❌

Normal view

There are new articles available, click to refresh the page.
Today — 16 June 2026Telegrafi

NĂ«se MbretĂ«ria e Bashkuar dĂ«shiron t’i ribashkohet BE-sĂ«, sĂ« pari duhet ta kuptojĂ« atĂ«

✇Telegrafi
By: Timothy Garton Ash
16 June 2026 at 11:11


Një rikthim i plotë do të kërkojë një maratonë bindjeje demokratike, po aq në kontinent sa edhe në Britani. Sepse, njëra palë mban shumicën e kartave në dorë.

Burimi: The Guardian
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

NdĂ«rsa Britania po i afrohet dhjetĂ«vjetorit tĂ« votĂ«s sĂ« saj pĂ«r t’u larguar nga Bashkimi Evropian [BE], britanikĂ«t kanĂ« filluar tĂ« debatojnĂ« pĂ«r ribashkimin me atĂ« qĂ« ata e quajnĂ« EvropĂ«. Por, si nĂ« shumicĂ«n e debateve tĂ« mĂ«parshme britanike pĂ«r “EvropĂ«n,” kjo Ă«shtĂ« njĂ« EvropĂ« me EvropĂ«n lĂ«nĂ« jashtĂ«. Diskutimi ka tĂ« bĂ«jĂ« tĂ«rĂ«sisht me atĂ« se çfarĂ« do tĂ« ishte mĂ« e mira pĂ«r BritaninĂ« nga pikĂ«pamja ekonomike, si dhe me politikĂ«n britanike pĂ«r tĂ« arritur deri atje. Pak ose aspak merret parasysh se çfarĂ« mendon ose pĂ«r çfarĂ« interesohet pjesa tjetĂ«r e EvropĂ«s. DitĂ«n e kaluar, ministri i Thesarit, Lord Livermore, u bĂ« anĂ«tari i parĂ« i qeverisĂ« qĂ« mbĂ«shteti publikisht ribashkimin me BE-nĂ«. “Sigurisht,” i tha ai DhomĂ«s sĂ« LordĂ«ve, “MbretĂ«ria e Bashkuar do t’i ribashkohet Bashkimit Evropian, sepse kjo Ă«shtĂ« absolutisht nĂ« interesin tonĂ« ekonomik kombĂ«tar.” Sikur tĂ« na duhej vetĂ«m tĂ« trokisnim nĂ« derĂ«n e BE-sĂ« dhe - abrakadabra! - do tĂ« mirĂ«priteshim menjĂ«herĂ« pĂ«rsĂ«ri.

NĂ«se do t’u kĂ«rkonit tĂ« gjithĂ« deputetĂ«ve britanikĂ« aktualĂ« tĂ« thoshin se kur do tĂ« mblidhet herĂ«n tjetĂ«r KĂ«shilli Evropian nĂ« Bruksel, dyshoj se mĂ« shumĂ« se njĂ« grusht prej tyre do tĂ« jepnin pĂ«rgjigjen e saktĂ«. NĂ« fakt, pyes veten se sa prej tyre do tĂ« mund tĂ« thoshin menjĂ«herĂ« se çfarĂ« Ă«shtĂ« KĂ«shilli i EvropĂ«s. ËshtĂ« gjĂ« e mirĂ« tĂ« shikohet rendi i ditĂ«s i atij takimi nĂ« nivelin mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« udhĂ«heqĂ«sve kombĂ«tarĂ« tĂ« 27 shteteve anĂ«tare tĂ« BE-sĂ«, sĂ« bashku me drejtuesit kryesorĂ« institucionalĂ« tĂ« unionit. Midis orĂ«s 18:00 tĂ« kĂ«saj tĂ« enjteje dhe mesditĂ«s tĂ« sĂ« premtes, ata shpresojnĂ« tĂ« diskutojnĂ« pĂ«r UkrainĂ«n, Lindjen e Mesme, buxhetin e ardhshĂ«m shtatĂ«vjeçar tĂ« BE-sĂ«, sfidat ekonomike globale, mbrojtjen dhe sigurinĂ« evropiane, migracionin dhe drogat e paligjshme. Pra, pĂ«r ta thĂ«nĂ« mĂ« butĂ«, kanĂ« shumĂ« gjĂ«ra nĂ« tryezĂ«n e tyre.

NĂ«se ndiqni mediat evropiane, ose dĂ«gjoni gjermanĂ«t qĂ« flasin pĂ«r EvropĂ«n me polakĂ«, apo italianĂ«t me portugezĂ«, ishulli ynĂ« i kurorĂ«zuar mezi pĂ«rmendet fare. NĂ« tĂ« dy anĂ«t e Kanalit, “Evropa” po kuptohet pĂ«rsĂ«ri si diçka qĂ« nuk pĂ«rfshin BritaninĂ«. PĂ«rjashtimi i vetĂ«m i madh Ă«shtĂ« mbrojtja dhe siguria, ku britanikĂ«t ende konsiderohen se luajnĂ« njĂ« rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m. Ministri i JashtĂ«m i PolonisĂ«, Radek Sikorski, i arsimuar nĂ« Oksford dhe dikur anglofil, tani e pĂ«rshkruan pa ndjenjĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar vetĂ«m si njĂ« “ofrues sigurie.”

