte penale për personat përgjegjës të autoritetit kontraktor dhe institucionet e tjera shtetërore, ndërvepruese në disa procedura prokurimi, të zhvilluara nga Autoriteti Rrugor Shqiptar dhe Bashkia Kolonjë.
SPAK ka tre fakte penale që lidhen me tre procedura të ndryshme prokurimi, por njëra është veçanërisht e njohur për shkak të bujës që shkaktoi në media, kur një pjesë e rrugës Korçë-Ersekë u rrëzua ende pa u inaguruar.
1. Në lidhje me procedurën e prokurimit me objekt “Ndërtimi i rrugës Korçë Ersekë, Loti 2 (pjesa parë)”, me fond limit 2,879,999,858.89 (dy miliardë e tetëqind e shtatëdhjetë e nëntë milion e nëntëqind e nëntëdhjetë e nëntë mijë e tetëqind e pesëdhjetë e e tëtë pikë tetëdhjetë e nëntë) lekë me tvsh, zhvilluar nga Autoriteti Rrugor Shqiptar në datën 24.09.2020, ka rezultuar se:
Në lidhje me projektin e paraqitur si nismë e Bashkisë Kolonjë, në kuadër të procedurës së ndjekur për “Shërbim projektimi në formë dhurimi/donacioni” me objekt “Ndërtim rruga Korçë–Ersekë, Loti 2”, nga veprimet hetimore dhe provat e administruara është konstatuar se Bashkia Kolonjë nuk ka disponuar dokumentacion projektues të përgatitur prej saj për këtë objekt, ndonëse ekzistojnë korrespondenca zyrtare me Autoritetin Rrugor Shqiptar në të cilat paraqitet e kundërta.
Nga provat e administruara, mbështetur edhe nga eskpertimi grafik i shkrimit dhe nënshkrimit të dokumentit, ka rezultuar se grupi i punës së Bashkisë Kolonjë, i përbërë nga shtetasit Erjon Cenko, Engjëll Dine, në bashkëpunim me personin që ka dhuruar projektin, shtetasen Entela Çano, administratore e shoqërise “A& E Enginieering”sh.p.k, kanë falsifikuar procesverbalin e marrjes në dorëzim të projektit nga Bashkia Kolonjë, ndërkohë që rezulton se nuk ka pasur projekt.
Sa i takon, përcaktimit të fondit limit për procedurën e prokurimit, nga ana e shtetasve Ergys Verdho, në cilësinë e titullarit të autoritetit kontraktor dhe personave të tjerë përgjegjës të Autoritetit Rrugor Shqiptar, shtetasit Erald Elezi, Genti Raça dhe Donikë Shehu, nuk rezulton të jetë ndjekur rruga ligjore për përcaktimin e fondit limit.
Në kohën e hartimit të preventivit përfundimtar, të përgatitur nga ana e shtetasve Erald Elezi, Genti Raça, Donikë Shehu, dokument i miratuar edhe nga Drejtori i Përgjithshëm i Autoritetit Rrugor Shqiptar, shtetasi Ergys Verdho, nuk rezulton të ketë pasur projekt të hartuar dhe propozuar nga Bashkia Kolonjë, siç është paraqitur si dokumentacion i formalizuar nga Bashkia Kolonjë.
Përcaktimi i fondit limit nga ana e grupit të punës, personat përgjegjës të Autoritetit Rrugor Shqiptar, shtetasit Erald Elezi, Genti Raça dhe Donikë Shehu, është bërë mbi bazën e të dhënave të përgatitura dhe të paraqitura dorazi nga vetë personi i interesuar, shtetësja, Entela Çano, administratorja e shoqërisë “A & E Engineering” sh.p.k, e cila që ka fituar më pas kontratën e mbikëqyrjes së zbatimit të punimeve për këtë objekt, ndërtimi i rrugës Korçë-Ersekë, loti i 2 (pjesa e parë).
Në përgatitjen e preventivit që ka shërbyer edhe për përcaktimin e fondit limit të autoritetit kontraktor, nga ana e shtetasve Ergys Verdho, në cilësinë e Drejtorit të Përgjithshëm të Autoritetit Rrugor Shqiptar dhe personave përgjegjës të tjerë, shtetasit Erald Elezi, Genti Raça dhe Donikë Shehu, është vepruar në kundërshtim me ligjin nr.162/2020.
Nga provat e administruara, mbështetur edhe nga ekspertimi teknik vlerësues dhe kontabël, ka rezultuar se fondi i përcaktuar nga autoriteti kontraktor për këtë procedurë prokurimi është fryrë në vlerën 590,213,874(pesëqind e nëntëdhjetë milion e dyqind e trembëdhjetë mijë e tetëqind e shtatëdhjetë e katër) lekë, që përbën edhe dëm ekonomik të shkaktuar shtetit.
Një telefon i sekuestruar gjatë hetimeve nga prokurori Dritan Prenci ka nxjerrë në dritë biseda në aplikacionin WhatsApp mes kryebashkiakut Erion Isai dhe Entela Çano, administratore e kompanisë fituese të tenderëve, “A&E Engineering” sh.p.k.
Dy faktet e tjera penale lidhen me procedura e prokurimit me objekt: “Supervizim i punimeve për ndërtimin e rrugës Korçë-Ersekë, loti i 2 (pjesa e parë)”, me fond limit 22,704,145 (njëzet e dy milion e shtatëqind e katër mijë e njëqind e dyzet e pesë) lekë me tvsh, zhvilluar nga Autoriteti Rrugor Shqiptar, dhe procedura e prokurimit me objekt: “Mbikëqyrje Punimesh Ndërtim i Ujësjellësit Ersekë dhe të disa fshtarave Faza e dytë nga burimet e Kozelit”, me fond limit 4,623,021.7 lekë me tvsh, zhvilluar nga Bashkia Kolonjë.
