Nga Albatros Rexhaj
Ata flasin për reformë. Letra që ua dërguan ambasadorëve përshkruan diçka tjetër : kalimin e pushtetit nga institucionet e zgjedhura te një autoritet i pazgjedhur.
Letra e Grupit Koordinues tĂ« ProtestĂ«s, dorĂ«zuar ambasadorĂ«ve perĂ«ndimorĂ« nĂ« TiranĂ«, mbyllet me njĂ« fjali qĂ« e tradhton tĂ« gjithĂ« dokumentin: âKĂ«to kĂ«rkesa pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« shprehjen e qartĂ« dhe legjitime tĂ« njĂ« populli sovran.â Le ta nisim aty ku ata e mbyllin, te fjala âpopullâ. Cili popull. Kush e mban kĂ«tĂ« vullnet. Kush i ka veshur trembĂ«dhjetĂ« emrave nĂ«n kĂ«tĂ« letĂ«r tĂ« drejtĂ«n pĂ«r tĂ« folur nĂ« emĂ«r tĂ« njĂ« kombi. PĂ«rgjigjja Ă«shtĂ« e thjeshtĂ« dhe e pakĂ«ndshme: askush. Dhe pikĂ«risht aty, te kjo zbrazĂ«ti, qĂ«ndron e gjithĂ« e vĂ«rteta e kĂ«saj letre. Fjala qĂ« pĂ«rsĂ«ritet mĂ« shumĂ« nĂ« tĂ« Ă«shtĂ« âreformĂ«â. Fjala qĂ« mungon, sepse nuk guxon tĂ« shkruhet, Ă«shtĂ« âpushtetâ.
Sovraniteti popullor nuk Ă«shtĂ« njĂ« atmosferĂ« mbledhjeje. ĂshtĂ« njĂ« procedurĂ«. Ka njĂ« bartĂ«s tĂ« vetĂ«m, votuesin, dhe ka njĂ« vend tĂ« vetĂ«m ku flet, kutinĂ« e votimit. Gjithçka tjetĂ«r Ă«shtĂ« interpretim. NjĂ« trup njerĂ«zish, sado i sinqertĂ«, sado i zhurmshĂ«m nĂ« shesh, nuk e trashĂ«gon vullnetin e pĂ«rgjithshĂ«m thjesht duke u vetĂ«shpallur bartĂ«s i tij. Ai qĂ« shet votĂ«n e popullit pa e pasur atĂ« votĂ« nĂ« dorĂ« nuk Ă«shtĂ« mĂ« pak uzurpator se ai qĂ« ia merr me forcĂ«. TĂ« dy flasin nĂ« emĂ«r tĂ« dikujt qĂ« nuk i ka autorizuar.
Dhe le ta themi qartë faktin që e zhbën gjithë skenografinë: Shqipëria është një demokraci pluraliste, me institucione kushtetuese funksionale, me zgjedhje periodike dhe me një proces negociues të hapur me Bashkimin Europian. Ka të meta, ka beteja të pambaruara me korrupsionin dhe me cilësinë e votës; askush nuk e mohon këtë. Por të metat e një demokracie ndreqen brenda saj, me votë dhe me ligj, jo duke ia dorëzuar pushtetin një trupi që nuk e zgjodhi njeri. Kush pretendon se po jeton nën një regjim që rrëzohet vetëm me letër drejtuar të huajve nuk po përshkruan Shqipërinë e vitit 2026. Po përshkruan një vend imagjinar, që i nevojitet vetëm si justifikim.
Sepse ai vend imagjinar i përket një shekulli tjetër, dhe pikërisht ai shekull është çelësi.