Sa u përket vendeve që duan të anëtarësohen, BE-ja nuk vuan nga mungesa e tyre. Tashmë ka nëntë kandidatë të njohur për anëtarësim, përfshirë Malin e Zi, kandidatin e vogël që kryeson garën, dhe Ukrainën shumë të madhe (sot, Ukraina është më e rëndësishme për Evropën sesa Mbretëria e Bashkuar). Këtë gusht, Islanda po mban një referendum për të vendosur nëse do të rifillojë negociatat për anëtarësim. Një debat është hapur sërish në Norvegjinë e pasur. Dhe, le të jemi të sinqertë, ka disa njerëz në BE - një pakicë, sigurisht, por një pakicë e konsiderueshme - që nuk do ta mirëprisnin kthimin e Britanisë.

TĂ« gjitha vendet mendojnĂ« kryesisht pĂ«r veten e tyre, por nĂ«se do tĂ« kishte njĂ« KupĂ« Bote pĂ«r solipsizmin, britanikĂ«t do ta fitonin trofeun pa asnjĂ« vĂ«shtirĂ«si. NjĂ« dokumentar i ri i BBC-sĂ«, qĂ« rikthehet te votimi i vitit 2016, na kujton nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« dhimbshme varfĂ«rinĂ« e debatit britanik pĂ«r EvropĂ«n. KĂ«tu, mes njĂ« parade djemsh intrigantĂ« qĂ« na sollĂ«n aktin mĂ« tĂ« madh tĂ« vetĂ«dĂ«mtimit kombĂ«tar nĂ« historinĂ« tonĂ« tĂ« kohĂ«ve tĂ« fundit, takojmĂ« pĂ«rsĂ«ri Boris Johnsonin, mendimet e tĂ« cilit janĂ« po aq tĂ« çrregullta sa flokĂ«t e tij. Ai e pĂ«rmbledh çështjen thelbĂ«sore kĂ«shtu: “Ose dĂ«shironi qĂ« vendi tĂ« jetĂ« i pavarur, ose mendoni se duhet tĂ« krijojmĂ« njĂ« EvropĂ« federale.” NĂ« fakt, e gjithĂ« rrjedha kryesore e politikĂ«s kontinentale evropiane sot ka tĂ« bĂ«jĂ« pikĂ«risht me gjetjen e njĂ« rruge tĂ« mesme midis kĂ«tyre dy ekstremeve. NĂ« interpretimin mĂ« dashamirĂ«s tĂ« mundshĂ«m, Johnsoni nuk ka mĂ«suar asgjĂ« dhe nuk ka harruar asgjĂ« qĂ« nga koha kur ishte korrespondent euroskeptik nĂ« Bruksel, nĂ« fillim tĂ« viteve ’90 tĂ« shekullit XX.

NĂ«se shikoni se si ka tĂ« ngjarĂ« tĂ« zhvillohet bota gjatĂ« 20 vjetĂ«ve tĂ« ardhshme - njĂ« botĂ« e fuqive dhe perandorive tĂ« mĂ«dha konkurruese, me njĂ« Rusi ushtarakisht agresive, njĂ« KinĂ« ekonomikisht agresive dhe Shtetet e Bashkuara qĂ« nuk do tĂ« kthehen kurrĂ« nĂ« nivelin e jashtĂ«zakonshĂ«m tĂ« angazhimit transatlantik qĂ« kishin pas vitit 1945 - Ă«shtĂ« e qartĂ« se alternativa mĂ« e mirĂ« pĂ«r njĂ« fuqi tĂ« mesme, si Britania, Ă«shtĂ« tĂ« jetĂ« pjesĂ« e njĂ« grupimi mĂ« tĂ« madh vendesh qĂ«, nĂ« masĂ« tĂ« madhe, ndajnĂ« tĂ« njĂ«jtat interesa dhe vlera. Tony Blairi, kur sapo ishte bĂ«rĂ« kryeministĂ«r, deklaroi njĂ« herĂ«, disi nĂ« mĂ«nyrĂ« qesharake: “Britania duhet tĂ« bĂ«het mĂ« e madhe!” Çdo vend tjetĂ«r evropian, duke filluar nga Franca dhe Gjermania, mund t’ju tregojĂ« se pikĂ«risht kĂ«shtu bĂ«hesh “mĂ« i madh.” Prandaj, objektivi strategjik i politikĂ«s britanike duhet tĂ« jetĂ« qĂ« MbretĂ«ria e Bashkuar tĂ« bĂ«het anĂ«tare e plotĂ« e asaj qĂ« deri atĂ«herĂ« do tĂ« jetĂ« njĂ« Bashkim Evropian ndryshe nga i sotmi. Dhe, me gjithĂ« modestinĂ«, njĂ« analizĂ« e matur sugjeron se do tĂ« ishte nĂ« interesin afatgjatĂ« tĂ« BE-sĂ«, nĂ« tĂ«rĂ«si, qĂ« ndĂ«r mĂ« shumĂ« se 30 anĂ«tarĂ«t e saj tĂ« ardhshĂ«m tĂ« kishte njĂ« Britani vullneti i vendosur i sĂ« cilĂ«s do tĂ« ishte tĂ« bĂ«nte pjesĂ« mes tyre.