Përsa i përket procedurës së tretë, Erion Isai dhe biznesmenia pronare e kompanisë “A&E Engineering” sh.p.k., Entela Çano bisedojmë për të qepur kriteret e projektit, që më pas e ka fituar vetë Entela Çano.
Përmbajtja e bisedave të datës 01.07.2020:
10:05 – Erion Isai i shkruan Entela Çanos: “Mirëmëngjes. Shifi pak këto: Po 110 max ose 90 i jep zgjidhje thuaj Entelës. Vetëm rrjeti i jashtëm deri depo fi 250 në 20 bar është 18 755 ml x 6793 lekë = 127 402 715 pa tush, kurse pesari fi 200 me gjatësi 1 880 x 4747 lekë = 8 924 360 lekë.”
10:06 – Entela Çano: “Mirëmëngjes… ok… më dërgo. Të njëjtën gjë po bëjmë edhe ne… reduktim parametrash.”
10:08 – Erion Isai: “Sa më shpejt pls.”
10:09 – Entela Çano: “Ok… pa merak.”
14:57 – Erion Isai: “Më duhet deri të premten. Më duhet lista me emrat e fshatrave dhe vlerat për çdo fshat, vëlla. Një zjarr të lutem.”
15:00 – Entela Çano: “Pa merak. Do bëj të pamundurën që të premten t’i dorëzojmë.”
15:01 – Erion Isai: “Je yll s’o dooa.”
21:22 – Erion Isai: “Kemi gati ndonjë preventiv të ndonjë fshati?”
21:24 – Entela Çano: “Nesër paradite mendoj se mund të kemi diçka. Po sforcohemi shumë për të arritur vlerën… 230 me TVSH. Jam e saktë? Ma konfirmo të lutem.”
21:24 – Erion Isai: “330 është max.”
21:25 – Entela Çano: “Shyqyr.”
21:28 – Erion Isai: “Pls zjarrrrr. Se nesër duhet me i printu. Vulos këtu te ue. Të premten në mëngjes herët duhen dorëzu.”
21:29 – Entela Çano: “Do bëj më të mirën e mundshme… por jam sforcuar shumë për të kapur vlerën.”
21:29 – Erion Isai: “Ishte teeeeper e lartë. As bëhej fjalë.”
21:30 – Entela Çano: “Me 5 aspra tha do verë të mirë miku: shprehje gjermane.”/ad
Kryeministri Edi Rama ka komentuar protestat e zhvilluara kundër projektit të investimit në Zvërnec, duke ironizuar sërish rolin e disa influencuesve që, sipas tij, i janë bashkuar debatit për vëmendje në rrjetet sociale.
Gjatë mbledhjes së zgjeruar të Grupit Parlamentar të Partisë Socialiste, ai tha se shumë prej tyre nuk kanë pasur më parë angazhim në çështje politike apo qytetare, por po e përdorin protestën për të rritur praninë dhe ndikimin e tyre online.
“Janë njerëz që nuk e kanë menduar kurrë në jetën e tyre të përzihen me politikën dhe protesta. Janë bërë me shalë dhe kremra që të shfaqen atje me shalët dhe kremrat e tyre sepse janë “trend”. Kanë frikë të mbeten jashtë valës. Në ekonominë e vëmendjes heshtja nuk shpërblehet. Shpërblehet vetëm pjesëmarrja, vetëm ai që ka kurajon të hyjë në garë, ai që bën videon më dramatike, nuk ka rëndësi nëse protesta zhvillohet në një bregdet të Spanjës. Mjafton ti vendosësh shenjën ‘Tiranë’. Tirana s’ka as det po kjo s’ka rëndësi.
Ai që do bëjë postimin më të fortë, ai që do shpallë katastrofën më të afërt, ai që do parashikojë fundin spektakolar, ai shpërblehet nga algoritmi. Protesta nuk është më protestë, është një treg emocionesh dhe klikimesh dhe karrierash. Në të gjithë këtë, të karrierave janë më qesharakët. Ata nuk e kanë marrë vesh akoma që me PS nuk fitohet duke dalë me lugën e ndryshkur në tregun e karrierave të humbura”, tha ai.
Rama u shpreh se tashmë në epokën e rrjeteve sociale, protesta shpesh shndërrohet në atë që ai e quan treg emocionesh dhe klikimesh. Sipas tij, algoritmet favorizojnë përmbajtjet që krijojnë dhe reagime të forta, ndërsa faktet dhe argumentet anashkalohen.
“Algoritmi e ka të domosdoshme të shfaqet te profetët që lajmërojnë fundin e botës, analistët që bëjnë analiza pa fakte, strategët që nuk dinë se çfarë është të bësh një strategji sektoriale, recvolucionarët që ushqehen me ëndrrën e revolucionet por që s’kanë lidhje me të, patriotë që nuk ia kanë haberin punës, njerëz që s’kanë ndërtuar kurrë asgjë dhe po ti vesh të masin një tavolinë, ngatërrojnë gjatësinë me gjerësinë. Për ata nuk ka rëndësi se çfarë ndërtohet dhe si, për ata ka rëndësi çfarë duhet shembur dhe si ta shembin, ku marrin like, followersa…”, tha kryeministri Rama.
Login