Gjuha e âpopullit sovranâ dhe e âvullnetit tĂ« popullitâ nuk Ă«shtĂ« gjuha e njĂ« lĂ«vizjeje qytetare europiane. ĂshtĂ« gjuha e Revolucionit Francez, e Rusoit tĂ« kthyer nĂ« sĂ«patĂ« nga Robespierri, fjalori me tĂ« cilin pak vetĂ« vendosnin se çfarĂ« donin miliona dhe ua impononin atyre nĂ« emĂ«r tĂ« tyre. Por mekanizmi qĂ« kĂ«ta propozojnĂ« nuk Ă«shtĂ« as ai i jakobinĂ«ve. ĂshtĂ« i asaj qĂ« erdhi pas tyre, kur revolucioni u lodh dhe pushteti u mblodh nĂ« duar pa votĂ«. DorĂ«hiqu, kryeministĂ«r. DorĂ«zoje pushtetin. Vjen njĂ« qeveri qĂ« nuk e zgjodhi askush, me njĂ« mandat njĂ«vjeçar qĂ« asnjĂ« rend kushtetues nuk e parashikon, dhe ajo qeveri vendos pastaj se si do tĂ« riorganizohet shoqĂ«ria. Modeli qĂ« propozojnĂ« ndjek logjikĂ«n e DrejtorisĂ« franceze: pushteti kalon te njĂ« trup qĂ« nuk buron drejtpĂ«rdrejt nga zgjedhjet dhe qĂ« kĂ«rkon tĂ« riorganizojĂ« rendin politik pĂ«rpara se tâia kthejĂ« fjalĂ«n zgjedhĂ«sit. Dhe ka njĂ« hollĂ«si qĂ« e bĂ«n rastin shqiptar edhe mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«. Drejtoria, sado e kritikueshme, ishte organ kushtetues i krijuar nga Kushtetuta e Vitit III; kishte njĂ« bazĂ« juridike sipas rendit tĂ« kohĂ«s sĂ« vet. Qeveria njĂ«vjeçare qĂ« kĂ«rkohet sot nuk ka as atĂ«. AsnjĂ« nen i KushtetutĂ«s shqiptare nuk e njeh. Pra propozohet logjika e DrejtorisĂ«, pa as atĂ« mbulesĂ« juridike qĂ« Drejtoria tĂ« paktĂ«n e kishte. DorĂ«hiqu ti qĂ« ke votat. VijmĂ« ne qĂ« sâkemi asnjĂ«. Dhe pastaj qeverisim ne.
Drejtoria kishte njĂ« tipar pĂ«rcaktues, qĂ« kĂ«ta nĂ«nshkrues e kanĂ« riprodhuar pa e ditur as vetĂ«. Ajo nuk qeveriste vetĂ«m pa mandat. Ajo anulonte zgjedhjet qĂ« nuk i pĂ«lqenin. MĂ« 18 Fruktidor tĂ« Vitit V (4 shtator 1797), pas njĂ« grushti shteti, Drejtoria anuloi fitoret elektorale tĂ« rojalistĂ«ve. MĂ« 22 Floreal tĂ« Vitit VI (11 maj 1798), ajo shpalli tĂ« pavlefshme edhe njĂ« pjesĂ« tĂ« fitoreve tĂ« sĂ« majtĂ«s jakobine. NĂ« tĂ« dy rastet, Drejtoria pĂ«rdori forcĂ«n shtetĂ«rore pĂ«r tĂ« shpallur tĂ« pavlefshme rezultate zgjedhore qĂ« nuk i pĂ«lqenin. Trupi qĂ« fliste mĂ« shumĂ« se kushdo pĂ«r vullnetin e popullit ishte i njĂ«jti qĂ« ia mohonte popullit votĂ«n sa herĂ« vota dilte e gabuar. Kthehuni tani te sheshi i TiranĂ«s, nĂ« ditĂ«n e njĂ«zeteshtatĂ«, kur nga turma u kĂ«rkua anulimi i zgjedhjeve tĂ« ardhshme. Ky nuk Ă«shtĂ« mĂ« krahasim letrar. ĂshtĂ« e njĂ«jta lĂ«vizje e shpirtit, e pĂ«rsĂ«ritur fjalĂ« pĂ«r fjalĂ« pas dyqind e tridhjetĂ« vjetĂ«sh. Ata qĂ« duan tĂ« flasin nĂ« emĂ«r tĂ« sovranit nisin duke i kĂ«rkuar sovranit tĂ« heqĂ« dorĂ« nga e vetmja gjĂ« qĂ« e bĂ«n sovran, e drejta pĂ«r tĂ« votuar. Kush ia kĂ«rkon popullit tĂ« heqĂ« dorĂ« nga vota nuk e do popullin sovran. E do veten nĂ« pushtet.