Megjithatë, do të duhet një maratonë bindjeje demokratike për të arritur deri atje. Kjo bindje do të nevojitet në të dy anët e Kanalit. Në sondazhet e opinionit në Britani tashmë ekziston një shumicë e qëndrueshme në favor të ribashkimit me BE-në dhe një shumicë dërrmuese në favor të tij midis votuesve më të rinj - 68 përqind e atyre të moshës 18-34 vjeç, sipas Ipsos-it. Kështu, koha do të punojë në favor të Breturn-it. Por, politika do të vazhdojë të jetë e ndërlikuar. Personi me më shumë gjasa për të pasuar Keir Starmerin si kryeministër laburist, këtë vjeshtë, është Andy Burnham, kryetari i metropolit të Mançesterit - nëse ai fiton zgjedhjet e pjesshme këtë të enjte, po atë ditë kur mblidhet Këshilli Evropian. Ai (ose kushdo që do të pasojë Starmerin) mund të vazhdojë të ndihet i kufizuar nga negociimi brenda vijave të kuqe aktuale të partisë, të cilat përcaktojnë se nuk do të ketë kthim në bashkimin doganor, tregun e përbashkët apo lirinë e lëvizjes. Por, qeveria e re duhet të shpallë menjëherë dhe me guxim një ambicie shumë më të gjerë strategjike.

MĂ« pas, Partia Laburiste duhet tĂ« garojĂ« nĂ« zgjedhjet e ardhshme, tĂ« cilat duhet tĂ« mbahen jo mĂ« vonĂ« se nĂ« vitin 2029, pa asnjĂ« vijĂ« tĂ« kuqe, duke thĂ«nĂ« thjesht se synon tĂ« arrijĂ« marrĂ«dhĂ«nien qĂ« do tĂ« jetĂ« mĂ« e mira pĂ«r BritaninĂ«. NĂ« mĂ«nyrĂ« ideale, i gjithĂ« blloku i fragmentuar i majtĂ«-liberal nĂ« formim (goxha sipas stilit evropian), i pĂ«rbĂ«rĂ« nga liberaldemokratĂ«t, laburistĂ«t, tĂ« gjelbrit dhe nacionalistĂ«t skocezĂ« e uellsianĂ«, do ta pĂ«rqafonte kĂ«tĂ« qĂ«ndrim. ShumĂ« gjĂ«ra do tĂ« ndryshojnĂ« nĂ« EvropĂ« gjatĂ« tre vjetĂ«ve tĂ« ardhshme dhe mund tĂ« nevojiten disa hapa tĂ« pĂ«rkohshĂ«m (anĂ«tarĂ«simi nĂ« tregun e pĂ«rbashkĂ«t, pĂ«r shembull) gjatĂ« mandatit tĂ« ardhshĂ«m parlamentar; por, bindja demokratike duhet tĂ« fillojĂ« tani. NĂ« kĂ«tĂ« botĂ« tĂ« rrezikshme pas-amerikane, vendi mĂ« i mirĂ« pĂ«r BritaninĂ« Ă«shtĂ« vĂ«rtet “nĂ« zemĂ«r tĂ« EvropĂ«s,” dhe e vetmja mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« qenĂ« nĂ« zemĂ«r tĂ« EvropĂ«s Ă«shtĂ« tĂ« jesh anĂ«tare e plotĂ« e Bashkimit Evropian. Rruga Ă«shtĂ« e panjohur, por qĂ«llimi duhet tĂ« jetĂ« i qartĂ«.

Megjithatë, çdo hap do të varet nga pala e BE-së, e cila mban shumicën e kartave në dorë. Prandaj, për ta thënë troç, britanikët duhet gjithashtu të kuptojnë se nga cili këndvështrim nisen evropianët e tjerë, si funksionon në të vërtetë unioni i tyre i ndërlikuar dhe çfarë përfitojnë ata prej tij. Dhe, përfaqësuesit e zgjedhur të Britanisë duhet të mësojnë të flasin gjuhën evropiane, atë gjuhë unike shumëgjuhëshe në të cilën avancimi i interesit kombëtar ndërthuret në mënyrë të duhur me përqafimin e një të ardhmeje të përbashkët evropiane, të mbështetur në vetëdijen historike. A është e aftë klasa politike britanike e sotme për këtë? Unë e shpresoj këtë më shumë sesa dyshoj në të. /Telegrafi/

Before yesterdayTelegrafi

Një gjë është e qartë: Rendi perëndimor që dikur njihnim, është pjesë e historisë

✇Telegrafi
By: Timothy Garton Ash
15 January 2026 at 11:09


Burimi: The Guardian (titulli: Whether or not Trump invades Greenland, this much is clear: the western order we once knew is history)
PĂ«rkthimi:Telegrafi.com

Donald Trumpi po kërcënon të pushtojë Grenlandën - territor i një aleati në NATO - ndoshta edhe me forcë ushtarake, ashtu siç po përpiqet Vladimir Putini të pushtojë Ukrainën. Edhe nëse nuk e bën këtë realisht, kjo tashmë është një epokë e re: një botë post-perëndimore me çrregullim ndërkombëtar joliberal.

ËshtĂ« e dyfishtĂ« detyra e tashme pĂ«r demokracitĂ« liberale nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, dhe pĂ«r EvropĂ«n nĂ« veçanti: tĂ« shohim botĂ«n ashtu siç Ă«shtĂ« dhe tĂ« kuptojmĂ« çfarĂ« dreqin duhet tĂ« bĂ«jmĂ« pĂ«r kĂ«tĂ«.

Një sondazh ndërkombëtar i opinionit publik, i publikuar sot, është pikënisje e dobishme. Ai u realizua në nëntor të vitit kaluar, në 21 vende - për Këshillin Evropian për Marrëdhënie të Jashtme (ECFR) - në bashkëpunim me projektin tonë kërkimor Evropa në një botë që ndryshon në Universitetin e Oksfordit (ju lus ta lexoni raportin e plotë, të cilin e kam shkruar bashkë me Ivan Krastevin dhe Mark Leonardin). Ky është sondazhi i katërt në një seri që kemi bërë çdo vit, që nga pushtimi i plotë i Ukrainës nga Putini në vitin 2022, ndaj mund të shohim se si gjërat kanë evoluar - nga shumë keq dikur, tani në momente kritike.

Në vitin 2022 pamë një Perëndim transatlantik të bashkuar në indinjatë ndaj pushtimit të plotë të Ukrainës, por të ndarë nga fuqitë e tjera të mëdha dhe të mesme, si Kina, India dhe Turqia, të cilat ishin të gatshme të vazhdonin biznesin - si zakonisht - me Rusinë. Ekonomia ruse po mbijetonte përballë sanksioneve të paprecedenta perëndimore, sepse ato shtete të tjera tashmë kishin mjaftueshëm pasuri dhe fuqi për të balancuar edhe një Perëndim të bashkuar. Pra, kjo veçse ishte një botë post-perëndimore, por ende me një Perëndim që vepronte brenda saj.

Trumpi 2.0 e ka ndryshuar kĂ«tĂ«. Tani kemi njĂ« botĂ« post-perĂ«ndimore, por pa njĂ« PerĂ«ndim gjeopolitik tĂ« bashkuar qĂ« vepron nĂ« tĂ«. NĂ«se duhet t’ia atribuojmĂ« ndonjĂ« koherencĂ« strategjike narcisizmit tĂ« paqĂ«ndrueshĂ«m tĂ« Trumpit, qasja e tij Ă«shtĂ« mĂ« afĂ«r asaj tĂ« Putinit sesa e cilitdo president amerikan qĂ« nga viti 1945. Siç e shpjegon haptazi krahu i tij i djathtĂ«, Stephen Miller, ata besojnĂ« se bota “qeveriset me fuqi ... me forcĂ« ... me pushtet”.

EvropianĂ«t e kanĂ« kuptuar kĂ«tĂ«. PĂ«r habi, mĂ« pak se njĂ« nĂ« pesĂ« evropianĂ« kontinentalĂ« (nĂ« njĂ« mesatare tĂ« 10 vendeve tĂ« BE-sĂ« qĂ« kemi anketuar) dhe vetĂ«m njĂ« nĂ« katĂ«r britanikĂ« tani e shohin ShBA-nĂ« si njĂ« vend aleat. NĂ« UkrainĂ«, kjo shifĂ«r ka rĂ«nĂ« nĂ« 18 pĂ«rqind. Ne, evropianĂ«t, ende e shohim ShBA-nĂ« si “njĂ« partner tĂ« domosdoshĂ«m”, por jo si aleat.

Edhe pjesa tjetër e botës po zgjohet me këtë. Përderisa në sondazhin tonë të parë, 60 përqind e të anketuarve kinezë mendonin se qasjet amerikane dhe evropiane ishin të njëjta ose të ngjashme (d.m.th. ekziston një Perëndim i vetëm), tani vetëm 43 përqind mendojnë kështu, ndërsa një shumicë e qartë mendon se ato janë të ndryshme. Tash për tash, Perëndimi është histori.

Pra, çfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jmĂ« pĂ«r kĂ«tĂ«? GjĂ«ja mĂ« e keqe qĂ« mund tĂ« bĂ«jmĂ« Ă«shtĂ« tĂ« vazhdojmĂ« tĂ« qajmĂ« pĂ«r humbjen e “sistemit ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« bazuar nĂ« rregulla”, duke bĂ«rĂ« thirrje tĂ« zgjedhura pĂ«r ligjin ndĂ«rkombĂ«tar (Ukraina, por jo Gaza), teksa vazhdojmĂ« me paqĂ«simin servil tĂ« Trumpit. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, padyshim qĂ« nuk duam tĂ« sillemi si ai apo si Putini.

Ajo që na duhet është një ndërkombëtarizëm i ri: më i shpejtë, më fleksibil, më i rreptë. Të refuzojmë përdorimin e forcës, por të përqafojmë përdorimin e pushtetit. Të mos fiksohemi për strukturat dhe aleancat ekzistuese, por të kërkojmë një gamë më të gjerë partnerësh, në mënyrë pragmatike, nga një rast te tjetri. Të shqetësohemi më pak për rregullat, më shumë për rezultatet; më pak për procesin, më shumë për përparimin. Kjo është një sfidë veçanërisht për BE-në institucionale, shembullin përfundimtar - të ngadaltë, të bazuar në rregulla dhe të ngarkuar me procese - të rendit liberal ndërkombëtar të viteve '90 të shekullit XX.