Pastaj Ă«shtĂ« paradoksi qĂ« e zbulon gjithçka. NjĂ« letĂ«r qĂ« thirret te âvullneti i popullit sovranâ nuk i drejtohet popullit. Nuk i drejtohet Kuvendit, as Presidentit, as qytetarit shqiptar. I drejtohet ambasadorĂ«ve tĂ« huaj. Sovrani i vetĂ«shpallur shkon tĂ« kĂ«rkojĂ« vĂ«rtetimin e sovranitetit tĂ« vet jashtĂ« kufijve tĂ« vendit. Kush e mban vĂ«rtet legjitimitetin e popullit nuk shkon ta lypĂ« njohjen nĂ« dyert e ambasadave. Atje shkon vetĂ«m ai qĂ« e di se brenda nuk e ka, dhe shpreson ta marrĂ« nga jashtĂ« atĂ« qĂ« votuesi nuk ia dha.
Tani kërkesat, një nga një, sepse aty zbulohet se reforma është kostum, jo qëllim.
âReformĂ« tĂ«rĂ«sore kushtetuese, qĂ« tĂ« miratohet pĂ«rmes referendumit popullor.â TingĂ«llon solemne derisa pyet se çfarĂ« do tĂ« thotĂ«. Kushtetuta shqiptare nuk e njeh referendumin si rrugĂ«n e zakonshme tĂ« ndryshimit kushtetues; ndryshimet miratohen nga Kuvendi me shumicĂ« tĂ« cilĂ«suar, sipas procedurĂ«s kushtetuese, dhe referendumi mbetet njĂ« mundĂ«si e kushtĂ«zuar, jo porta kryesore. Pra ose nuk e njohin mekanizmin qĂ« pretendojnĂ« se duan ta vĂ«nĂ« nĂ« lĂ«vizje, ose e njohin dhe duan ta kapĂ«rcejnĂ«. TĂ« dyja janĂ« verdikt mbi njerĂ«z qĂ« thirren te shteti i sĂ« drejtĂ«s. Ata kĂ«rkojnĂ« ligjshmĂ«rinĂ« me njĂ«rĂ«n dorĂ« dhe shkeljen e saj me tjetrĂ«n, brenda tĂ« njĂ«jtit paragraf, sepse ligji i intereson vetĂ«m si fjalĂ«, jo si kufi mbi vete.
Pika e katërt e tregon edhe interesin që fshihet pas fjalës. Shfuqizimi i kuadrit për Investimet Strategjike, i ligjit për zonat e mbrojtura, i paketës së maleve. Vini re kontradiktën, sepse aty bie maska. Këta thirren te vlerat e përbashkëta euroatlantike dhe në të njëjtën frymë kërkojnë të shembet kuadri ligjor që sjell pikërisht kapitalin perëndimor të cilin ato vlera e mbartin. E duan destinacionin, anëtarësimin në Union, por kërkojnë të prishet rruga që të çon atje. Heqja e gjithë këtij kuadri ligjor nuk prodhon automatikisht një model më të mirë zhvillimi. Ajo prodhon një vakum normativ, me pasoja të drejtpërdrejta për sigurinë juridike të investimeve, pikërisht atë siguri që çdo ekonomi e hapur europiane e ruan si themel. Kërkesa për të shembur rregullat, e paraqitur si mbrojtje, nuk lë pas më shumë mbrojtje. Lë pas më pak rregull.