Megjithatë, tashmë kemi nisur ta bëjmë këtë për Ukrainën, me një kombinim të ri të një koalicioni të të gatshmëve dhe vetë BE-së që po lëviz me shpejtësi të paprecedent për standardet e Brukselit. Siç argumentova muajin e kaluar, duhet të përgatitemi urgjentisht për të mbështetur një Ukrainë të pavarur edhe pa ndihmën e ShBA-së.

Po me Grenlandën? Së pari, duhet të udhëhiqemi në gjithçka që bëjmë nga qeveritë e zgjedhura të Grenlandës dhe Danimarkës. Kjo, në fund të fundit, është ajo që na dallon ne demokratët liberalë nga imperialistët autoritarë.

TĂ« mĂ«rkurĂ«n, Danimarka dhe disa nga aleatĂ«t e saj evropianĂ« nĂ« NATO shpallĂ«n dĂ«rgimin e trupave tĂ« mĂ«tejshme nĂ« GrenlandĂ«. Ministrat e jashtĂ«m tĂ« GrenlandĂ«s dhe DanimarkĂ«s pastaj u takuan nĂ« Uashington me nĂ«npresidentin JD Vance, dhe sekretarin e Shtetit, Marco Rubio, dhe u pajtuan tĂ« krijonin njĂ« grup pune tĂ« nivelit tĂ« lartĂ«. ËshtĂ« mjaft e qartĂ« se mosmarrĂ«veshja bazike nuk Ă«shtĂ« zgjidhur. TĂ« gjitha shenjat tregojnĂ« se Trump do tĂ« bĂ«het mĂ« ekstrem dhe mĂ« i paparashikueshĂ«m me kalimin e kohĂ«s dhe me rritjen e vĂ«shtirĂ«sive tĂ« tij tĂ« brendshme.

Ja disa sugjerime. Për të theksuar angazhimin evropian, kancelari gjerman Friedrich Merz, presidenti francez Emmanuel Macron dhe kryeministri britanik Keir Starmer duhet të vizitojnë Grenlandën, së bashku me kryeministren daneze Mette Frederiksen. Ata duhet të shoqërohen nga kryeministri kanadez, Mark Carney, pasi Kanadaja është aleate në NATO dhe është fqinja reale perëndimore e Grenlandës dhe e prekur drejtpërdrejt nga pasiguria në Arktik.

Nëse mund të shkojnë me tren për në Kiev, mund të shkojnë me aeroplan në Nuuk. Për çudi, kjo vizitë mund të jetë po aq e rëndësishme sa vetë angazhimi për sigurinë, sepse gjuha e dytë e presidentit Trump është televizioni. Ai do ta marrë mesazhin nga pamjet. Një numër zyrtarësh ndërlidhës evropianë dhe kanadezë, të dukshëm dhe me uniforma të dallueshme, duhet të vendosen në Grenlandë për një kohë të pacaktuar.

TĂ« martĂ«n, kryeministri i GrenlandĂ«s, Jens-Frederik Nielsen, tha se nĂ«se duhet tĂ« zgjedhin, “ne zgjedhim DanimarkĂ«n ... ne zgjedhim BE-nĂ«â€. Prandaj, BE-ja duhet tĂ« gjejĂ« shumĂ« shpejt njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« rritur mbĂ«shtetjen e saj financiare qĂ« aktualisht Ă«shtĂ« e vogĂ«l pĂ«r GrenlandĂ«n - dhe jo siç Ă«shtĂ« planifikuar pĂ«r periudhĂ«n e re buxhetore qĂ« fillon nĂ« vitin 2028. Kjo do tĂ« ishte njĂ« mundĂ«si e mirĂ« pĂ«r presidenten e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, dhe presidentin e KĂ«shillit Evropian, AntĂłnio Costa, qĂ« tĂ« hipin nĂ« aeroplan pĂ«r nĂ« Nuuk.

NdĂ«rkohĂ« qĂ« janĂ« atje, ata duhet tĂ« nisin njĂ« diskutim strategjik pĂ«r njĂ« marrĂ«dhĂ«nie tĂ« mundshme tĂ« afĂ«rt nĂ« tĂ« ardhmen midis njĂ« Grenlande tĂ« pavarur dhe BE-sĂ«. ËshtĂ« mjaft e qartĂ« se BE-ja e sĂ« nesĂ«rmes do tĂ« ketĂ« njĂ« gamĂ« marrĂ«dhĂ«niesh tĂ« personalizuara me fqinjĂ«t kryesorĂ«, pĂ«rfshirĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, UkrainĂ«n, TurqinĂ« dhe KanadanĂ«. Pse jo edhe me GrenlandĂ«n?

NdĂ«rkohĂ«, Evropa - partneri mĂ« i madh ekonomik i ShBA-sĂ« - duhet tĂ« shqyrtojĂ« privatisht gamĂ«n e plotĂ« tĂ« reagime ekonomike (pĂ«rfshirĂ«, pĂ«r shembull, shitjen e bonove tĂ« Thesarit amerikan) qĂ« mund tĂ« ndĂ«rmarrĂ« nĂ« rastin ende tĂ« pamundur tĂ« njĂ« Trumpi qĂ« urdhĂ«ron pushtimin ushtarak, nĂ« stilin e Putinit, tĂ« GrenlandĂ«s. PĂ«rmbledhja e kĂ«tyre planeve tĂ« emergjencĂ«s mund t’i pĂ«rcillet nĂ« mĂ«nyrĂ« diskrete ShtĂ«pisĂ« sĂ« BardhĂ«, pĂ«rmes sekretarit tĂ« Thesarit tĂ« ShBA-sĂ«, Scott Bessent, ose dhĂ«ndrit tĂ« presidentit, Jared Kushner.

Pa dyshim që ka edhe lëvizje të tjera të mundshme, por drejtimi i përgjithshëm është i qartë: një Evropë (dhe Kanada me demokraci të tjera liberale) që projektojnë forcë të qetë, pushtet dhe vendosmëri.

NjĂ« nga gjetjet mĂ« dĂ«shpĂ«ruese nĂ« sondazhin tonĂ« Ă«shtĂ« se evropianĂ«t janĂ« liderĂ« botĂ«rorĂ« nĂ« pesimizĂ«m. Gati gjysma e tyre nuk besojnĂ« se BE-ja mund tĂ« pĂ«rballet nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« barabartĂ« me fuqitĂ« globale - si ShBA-ja dhe Kina. NĂ«se fillojmĂ« ta zbatojmĂ« kĂ«tĂ« ndĂ«rkombĂ«tarizĂ«m tĂ« ri, mĂ« shpejtĂ« dhe mĂ« fortĂ«, ndoshta mĂ« shumĂ« evropianĂ« do t’i besojnĂ« pĂ«rsĂ«ri EvropĂ«s. /Telegrafi/

Udhëzuesi im për ta bërë demokracinë tuaj të papërshkueshme nga populizmi - para se të jetë tepër vonë

✇Telegrafi
By: Timothy Garton Ash
25 November 2025 at 11:57


Nga transmetimi publik deri te gjyqĂ«sori i pavarur, kĂ«to janĂ« gjĂ«rat pĂ«r tĂ« cilat duhet tĂ« luftojmĂ« pĂ«r t’i ruajtur.

Burimi: The Guardian
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Si mund t’i mbrojmĂ« demokracitĂ« tona nga ata qĂ« duan t’i shkatĂ«rrojnĂ«? Flasim shumĂ« pĂ«r strategjitĂ« pĂ«r t’i mbajtur jashtĂ« pushtetit populistĂ«t nacionalistĂ« anti-liberalĂ«, por pĂ«rdorimi i pĂ«rditshĂ«m i topit pĂ«r prishje, nga Donald Trump, tregon se Ă«shtĂ« po aq e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« forcosh demokracinĂ« tĂ«nde qĂ« ajo tĂ« mund t’i rezistojĂ« njĂ« periudhe kur populistĂ«t janĂ« nĂ« pushtet.

Gjermania ka njĂ« koncept tĂ« quajtur wehrhafte Demokratie, qĂ« shpesh pĂ«rkthehet çuditshĂ«m si “demokraci militante”, por qĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« do tĂ« thotĂ« njĂ« demokraci e aftĂ« pĂ«r t’u mbrojtur. NĂ«n kĂ«tĂ« moto, disa nĂ« Gjermani po propozojnĂ« ndalimin e partisĂ« Alternativa pĂ«r GjermaninĂ« [Alternative fĂŒr Deutschland - AfD], e cila tani Ă«shtĂ« njĂ« nga partitĂ« mĂ« tĂ« njohura nĂ« vend. Kjo Ă«shtĂ« rruga e gabuar. Kjo vetĂ«m do t’ua forconte mbĂ«shtetĂ«sve tĂ« kĂ«saj partie, tĂ« djathtĂ« ekstreme, bindjen se vetĂ« shteti demokratik Ă«shtĂ« njĂ« lloj konspiracioni elitist liberal dhe do t’ia jepte AfD-sĂ« aurĂ«n e martirizimit. Gjithashtu, dukshĂ«m po dĂ«shton eksperimenti francez i njĂ« “harku republikan”, ku pothuajse tĂ« gjitha partitĂ« e tjera bien nĂ« ujti vetĂ«m pĂ«r tĂ« mbajtur jashtĂ« Tubimin KombĂ«tar [Rassemblement National] tĂ« Marine Le Penit. NjĂ« gamĂ« kaq e gjerĂ« partish, siç pritej, nuk arrin tĂ« pajtohet pĂ«r reformat urgjente qĂ« duhen bĂ«rĂ«, dhe Tubimi KombĂ«tar mund tĂ« vazhdojĂ« tĂ« kritikojĂ« nga jashtĂ«. Andaj, ia vlen tĂ« merret parasysh shembulli i HolandĂ«s, ku partia e populistit provokues Geert Wilders, u lejua tĂ« hynte nĂ« pushtet nĂ« njĂ« qeveri koalicioni, dĂ«shtoi tĂ« japĂ« rezultate, rrĂ«zoi qeverinĂ« duke u tĂ«rhequr nga koalicioni dhe humbi zgjedhjet pasuese (edhe pse ngushtĂ«) ndaj njĂ« partie liberale tĂ« udhĂ«hequr nga i riu dinamik, Rob Jetten.