Dhe pastaj e pesta, qĂ« e thotĂ« gjithçka pa dashur. âHartimin e njĂ« kontrate tĂ« re shoqĂ«rore ndĂ«rmjet qytetarĂ«ve dhe shtetit, pĂ«rmes konsultimeve me intelektualĂ« tĂ« pavarur dhe ekspertĂ« teknikĂ« jopartiakĂ«.â Problemi kĂ«tu nuk Ă«shtĂ« metafora e kontratĂ«s shoqĂ«rore; ajo pĂ«rdoret edhe sot, dhe me vend. Problemi Ă«shtĂ« pretendimi se kjo kontratĂ« mund tĂ« rishkruhet nga njĂ« trup ekspertĂ«sh qĂ« nuk mban asnjĂ« mandat demokratik. ShqipĂ«ria e ka shtetin. E ka kushtetutĂ«n. E ka rrugĂ«n drejt Brukselit tĂ« hapur para syve. Kush propozon ta rishkruajĂ« kontratĂ«n themeltare me njĂ« trup tĂ« pazgjedhur nuk po e modernizon vendin. Po kĂ«rkon tĂ« ulet vetĂ« nĂ« karrigen ku ulen tĂ« zgjedhurit, pa kaluar nga vota. Sepse âekspertĂ« tĂ« pavarurâ dhe âpĂ«rfaqĂ«sues jopartiakĂ«â do tĂ« thotĂ« gjithmonĂ« ne, ata qĂ« e shkruan letrĂ«n, ata qĂ« nuk i votoi askush.
Pra le ta lexojmĂ« zinxhirin pĂ«r atĂ« qĂ« Ă«shtĂ«. DorĂ«hiqu, kryeministĂ«r i zgjedhur. Pushteti i kalon njĂ« qeverie qĂ« nuk e voton askush. Ajo qeveri, e paprekur nga vota, merr mandat dymbĂ«dhjetĂ«mujor. Brenda atij mandati ajo rishkruan kushtetutĂ«n. Rishkruan Kodin Zgjedhor. Rishkruan ligjin pĂ«r financimin e partive. Dhe pastaj, mbi rregullat qĂ« i shkroi vetĂ«, mbahen zgjedhjet qĂ« vendosin se kush qeveris mĂ« pas. Ndaluni te ky hap, sepse aty fshihet gjithçka. Trupi qĂ« nuk e zgjodhi askush do tĂ« shkruajĂ« rregullat e zgjedhjes qĂ« zgjedh pasardhĂ«sin e tij. Kush mban pushtetin pa votĂ« dhe njĂ«kohĂ«sisht harton ligjin zgjedhor, harton biletĂ«n e vet. Kjo nuk Ă«shtĂ« qeveri kalimtare. NjĂ« qeveri kalimtare e mban karrigen tĂ« ngrohtĂ« dhe largohet. Kjo e rindĂ«rton karrigen, vendos kush ulet nĂ« tĂ« dhe shkruan rregullat se si do tĂ« zgjidhet ai qĂ« vjen. Pushteti qĂ« nuk buron nga asnjĂ« votĂ«, qĂ« nuk i jep llogari asnjĂ« vote dhe qĂ« nuk shkarkohet dot nga asnjĂ« votĂ« nuk Ă«shtĂ« tranzicion. ĂshtĂ« thjesht pushtet, lloji mĂ« i vjetĂ«r, ai qĂ« ekzistonte para demokracisĂ« dhe Ă«ndĂ«rron tĂ« kthehet.