Por, nëse do të rrezikosh për të lejuar populistët në qeveri, duhet më parë të forcosh mbrojtjet e demokracisë tënde - përndryshe ata do ta përdorin demokracinë për të shkatërruar vetë demokracinë - ashtu siç ka bërë Viktor Orbån në Hungari dhe siç po përpiqet të bëjë Trumpi në ShBA. Copë pas cope, këto demokraci dikur liberale bëhen ajo që shkencëtarët politikë e quajnë një sistem autoritar elektoral. Zgjedhjet ende ekzistojnë, por nuk janë të lira dhe të ndershme.

Ja disa gjëra që ia vlen të merren parasysh nëse dëshironi ta bëni demokracinë tuaj të papërshkueshme nga populizmi:

Përfaqësimi proporcional

Sistem dypartiak ku fituesi i merr të gjitha, siç është ai në ShBA - dhe që në masë të madhe ende ekziston në Mbretërinë e Bashkuar në Uestminster, pavarësisht fragmentimit të fundit të peizazhit politik - mund të jetë i dobishëm derisa një populist nacionalist nuk merr kontrollin e njërës prej dy partive të mëdha, siç ka bërë Trumpi. Pastaj bëhet më keq. Më mirë është të kesh përfaqësim proporcional, në mënyrë që populistët të kufizohen nga partnerët e koalicionit - si në Holandë dhe pjesën më të madhe të Evropës kontinentale.

Administrimi i zgjedhjeve

Ndoshta çështje teknike, por kjo ka rĂ«ndĂ«si. Sistemi jashtĂ«zakonisht arkaik i ShBA-sĂ«, nĂ« tĂ« cilin secili prej 50 shteteve ka procedurat e veta tĂ« ndryshme, Ă«shtĂ« njĂ« ftesĂ« e pĂ«rhershme pĂ«r manipulime tĂ« zonave zgjedhore, shtypje tĂ« votuesve dhe pĂ«r tĂ« gjitha marifetet e tjera tĂ« pista, tĂ« cilat republikanĂ«t janĂ« qartĂ«sisht tĂ« vendosur t’i pĂ«rdorin pĂ«rpara zgjedhjeve tĂ« mesit tĂ« mandatit tĂ« vjeshtĂ«s sĂ« ardhshme.

Transmetuesi publik

Sfera e pĂ«rbashkĂ«t publike qĂ« na nevojitet pĂ«r demokracinĂ«, po gĂ«rryhet kudo nga fragmentimi dhe polarizimi i njĂ«kohshĂ«m qĂ« vjen si rezultat i versionit kapitalist amerikan tĂ« revolucionit dixhital. Ka pak zgjidhje tĂ« lehta pĂ«r kĂ«tĂ«. MegjithatĂ«, nĂ«se keni njĂ« transmetues tĂ« besuar publik, si nĂ« Britani, Kanada, Australi, Gjermani ose Skandinavi, duhet tĂ« mbaheni fort pas tij, tĂ« siguroni mĂ« tej pavarĂ«sinĂ« e tij redaksionale, t’ia dyfishoni buxhetin dhe tĂ« rrisni praninĂ« e tij nĂ« rrjetet sociale. Fakti qĂ« Britania po bĂ«n tĂ« kundĂ«rtĂ«n, duke minuar BBC-nĂ« - ndoshta transmetuesin mĂ« tĂ« respektuar publik nĂ« botĂ« - Ă«shtĂ« thjesht njĂ« shembull tjetĂ«r i aftĂ«sisĂ« sĂ« pashtershme tĂ« kĂ«tij vendi pĂ«r tĂ« dĂ«mtuar veten nĂ« aspektin kombĂ«tar.

Pronësia e mediave

Censura Ă«shtĂ« diçka e vjetruar. Autokrati modern kontrollon fjalĂ«n pĂ«rmes pronĂ«sisĂ«. NĂ« Turqi dhe Hungari, oligarkĂ«t qĂ« janĂ« miq tĂ« liderĂ«ve i zotĂ«rojnĂ« mediat kryesore. NĂ« shikim tĂ« parĂ«, mund tĂ« duket si pluralizĂ«m i pĂ«rsosur mediatik; por, prapa kĂ«saj maske, realiteti Ă«shtĂ« krejtĂ«sisht ndryshe. ËshtĂ« pothuajse e pamundur tĂ« formulohet njĂ« rregull i pĂ«rgjithshĂ«m pĂ«r kĂ«tĂ«. PronĂ«sia e huaj, pĂ«r shembull, ka qenĂ« mallkim pĂ«r gazetarinĂ« britanike (mendo pĂ«r Rupert Murdochun), por njĂ« bekim pĂ«r mbrojtjen e demokracisĂ« nĂ« disa vende post-komuniste (pĂ«r shembull, si televizioni TVN nĂ« Poloni). ËshtĂ« çështje qĂ« varet nga rrethanat.

Gjyqësori i pavarur

E dukshme, por jetike. Kaosi gjyqësor në Poloni, sot, ku koalicioni qeverisës po konteston legjitimitetin e gjyqtarëve të emëruar nga qeveria e mëparshme populiste, tregon se çfarë ndodh kur humbet shteti i së drejtës. Gjermania përjetoi kohët e fundit një incident katastrofik, ku kandidatura e një studiuesi juridik të majtë-liberal, për një vend në Gjykatën Kushtetuese - tashmë e miratuar nga Komisioni ndërpartiak Parlamentar - u sabotua nga një grup konservatorësh rebelë. Ashtu si sulmet ndaj BBC-së, kjo është pikërisht gjëja e gabuar që duhet bërë kur populistët janë në prag të pushtetit. Ndryshe nga Gjykata Supreme e ShBA-së, Gjykata Supreme e Mbretërisë së Bashkuar e ka ruajtur reputacionin e saj për paanshmëri. Por, kur ministri në hije i Drejtësisë, Robert Jenrick, tund parukën e gjyqtarit para konferencës së partisë së tij, duke denoncuar gjyqtarët aktivistë të majtë, shohim që kërcënimi në stilin e Trumpit nuk është larg.

Neutraliteti i shërbimit civil

Projekti 2025 i Fondacionit “Heritage”, pjesa mĂ« e madhe e tĂ« cilit po zbatohet nga administrata Trump, rekomandon nĂ« mĂ«nyrĂ« eksplicite vartĂ«sinĂ« e shtetit administrativ ndaj ekzekutivit. Ndoshta mĂ« shqetĂ«suesja Ă«shtĂ« se kjo tashmĂ« po ndodh nĂ« Departamentin e DrejtĂ«sisĂ« tĂ« ShBA-sĂ«, ku qindra zyrtarĂ« ose janĂ« pushuar nga puna ose kanĂ« dhĂ«nĂ« dorĂ«heqjen. KanĂ« pasuar aktakuzat ndaj kritikĂ«ve tĂ« zĂ«shĂ«m, si John Bolton, James Comey dhe Letitia James.

Monarkia kushtetuese

Po qeshni? Por, kur u pyet nga Yascha Mounk në podkastin e tij The Good Fight, se si mund të mbrojmë më mirë demokracitë liberale, konstitucionalisti komparativ i njohur amerikan, Tom Ginsburg, përmendi në mënyrë të papritur përparësitë e një monarkie kushtetuese. Populistët anti-liberalë pretendojnë se flasin në emër të kombit, por nëse keni një monark kushtetues që është përfaqësuesi më i lartë, i padiskutueshëm dhe jopartiak i kombit, atëherë ajo hapësirë është të paktën pjesërisht e zënë. Nuk po sugjeroj që ShBA-ja të rikthejë ndonjë nga pasardhësit e Xhorxhit III (edhe pse një princ rezervë britanik është i qasshëm në Los Anxhelos), por nëse rastësisht keni një monarki kushtetuese, si Britania, Suedia apo Holanda, ruajeni - sepse në praktikë, në mënyrë paradoksale ajo është mburojë për demokracinë.

Mund tĂ« pĂ«rmendja shumĂ« fusha tĂ« tjera, si shĂ«rbimet e sigurisĂ«, ushtrinĂ«, universitetet dhe marrĂ«dhĂ«niet incestuale, neo-oligarkike midis parasĂ« sĂ« madhe dhe politikĂ«s. NĂ« secilin rast, pĂ«rgjigjet specifike kombĂ«tare do tĂ« jenĂ« tĂ« ndryshme, dhe asnjĂ«ra prej tyre nuk do tĂ« jetĂ« e lehtĂ«. Ndihmon tĂ« kesh dispozita tĂ« detajuara nĂ« njĂ« kushtetutĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u ndryshuar, por ajo qĂ« James Madison e quajti nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paharrueshme - nĂ« [botimin] Federalist Paper 48 - si “barriera e pergamenĂ«s”, nuk Ă«shtĂ« garanci nĂ« vetvete. Nevojitet qĂ« ne, njerĂ«zit, tĂ« mobilizohemi pĂ«r t’i mbrojtur ato. Kur isha nĂ« PragĂ« muajin e kaluar, miqtĂ« e mi çekĂ« po pĂ«rgatiteshin tĂ« mbronin televizionin dhe radion e tyre publike - nĂ« rrugĂ«, nĂ«se do tĂ« ishte e nevojshme.

Sepse, ajo qĂ« Ă«shtĂ« ashiqare e dhimbshme Ă«shtĂ« se, sapo tĂ« humbasĂ«sh ndonjĂ«rin prej kĂ«tyre mekanizmave thelbĂ«sorĂ« tĂ« kontrollit dhe ekuilibrit, Ă«shtĂ« shumĂ« e vĂ«shtirĂ« t’i rikthesh ato. ShkatĂ«rrimi Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« i lehtĂ« se ndĂ«rtimi. Mjafton tĂ« shikoni çfarĂ« ka ndodhur sot nĂ« Poloni - dhe çfarĂ« do tĂ« ndodhĂ« nesĂ«r nĂ« ShBA. PĂ«r demokracinĂ« liberale, ashtu si pĂ«r shĂ«ndetin, parandalimi Ă«shtĂ« mĂ« i mirĂ« se kurimi. /Telegrafi/

❌
❌