Prandaj titulli nuk Ă«shtĂ« provokim, Ă«shtĂ« pĂ«rfundim. KĂ«ta nuk duan reformĂ«. Reforma Ă«shtĂ« emri i bukur qĂ« i vunĂ« oreksit. ĂfarĂ« duan vĂ«rtet lexohet midis rreshtave, te qeveria qĂ« sâvoton askush, te zgjedhjet qĂ« duan tĂ« anulohen, te ligji zgjedhor qĂ« duan ta shkruajnĂ« pa votĂ« nĂ« dorĂ«, te kontrata shoqĂ«rore qĂ« duan ta rihartojnĂ« vetĂ«. Duan pushtetin, dhe e duan tĂ« zhveshur nga e vetmja gjĂ« qĂ« e bĂ«n tĂ« durueshĂ«m: pesha e votĂ«s qĂ« e legjitimon. Duan tĂ« qeverisin pa u zgjedhur, dhe ta quajnĂ« kĂ«tĂ« demokraci.
Dhe kĂ«tu vjen pjesa qĂ« duhet tĂ« na shqetĂ«sojĂ« mĂ« shumĂ« se vetĂ« letra. Ky dokument qarkullon prej ditĂ«sh, dhe askush nĂ« TiranĂ« nuk e ka lexuar siç meriton tĂ« lexohet, rresht pas rreshti, me sy tĂ« ftohtĂ«. Klasa qĂ« duhej ta bĂ«nte kĂ«tĂ« punĂ« Ă«shtĂ« e ndarĂ« nĂ« dy kampe, dhe tĂ« dyja janĂ« braktisje. NjĂ«ri kamp luan njĂ« neutralitet tĂ« rremĂ«: mat turmĂ«n, numĂ«ron ditĂ«t, peshon parullat, pyet âa do fitojĂ« protestaâ sikur kjo tĂ« ishte e vetmja pyetje, dhe me kĂ«tĂ« pyetje shmang detyrimin pĂ«r tĂ« gjykuar. Neutraliteti qĂ« refuzon tĂ« lexojĂ« nuk Ă«shtĂ« paanĂ«si. ĂshtĂ« frikĂ« me sjellje tĂ« mira. Kampi tjetĂ«r Ă«shtĂ« dorĂ«zuar para duartrokitjes, duke ndjekur pĂ«lqimet qĂ« dalldia populiste i shpĂ«rndan bujarisht kujtdo qĂ« i bĂ«n lajka sheshit. Ai nuk shkruan pĂ«r lexuesin; shkruan pĂ«r algoritmin. Ka ngatĂ«rruar publikun me ndĂ«rgjegjen, dhe numrin e pĂ«lqimeve me tĂ« vĂ«rtetĂ«n.
NjĂ« dokument qĂ« i kĂ«rkon njĂ« qeverie tĂ« zgjedhur tâua dorĂ«zojĂ« pushtetin tĂ« pazgjedhurve nuk duhet duartrokitur dhe nuk duhet âbalancuarâ. Duhet marrĂ« nĂ« pyetje. Detyra e parĂ« e shtypit dhe e intelektualit pĂ«rballĂ« njĂ« lĂ«vizjeje nuk Ă«shtĂ« entuziazmi. ĂshtĂ« leximi. Kur askush nuk lexon, çdo oreks pĂ«r pushtet vishet me fjalĂ«n reformĂ« dhe kalon i pasfiduar.
Sovrani qĂ« ata thĂ«rrasin ka njĂ« adresĂ«, dhe nuk Ă«shtĂ« ambasada. ĂshtĂ« kutia e votimit. Derisa tĂ« shkojnĂ« atje dhe ta marrin atĂ« qĂ« kĂ«rkojnĂ« me votĂ«, nuk janĂ« zĂ«ri i popullit. JanĂ« trembĂ«dhjetĂ« firma qĂ« presin nga jashtĂ« lejen pĂ«r tĂ« qeverisur brenda. Ky Ă«shtĂ« thelbi i dokumentit: jo reforma, por pushteti.